Məktəbin təsərrüfat və təhlükəsizlik sahəsinin idarə edilməsi. Situasiyalar və izahlar

Məktəbin təsərrüfat və təhlükəsizlik sahəsinin düzgün idarə olunması təlim-tərbiyə prosesinin sabit, fasiləsiz və təhlükəsiz şəraitdə həyata keçirilməsinin əsas şərtlərindən biridir. Təhlükəsiz məktəb mühiti yalnız hadisə baş verdikdən sonra görülən tədbirlərlə deyil, risklərin əvvəlcədən müəyyənləşdirilməsi və idarə olunması ilə formalaşır. “Ümumi təhsil haqqında” Qanunun 23.2.1-ci maddəsi təhsilverənlərin təhlükəsiz iş və normal təhsil şəraiti ilə təmin olunmaq hüququnu təsbit edir. “Ümumi təhsil haqqında” Qanun Təsərrüfat sahəsinin idarə olunması binanın saxlanılması ilə məhdudlaşmır, maddi-texniki resursların, xidmət sahələrinin və təhlükəsizlik tədbirlərinin əlaqələndirilməsini də əhatə edir. Bu fəaliyyət baxış → riskin müəyyənləşdirilməsi → qiymətləndirmə → qərar → icra → təkrar yoxlama ardıcıllığı üzrə qurulmalıdır.

  Məktəbin təsərrüfat vəziyyətinin ilkin qiymətləndirilməsi. Məktəbin təsərrüfat vəziyyətinin ilkin qiymətləndirilməsi mövcud şərait haqqında etibarlı məlumatın toplanması ilə başlanır. Baxış zamanı bina, sinif otaqları, dəhlizlər, pilləkənlər, sanitar qovşaqlar, həyət və yardımçı sahələr ayrı-ayrılıqda nəzərdən keçirilməlidir. Sinif otaqlarında qapı, pəncərə, döşəmə, mebel, işıqlandırma və digər istifadə vasitələrinin faktiki vəziyyəti qiymətləndirilməlidir. Həyətdə hasar, giriş yolları, idman qurğuları, ağaclar və hərəkət sahələri mümkün təhlükələr baxımından yoxlanılmalıdır. Elektrik, su, istilik, qaz və kanalizasiya sistemlərində görünən nasazlıq əlamətləri qeydə alınmalı, lakin ixtisası olmayan əməkdaş həmin sistemlərə texniki müdaxilə etməməlidir. İnventarın faktiki mövcudluğu və istifadəyə yararlılığı uçot məlumatları ilə müqayisə edilməlidir. Hər problem üzrə məlumatın mənbəyinin baxış, işçi müraciəti, texniki rəy və ya hadisə qeydi olduğu göstərilə bilər. İlkin qiymətləndirmənin nəticəsi məktəbin real ehtiyaclarını və növbəti idarəetmə qərarlarını müəyyənləşdirən başlanğıc məlumat bazası olmalıdır.

  Təhlükəsizlik riskləri xəritəsinin hazırlanması. Təhlükəsizlik riskləri xəritəsi məcburi normativ sənəd kimi deyil, toplanmış məlumatları sistemləşdirən məktəbdaxili metodik idarəetmə vasitəsi kimi hazırlana bilər. Xəritədə yanğın, elektrik, texniki, sanitar-gigiyenik, giriş-çıxış və ərazi risklərinin ayrıca qruplaşdırılması məqsədəuyğundur. Hər risk üzrə təhlükənin yeri, problemin təsviri, məlumat mənbəyi, mümkün nəticə, ilkin tədbir, icraçı və nəzərdə tutulan müddət göstərilə bilər. Risk qiymətləndirilərkən onun baş vermə ehtimalı ilə yarada biləcəyi nəticənin ağırlığı birlikdə nəzərə alınmalıdır. Məktəb prioritetləri müəyyənləşdirmək üçün riskləri daxili metodik meyarlar əsasında aşağı, orta və yüksək səviyyələrə ayıra bilər. İnsanların həyatına və sağlamlığına birbaşa təhlükə yaradan risk üzrə məktəb öz səlahiyyəti daxilində sahənin istifadəsini müvəqqəti məhdudlaşdırmalı və məsələni aidiyyəti icraçıya yönləndirməlidir. Dərhal təhlükə yaratmayan, lakin təmir və ya yenilənmə tələb edən problemlər resurs imkanları nəzərə alınmaqla planlı tədbirlər sırasına daxil edilə bilər. Görülmüş işdən sonra riskin vəziyyəti yenidən qiymətləndirilməli və məktəbdaxili qeyddə onun açıq, icrada və ya həll edilmiş olması göstərilməlidir. Bu yanaşma risk xəritəsini formal sənəddən rəhbərliyin prioritet, resurs və nəzarət qərarlarını dəstəkləyən praktik iş alətinə çevirir.

