Fərdi və frontal nəzarət: fərq nədədir, hansını nə vaxt seçmək lazımdır?

Fərdi və frontal nəzarət: fərq nədədir, hansını nə vaxt seçmək lazımdır?

Fərdi və frontal nəzarət məktəbdaxili nəzarətin eyni məqsədə xidmət edən, lakin fərqli baxış bucaqları ilə qurulan iki yanaşmasıdır. Rusdilli metodik mənbələrdə bu anlayışların təsnifatı hər yerdə eyni verilməsə də, praktik məntiq dəyişmir: frontal nəzarət ümumi vəziyyəti görmək üçün, fərdi nəzarət isə konkret müəllimin və ya işçinin fəaliyyətini daha yaxından öyrənmək üçün tətbiq olunur. Başqa sözlə, biri sistemi açır, digəri insanı göstərir.

Frontal nəzarət geniş əhatəli nəzarətdir. Burada rəhbərlik bir müəllimin ayrı-ayrı addımlarını deyil, daha böyük mənzərəni araşdırır. Metodik birliyin işi, paralel siniflər üzrə nəticələr, müəyyən fənnin tədris vəziyyəti, sənədləşmənin ümumi səviyyəsi, təlim-tərbiyə prosesinin təşkili kimi sahələr birlikdə öyrənilir. Məqsəd odur ki, rəhbərlik ayrı-ayrı faktları yox, həmin faktların arasında əlaqəni görsün və ümumi vəziyyət barədə əsaslandırılmış nəticə çıxarsın. Buna görə frontal nəzarət daha çox sistemli diaqnostika xarakteri daşıyır və adətən planlı şəkildə həyata keçirilir.

Fərdi nəzarət isə bir müəllimin, sinif rəhbərinin, tərbiyəçinin və ya başqa bir pedaqoji işçinin fəaliyyəti üzərində qurulur. Burada diqqət konkret şəxsin dərs quruluşuna, planlaşdırmasına, şagirdlərlə münasibətinə, qiymətləndirmə yanaşmasına, sənədləşməsinə və peşəkar davranışına yönəlir. Bu nəzarətin əsas məqsədi təkcə vəziyyəti müəyyən etmək deyil, eyni zamanda həmin işçiyə metodik dəstək göstərmək, onun inkişaf ehtiyaclarını görmək və konkret istiqamətdə kömək etməkdir. Xüsusilə yeni başlayan müəllimlərlə, işində çətinlik yaşayan pedaqoqlarla və ya attestasiya mərhələsində olan müəllimlərlə işdə fərdi nəzarət daha səmərəli hesab olunur.

Bu iki nəzarət formasının fərqi ən aydın şəkildə əhatə dairəsində görünür. Fərdi nəzarətdə obyekt bir nəfərdir, frontal nəzarətdə isə obyekt daha genişdir: bir sahə, bir bölmə, bir istiqamət və ya bir neçə fəaliyyət xətti. Məsələn, müəllimin qiymətləndirmə işi, sənədləşməsi və dərs aparmaq bacarığı fərdi nəzarətin mövzusu ola bilər. Amma paralel siniflərdə riyaziyyat nəticələrinin niyə fərqli olması, müəyyən fənn üzrə metodik işin vəziyyəti və ya məktəbdə sənədləşmənin ümumi səviyyəsi frontal nəzarətin predmetinə çevrilir. Yəni fərdi nəzarət bir şəxsin iş sistemini açır, frontal nəzarət isə ümumi işləmə mexanizmini göstərir.

Məqsəd baxımından da fərq kifayət qədər dəqiqdir. Fərdi nəzarət zamanı rəhbərlik daha çox belə bir sual ətrafında işləyir: bu müəllimin fəaliyyətində hansı güclü tərəflər var, hansı çətinliklər görünür və ona necə kömək etmək olar? Frontal nəzarətdə isə sual başqa cür qoyulur: bu sahə bütövlükdə necə işləyir, ümumi problem haradadır, hansı idarəetmə qərarı verilməlidir? Buna görə fərdi nəzarət daha çox inkişaf və korreksiya yönümlüdür, frontal nəzarət isə daha çox ümumi qiymətləndirmə və idarəetmə qərarı üçün əsas yaradır.

Praktik məktəb həyatında bu fərq çox aydın görünür. Əgər yeni başlayan müəllim dərsdə şagird fəallığını yaratmaqda çətinlik çəkirsə, burada frontal nəzarətə ehtiyac yoxdur. Rəhbərlik onun bir neçə dərsini müşahidə edir, sənədlərinə baxır, müəllimlə söhbət aparır, sonra konkret tövsiyə verir və bir müddət sonra yenidən baxış keçirir. Bu, fərdi nəzarətdir. Amma paralel siniflər üzrə nəticələr zəifləyibsə, sınaq göstəricilərində ciddi fərqlər görünürsə və metodik işin ümumi təsiri sual doğurursa, artıq problem bir müəllimdən çıxır və sistem səviyyəsinə keçir. Belə vəziyyətdə frontal nəzarət lazımdır. O zaman nəticələr, dərs müşahidələri, planlar, sənədlər və metodik iş birlikdə təhlil olunur.

Bir incə məqam da nəzərə alınmalıdır: fərdi nəzarət həmişə dar çərçivəli olmur. Bəzi hallarda konkret müəllimin yalnız bir fəaliyyəti öyrənilir, məsələn, qiymətləndirmə işi və ya sənədləşməsi. Bəzi hallarda isə eyni müəllimin fəaliyyəti bütün istiqamətlər üzrə araşdırılır. Rusdilli mənbələrdə personal nəzarətin həm tematik, həm də frontal xarakter daşıya bilməsi məhz bununla izah olunur. Deməli, “fərdi” anlayışı obyektin kim olduğunu, “frontal” isə baxışın genişliyini ifadə edə bilər. Bu nüans məktəb rəhbərinin nəzarəti daha düzgün planlaşdırmasına kömək edir.

Əgər məqsəd ümumi vəziyyəti görməkdirsə, frontal nəzarət seçilməlidir; əgər məqsəd konkret müəllimlə işləmək, onun fəaliyyətini anlamaq və inkişaf etdirməkdirsə, fərdi nəzarət daha doğru seçimdir. Bu iki yanaşma bir-birini əvəz etmir, əksinə, tamamlayır. Məktəbdaxili nəzarətin gücü də məhz burada görünür: rəhbərlik nə vaxt sistemə baxmalı olduğunu, nə vaxt isə konkret insana yaxınlaşmalı olduğunu düzgün müəyyən etdikdə nəzarət formal prosedurdan çıxıb real inkişaf vasitəsinə çevrilir.

Aşağıdakı cədvəl MDN praktikası üçün hazırlanmış işlək, sıx və götürülə bilən variantdır. Cədvəl müxtəlif metodik və normativ mənbələrdə fərdi/personal və frontal nəzarətə verilən təriflərin, məqsədlərin, tətbiq formalarının və nəticələndirmə qaydalarının müqayisəli təhlili əsasında tərtib olunub. Mənbələrdə terminoloji təqdimat tam vahid deyil, amma praktik fərq sabitdir: fərdi nəzarət konkret işçi üzrə, frontal nəzarət isə sahə və ya sistem üzrə geniş nəzarət kimi işlənir. Bu cədvəldə göstərilmiş fərdi nəzarət ünvanlı peşəkar dəstək alətidir, frontal nəzarət isə ümumi vəziyyətin hərtərəfli diaqnostikası və idarəetmə qərarı üçün əsasdır.