Fənn metodik birləşmələrinin fəaliyyətinin təşkili və müəllimlərin peşəkar inkişafı. Situasiyalar və izahlar

Fənn Metodbirləşmələrinin Əsasnamələrini, İllik Fəaliyyət Planlarını, Fənn Aylıqlarının Əsasnamələrini, Tədbirlər Planlarını, əmr və hesabat nümunələrini əldə etmək, peşəkarlığınızı inkişaf etdirmək üçün abunə olun.

Fənn metodik birləşməsinin mahiyyəti və əsas məqsədi. Fənn metodik birləşməsi müəllimlərin birgə öyrənməsini, metodik əməkdaşlığını və tədris problemlərinin birlikdə həllini təşkil edən məktəbdaxili fəaliyyət formasıdır. Onun əsas məqsədi çoxlu tədbir keçirmək deyil, müəllimin tədris təcrübəsini və şagirdlərin öyrənmə nəticələrini yaxşılaşdırmaqdır. FMB inzibati cəza, müəllimlərin reytinqini tərtib etmə və ya kollektiv qarşısında nöqsan göstərmə vasitəsi hesab edilməməlidir. Fəaliyyət proqramların icrası, dərsin keyfiyyəti, qiymətləndirmə, fərqləndirmə və şagirdlərin öyrənmə çətinlikləri kimi real məsələlər üzərində qurulmalıdır. FMB-nin tərkibi və iş forması məktəbin müəllim sayı, fənn quruluşu, tədris dili və təşkilati imkanları nəzərə alınmaqla müəyyənləşdirilməlidir. FMB-nin səmərəliliyinin əsas göstəricisi keçirilmiş iclasların sayı deyil, razılaşdırılmış metodik addımların müəllim fəaliyyətinə və şagirdlərin öyrənməsinə təsiridir.

Direktor müavini və FMB rəhbərinin rolu. Təlim-tərbiyə işləri üzrə direktor müavini FMB fəaliyyətini məktəbin tədris ehtiyacları ilə əlaqələndirir, planlaşdırmanı koordinasiya edir və nəticələrin izlənilməsini təşkil edir. Müavin məktəbin prioritetlərini təkbaşına müəyyənləşdirmir, tədris məlumatlarını təhlil edərək əsaslandırılmış təkliflər hazırlayır və səlahiyyəti daxilində icranı əlaqələndirir. Məktəb səviyyəli qərarlar direktorun səlahiyyəti, təsdiq edilmiş planlar və məktəbdə müəyyən olunmuş kollegial prosedurlar nəzərə alınmaqla qəbul edilməlidir. FMB rəhbəri iclasları hazırlayır, müəllimlərin metodik əməkdaşlığını təşkil edir, razılaşdırılmış fəaliyyətləri izləyir və nəticələr barədə məlumat təqdim edir. Yalnız FMB rəhbəri olmaq müəllimə intizam tənbehi vermək, məcburi inzibati göstəriş təqdim etmək və ya əmək münasibətlərinə dair qərar qəbul etmək səlahiyyəti yaratmır. FMB rəhbəri başqa vəzifə də daşıyırsa, həmin vəzifədən irəli gələn səlahiyyətlər onun metodik birləşmədəki funksiyasından ayrıca qiymətləndirilməlidir. Müəllimlər problemin müəyyənləşdirilməsində, həll variantlarının seçilməsində və nəticələrin müzakirəsində fəal tərəf kimi iştirak etməlidirlər. Direktor müavini, FMB rəhbəri və müəllimlər arasında rol, məsuliyyət, müddət və hesabatlılıq əvvəlcədən aydınlaşdırıldıqda fəaliyyət şəxslərdən asılı olmayan sistemə çevrilir.