  Vəzifə, səlahiyyət və məsuliyyətlərin bölüşdürülməsi. Təsərrüfat və təhlükəsizlik sahəsinin səmərəli idarə olunması vəzifə, səlahiyyət, tapşırıq və hesabatlılığın aydın bölüşdürülməsini tələb edir. Təsərrüfat işləri üzrə direktor müavini vəzifəsi bütün məktəblərdə eyni qaydada mövcud olmadığından məktəbin faktiki ştat cədvəli nəzərə alınmalıdır. Dövlət ümumtəhsil məktəblərində bu vəzifənin müəyyənləşdirilməsi şagirdlərin sayı ilə, internat məktəbləri və internat tipli müəssisələrdə isə ayrıca ştat normaları ilə tənzimlənir. NK-nin 59 nömrəli qərarı, NK-nin 157 nömrəli qərarı Ştat cədvəlində belə vəzifə olmadıqda müvafiq təşkilati funksiyalar qanunvericilik, əmək funksiyası və məktəbdaxili vəzifə bölgüsü nəzərə alınmaqla məsul şəxsə həvalə edilməlidir. Direktor müəssisənin fəaliyyətinə ümumi rəhbərliyi həyata keçirir, konkret funksiyalar isə Nümunəvi Nizamnamə, vəzifə təlimatları və məktəbdaxili sənədlərlə dəqiqləşdirilir. Dövlət və bələdiyyə ümumi təhsil müəssisəsinin Nümunəvi Nizamnaməsi Təsərrüfat işlərinə məsul şəxs ona həvalə olunmuş funksiyalar daxilində baxışların, qeydiyyatın, məlumatlandırmanın və icranın əlaqələndirilməsini təşkil edir. Onun işi xüsusi texniki problemi şəxsən həll etmək deyil, təhlükəni vaxtında müəyyənləşdirmək və səlahiyyətli icraçıya çatdırmaqdır. Texniki və xidmət heyəti yalnız öz əmək funksiyasına, peşə hazırlığına və verilmiş səlahiyyətə uyğun işləri yerinə yetirməlidir. Tapşırığın məzmununun, icra yerinin, müddətinin, təhlükəsizlik şərtinin və nəticə barədə məlumatvermə qaydasının aydın göstərilməsi icra intizamını gücləndirir. Məktəbin maliyyə, texniki və ya inzibati səlahiyyətini aşan problem sənədləşdirilməli, tabelik üzrə aidiyyəti quruma və ya balanssaxlayana rəsmi qaydada çatdırılmalı və yekun həllədək məktəbdaxili nəzarətdə saxlanılmalıdır.

  Gündəlik nəzarət və nasazlıqların idarə edilməsi. Gündəlik nəzarətin məqsədi nasazlığı yalnız aşkar etmək deyil, onun yaratdığı riski təhlükəsiz şəkildə idarə etməkdir. Şifahi məlumat problemin nə vaxt, harada və kim tərəfindən aşkarlandığını sonradan müəyyənləşdirmək üçün kifayət etməyə bilər. Buna görə məktəbdaxili nəzarət qeydində problemin yeri, aşkarlanma tarixi, ilkin risk qiyməti, görülmüş tədbir, icraçı və müddətin göstərilməsi məqsədəuyğundur. Birbaşa təhlükə müəyyən edildikdə direktorun qərarı və ya əvvəlcədən müəyyən edilmiş məktəbdaxili prosedur əsasında sahənin istifadəsi müvəqqəti məhdudlaşdırılmalıdır. İlkin tədbir təhlükənin genişlənməsinin qarşısını almağa xidmət etməli, əsaslı həllin əvəzi kimi qəbul olunmamalıdır. Məktəbin öz imkanları ilə həll edə bilmədiyi problem üzrə aidiyyəti quruma müraciət edilməli, cavab və görülən işlər nəzarətdə saxlanılmalıdır. Elektrik, qaz, istilik və digər xüsusi texniki sistemlərdə işlər müvafiq ixtisasa və zəruri səlahiyyətə malik şəxslərə və ya xidmət təşkilatına həvalə edilməlidir. Azərbaycan Respublikasının Əmək Məcəlləsi Tapşırıq texniki işin səlahiyyətli icraçı tərəfindən tamamlandığı barədə məlumat alındıqdan və məktəb rəhbərliyi təşkilati məhdudiyyətlərin aradan qaldırıldığını yoxladıqdan sonra bağlanmalıdır. Eyni nasazlığın təkrarlanması texniki köhnəlmə, istifadə qaydası, keyfiyyətsiz müdaxilə və ya başqa əsas səbəbin araşdırılmasını tələb edir.

  Təhlükəsizlik tədbirlərinin nəticəsinin izlənilməsi. Monitorinq görülmüş fəaliyyətin real nəticə yaradıb-yaratmadığını müəyyənləşdirməyə xidmət edir. İşçilərin təlimatlandırılması vacib icra addımı olsa da, təlimatın keçirilməsi tələblərin mənimsənildiyini avtomatik göstərmir. Anlama səviyyəsi praktik suallar, nümunə situasiyalar və işçinin düzgün hərəkət ardıcıllığını izah etməsi vasitəsilə yoxlanıla bilər. Təxliyə məşqləri və baxışlar zamanı yaranan gecikmələr, anlaşılmazlıqlar və hərəkət maneələri növbəti qərar üçün ayrıca təhlil edilməlidir. Keçirilmiş baxışların, təlimatların və məşqlərin sayı icra indikatoru kimi istifadə oluna bilər. Təhlükəli sahələrin azalması, təkrar nasazlığın baş verməməsi, müdaxilə müddətinin qısalması və təhlükəsiz istifadə şəraitinin bərpası isə nəticə indikatorlarıdır. İlkin vəziyyətlə sonrakı vəziyyətin müqayisəsi tədbirin formal icrasını onun real təsirindən ayırmağa imkan verir. Açıq qalan risklərə baxışın dövriliyi riskin ağırlığına və məktəbdaxili nəzarət qaydasına uyğun müəyyən edilə bilər. Monitorinq tədbirin davam etdirilməsi, dəyişdirilməsi, əlavə resurs ayrılması və ya məsələnin daha səlahiyyətli quruma yönləndirilməsi barədə növbəti qərarla tamamlanmalıdır.

Praktik situasiyalar

Situasiya 1. Elektrik təhlükəsi

Dəhlizdə elektrik açarının qoruyucu qapağı sınıb və cərəyan daşıyan hissəyə toxunma ehtimalı yaranıb. Bu vəziyyət şagird və əməkdaşların sağlamlığı üçün birbaşa təhlükə yaratdığından təxirəsalınmaz müdaxilə tələb edən risk kimi qiymətləndirilir. Rəhbərlik sahəyə girişi təhlükəsiz şəkildə məhdudlaşdırmalı, nasazlığı qeydə almalı və müdaxiləni müvafiq ixtisaslı icraçıya yönləndirməlidir. Elektrik qurğusunun təhlükəsizliyi səlahiyyətli mütəxəssis tərəfindən qiymətləndirildikdən və məktəb rəhbərliyi təşkilati məhdudiyyətlərin aradan qaldırıldığını yoxladıqdan sonra sahə istifadəyə açıla bilər.

Situasiya 2. Təxliyə çıxışının tutulması

Ehtiyat çıxışının qarşısında artıq inventar yerləşdirildiyindən keçiddən sərbəst istifadə mümkün deyil. İnventarın müvəqqəti saxlanılması belə təxliyə zamanı hərəkəti ləngidə və insanların təhlükəsiz çıxışına mane ola bilər. Rəhbərlik keçidin dərhal boşaldılması, əşyalar üçün uyğun saxlanma yerinin müəyyənləşdirilməsi və digər çıxış yollarına baxış keçirilməsi barədə qərar verməlidir. Nəticə keçidin tam açıq olması, maneənin aradan qaldırılması və problemin təkrarlanmaması üçün məsul nəzarətin müəyyənləşdirilməsi ilə təsdiqlənməlidir.

Situasiya 3. Təkrar su sızması

Sanitar qovşaqda əvvəllər müvəqqəti dayandırılmış su sızması yenidən yaranıb. Döşəmədə toplanan su sürüşmə, xəsarət, sanitar vəziyyətin pisləşməsi və tikinti elementlərinin zədələnməsi riskini artırır. Rəhbərlik sahəni müvəqqəti təhlükəsizləşdirməli, sızmanın əsas səbəbinin mütəxəssis tərəfindən müəyyənləşdirilməsini təşkil etməli və məsələ məktəbin səlahiyyətini aşırsa, aidiyyəti quruma rəsmi məlumat verməlidir. Tapşırıq sızmanın dayandığı, döşəmənin təhlükəsiz vəziyyətə gətirildiyi və sonrakı nəzarət zamanı problemin təkrarlanmadığı müəyyənləşdirildikdən sonra bağlana bilər.

Məktəbin təsərrüfat və təhlükəsizlik sahəsi ilkin baxışdan yekun nəzarətədək bir-biri ilə əlaqəli vahid idarəetmə sistemi kimi təşkil edilməlidir. Baxışın, təlimatlandırmanın, məşqin və təmir tapşırığının keçirilməsi özlüyündə son nəticə hesab olunmamalıdır. Əsas nəticə riskin aradan qaldırılması, təhlükəsiz istifadə şəraitinin bərpası və bunun uyğun yoxlama vasitəsi ilə təsdiqlənməsidir. Məcburi hüquqi tələblər qüvvədə olan normativ aktlara, metodik vasitələr isə məktəbin real ehtiyacına və daxili idarəetmə qərarına əsaslanmalıdır. Qabaqlayıcı nəzarət məktəb rəhbərliyinə təhlükəni vaxtında görmək, səlahiyyət həddini düzgün müəyyənləşdirmək və əsaslandırılmış qərar qəbul etmək imkanı verir. Praktik addım olaraq məktəb riskin yeri, problemin təsviri, məlumat mənbəyi, risk səviyyəsi, ilkin tədbir, icraçı, müddət, aidiyyəti quruma müraciət, təkrar yoxlama və yekun qərar bölmələrindən ibarət sadə təhlükəsizlik nəzarət cədvəli hazırlaya bilər.