Metodik ehtiyacların müəyyənləşdirilməsi. Metodik ehtiyac ümumi təəssürata və ya bir şəxsin fikrinə deyil, yoxlanıla bilən məlumatlara əsasən müəyyənləşdirilməlidir. Bu məqsədlə şagird işləri, qiymətləndirmə nəticələri, dərs müşahidələri, proqramın icra vəziyyəti, davamiyyət məlumatları və müəllimlərin özünütəhlili birlikdə nəzərdən keçirilə bilər. Bir imtahan nəticəsi və ya bir dərs müşahidəsi müəllimin ümumi fəaliyyəti barədə yekun nəticə çıxarmaq üçün kifayət deyil. Aşağı nəticə dərhal müəllimin zəifliyi kimi təqdim edilməməli, tapşırığın keyfiyyəti, şagirdlərin hazırlığı, davamiyyət, resurs, vaxt və digər amillər də araşdırılmalıdır. Müəllimin mövqeyi dinlənilmədən onun peşəkar inkişaf ehtiyacı barədə birtərəfli qərar verilməsi etimadı və əməkdaşlığı zəiflədə bilər. Toplanmış faktlar problemin əlamətini göstərir, əsas səbəbin müəyyənləşdirilməsi isə əlavə təhlil və məlumatların müqayisəsini tələb edir. Azkomplektli məktəbdə eyni fənn üzrə yalnız bir müəllim işləyirsə, ehtiyacın qiymətləndirilməsi yaxın fənn müəllimi, məktəblərarası əməkdaşlıq və ya uyğun metodik resurs vasitəsilə dəstəklənə bilər. Fərdi müəllimə aid məlumatlar yalnız zəruri həcmdə istifadə edilməli və ümumi müzakirəyə çıxarıldıqda şəxsiyyəti müəyyənləşdirən məlumatlar açıqlanmamalıdır. Təhlilin sonunda çoxsaylı problemlər sıralamaq əvəzinə şagirdlərin öyrənməsinə daha güclü təsir edən bir və ya iki prioritet metodik ehtiyac seçilməlidir.

FMB fəaliyyət planının hazırlanması. FMB fəaliyyət planı müəyyən edilmiş prioritet ehtiyaclara və məktəbin tədris üzrə ümumi fəaliyyət istiqamətlərinə əsaslanmalıdır. Plan məktəbdə qüvvədə olan sənədlər, direktorun səlahiyyəti və müəyyən edilmiş daxili idarəetmə qaydası nəzərə alınmaqla müzakirə edilməli və rəsmiləşdirilməlidir. Mənbə ilə təsdiqlənməyən vahid təsdiq və hesabat proseduru bütün məktəblər üçün məcburi qayda kimi təqdim edilməməlidir. Hər fəaliyyət üzrə problem, məqsəd, gözlənilən nəticə, məsul şəxs, iştirakçılar, müddət, resurs və izləmə üsulu göstərilməlidir. Məqsəd konkret, real, müşahidə edilən və müəyyən müddətdə yoxlanıla bilən formada yazılmalıdır. Plan hazırlanarkən müəllimlərin dərs yükü, vaxtı, məktəbin maddi imkanları və metodik dəstəyə çıxışı nəzərə alınmalıdır. İcra zamanı yarana biləcək vaxt çatışmazlığı, müəllim müqaviməti, məlumat azlığı və resurs məhdudluğu əvvəlcədən risk kimi qiymətləndirilməlidir. Plan əlavə cədvəl və hesabat çoxluğu yaratmamalı, qərar vermək və nəticəni izləmək üçün zəruri olan minimum məlumatla işləməlidir. Monitorinq nəticəsi fəaliyyətin təsirsiz olduğunu göstərərsə, plan formal olaraq davam etdirilməməli, səbəblər araşdırılaraq ona korrektə edilməlidir.

FMB iclaslarının praktik təşkili. FMB iclası hesabatların oxunduğu uzun toplantı deyil, konkret tədris probleminin araşdırıldığı və həll addımlarının razılaşdırıldığı iş görüşü olmalıdır. İclasdan əvvəl müzakirə ediləcək problem, istifadə olunacaq faktlar və iştirakçılardan gözlənilən hazırlıq aydın bildirilməlidir. Görüş qısa məlumat, faktların təhlili, səbəblərin müzakirəsi, həll variantlarının müqayisəsi və qərarın razılaşdırılması ardıcıllığında qurula bilər. Şagird işi, dərs fraqmenti, qiymətləndirmə tapşırığı və ya real sinif situasiyası müzakirəni ümumi fikirlərdən praktik təhlilə keçirir. Bütün müəllimlərə fikir bildirmək imkanı verilməli, fərqli mövqelər şəxsi qarşıdurmaya çevrilmədən peşəkar şəkildə müzakirə olunmalıdır. İclasın sonunda “iş gücləndirilsin” kimi qeyri-müəyyən ifadə deyil, görüləcək iş, məsul şəxs, müddət və gözlənilən nəticə razılaşdırılmalıdır. Protokol müzakirənin bütün cümlələrini təkrarlamamalı, qəbul edilən qərarları və izləmə üçün vacib məlumatları dəqiq əks etdirməlidir. Növbəti görüşdə əvvəlki qərarın yalnız yerinə yetirilib-yetirilmədiyi deyil, müəllim fəaliyyətinə və şagirdlərin öyrənməsinə təsiri də nəzərdən keçirilməlidir. Vaxt və məsafə məhdudluğu olduqda qısa iş görüşü, rəqəmsal müzakirə və məktəblərarası metodik əməkdaşlıq kimi çevik formalar seçilə bilər.

Müəllimin fərdi peşəkar inkişafı.  Müəllimin peşəkar inkişafı ümumi təlimlərdən əvvəl onun konkret dərs ehtiyacına və şagirdlərinin öyrənmə vəziyyətinə bağlanmalıdır. Fərdi inkişaf hədəfi hər müəllim üçün ayrıca həcmli və məcburi sənəd yaratmaq deyil, zəruri inkişaf addımını aydınlaşdırmaq vasitəsi olmalıdır. Hədəf müəllimlə birlikdə müəyyənləşdirilməli, həyata keçirilə bilən, müşahidə olunan, ölçülə bilən və müddətli yazılmalıdır. Hədəfin seçilməsində dərs müşahidəsi, şagird işi, qiymətləndirmə nəticəsi, müəllimin özünütəhlili və əvvəlki dəstəyin nəticələri müqayisə edilməlidir. Müəllimə yalnız hazır göstəriş verilməməli, uyğun üsul və dəstək formasının seçilməsində onun peşəkar mövqeyi nəzərə alınmalıdır. Peşəkar inkişaf birgə planlaşdırma, həmkar müşahidəsi, metodik məsləhət, resurs araşdırması, nümunə dərsin təhlili və kiçik praktik sınaq formasında təşkil oluna bilər. Bütün müəllimlərin eyni təlimə göndərilməsi yalnız ehtiyaclar üst-üstə düşdükdə əsaslandırılmış hesab edilə bilər. Razılaşdırılmış müddətin sonunda müəllimin fəaliyyəti və şagirdlərdə yaranan dəyişiklik birlikdə nəzərdən keçirilməli, növbəti addım bu nəticəyə əsasən seçilməlidir.

  Metodik dəstəyin təşkili. Metodik dəstək müəllimin əvəzinə qərar vermək deyil, onun problemi anlamaq və daha təsirli tədris üsulu seçmək imkanını gücləndirməkdir. Mentor və ya təcrübəli müəllim dəstək göstərən həmkar kimi fəaliyyət göstərməli, ayrıca səlahiyyəti yoxdursa inzibati qiymətləndirici mövqeyinə keçirilməməlidir. Həmkar müşahidəsinin məqsədi əvvəlcədən razılaşdırılmalı, qeydlərin necə istifadə ediləcəyi aydınlaşdırılmalı və peşəkar məxfilik qorunmalıdır. Açıq və ya nümunə dərs qüsursuz dərs modeli kimi deyil, konkret metodun tətbiqini birlikdə izləmək və müzakirə etmək vasitəsi kimi təqdim edilməlidir. Birgə planlaşdırmada müəllimlər təlim nəticəsini, tapşırığı, qiymətləndirmə üsulunu və fərqli ehtiyaclara göstəriləcək dəstəyi əvvəlcədən dəqiqləşdirə bilərlər. Eyni fənn üzrə həmkarı olmayan müəllim rayon üzrə peşəkar əlaqədən, yaxın məktəbdən, onlayn əməkdaşlıqdan və etibarlı metodik resursdan yararlana bilər. Direktor müavini dəstək formasını müəllimin ehtiyacına, məktəbin imkanına və gözlənilən nəticəyə uyğun əlaqələndirməlidir. Dəstək tədbirləri müəllimin əsas işini pozmamalı, mümkün qədər mövcud iclas, planlaşdırma və dərs təcrübəsi daxilində təşkil edilməlidir.

İcra və nəticə indikatorlarının izlənilməsi. FMB fəaliyyətinin qiymətləndirilməsi keçirilmiş tədbirlərin sayı ilə məhdudlaşdırılmamalıdır. İcra indikatoru razılaşdırılmış fəaliyyətin yerinə yetirilib-yetirilmədiyini, nəticə indikatoru isə həmin fəaliyyətin müəllim təcrübəsinə və şagirdlərin öyrənməsinə təsirini göstərməlidir. Məsələn, üç birgə dərs planının hazırlanması icra indikatoru, əsaslandırılmış cavab verən şagirdlərin payının 35 faizdən 55 faizə yüksəlməsi isə nəticə indikatorudur. Hər indikator üçün başlanğıc vəziyyət, hədəf göstərici, müddət, ölçmə üsulu və məlumat mənbəyi əvvəlcədən müəyyənləşdirilməlidir. Nəticə yalnız bir testlə deyil, şagird işləri, qısa qiymətləndirmələr, müşahidə qeydləri və müəllimin refleksiyası kimi uyğun mənbələrin müqayisəsi ilə yoxlanılmalıdır. Müşahidə edilən dəyişiklik avtomatik olaraq yalnız FMB fəaliyyətinin nəticəsi sayılmamalı, davamiyyət, sinif tərkibi və digər təsiredici amillər də nəzərə alınmalıdır. Hədəfə çatılmadıqda müəllimi günahlandırmaq əvəzinə seçilmiş üsulun, dəstəyin, müddətin və tətbiq şəraitinin uyğunluğu araşdırılmalıdır. Nəticəyə əsasən fəaliyyət davam etdirilə, dəyişdirilə, əlavə dəstəklə gücləndirilə və ya əsaslandırılmış şəkildə dayandırıla bilər. Direktor müavininin yekun məlumatı qısa olmalı, görülən işi, əldə edilən nəticəni, aşkar olunan çətinliyi və növbəti qərarı göstərməlidir.

Sənədləşmə, məxfilik və etik təhlükəsizlik. FMB üzrə sənədləşmə plan, əsas qərarlar, istifadə olunan sübutlar və nəticələrin izlənilməsi üçün lazım olan minimum məlumatla məhdudlaşdırılmalıdır. Müəllim və şagirdlərə aid məlumatlara yalnız vəzifəsi ilə əlaqədar ehtiyacı və müvafiq səlahiyyəti olan şəxslərin çıxışı təmin edilməlidir. Ümumi metodik ehtiyaclar kollektiv müzakirəyə çıxarıldıqda müəllim və şagirdlərin şəxsiyyətini müəyyənləşdirən məlumatlar anonimləşdirilməlidir. Foto, audio və video materiallardan istifadə zamanı hüquqi əsas, aydın məqsəd, məlumatlandırma, təhlükəsiz saxlanma və çıxış məhdudiyyəti nəzərə alınmalıdır. İnkişaf məqsədli metodik qeyd mümkün intizam və ya hüquqi prosedurla qarışdırılmamalı, ciddi pozuntu barədə məlumat isə faktlar əsasında səlahiyyətli şəxsə təqdim edilməlidir.

Məsələn, şagird işlərinin təhlili göstərir ki, VII sinifdə 24 şagirddən yalnız 9-u mətn üzrə fikrini sübutla əsaslandıra bilir. Direktor müavini bu nəticəni müəllimin zəifliyi kimi təqdim etmir, FMB rəhbəri və müəllimlə birlikdə tapşırıqları, qiymətləndirmə meyarlarını və şagirdlərin əvvəlki nəticələrini araşdırır. Tərəflər dörd həftə ərzində həftədə ən azı bir əsaslandırma tapşırığının tətbiqini və düzgün əsaslandırılmış cavab verən şagirdlərin sayının 9-dan ən azı 15-ə yüksəldilməsini hədəf kimi razılaşdırırlar. Müəllimə birgə tapşırıq hazırlama, həmkarla iş nümunəsini təhlil etmə və qısa metodik məsləhət formasında dəstək təşkil olunur. Dörd həftədən sonra şagird işləri eyni meyarla yenidən yoxlanılır, nəticə müqayisə edilir və göstəriciyə uyğun olaraq fəaliyyət saxlanılır, dəyişdirilir və ya əlavə dəstəklə davam etdirilir. Müsahibədə namizəd FMB fəaliyyətini faktın toplanması, ehtiyacın müəyyənləşdirilməsi, səlahiyyətlərin qorunması, məqsədin qoyulması, dəstəyin təşkili, nəticənin ölçülməsi və korrektə ardıcıllığında təqdim etməlidir.