Məktəbdaxili nəzarətin növləri və metodları

Məktəbdaxili nəzarət məktəbdə sadəcə yoxlama aparmaq demək deyil. Bu, məktəbin fəaliyyətini izləmək, tədris-tərbiyə prosesinin real vəziyyətini görmək, zəif tərəfləri vaxtında aşkar etmək və işi daha düzgün istiqamətləndirmək üçün istifadə olunan vacib idarəetmə vasitəsidir. Düzgün qurulmuş məktəbdaxili nəzarət həm məktəbdə nizam-intizam yaradır, həm də təlimin keyfiyyətinə xidmət edir. Ən başlıcası isə odur ki, məktəbdaxili nəzarət cəza mexanizmi kimi yox, inkişaf vasitəsi kimi qurulmalıdır.

Bu mövzuda danışarkən bir vacib məqamı aydınlaşdırmaq lazımdır. Məktəbdaxili nəzarətin növləri, formaları və metodları eyni anlayış deyil. Nəzarətin növü onun hansı istiqamətdə aparıldığını göstərir. Forma nəzarətin hansı səviyyədə və hansı əhatədə təşkil olunduğunu bildirir. Metod isə məlumatın necə toplandığını və necə təhlil edildiyini göstərir. Bu fərqi başa düşmək məktəbdaxili nəzarəti daha düzgün qurmağa kömək edir.

Məktəbdaxili nəzarətin əsas növləri

Məktəbdaxili nəzarət ilk növbədə məzmununa görə fərqlənir. Bu baxımdan ən çox istifadə olunan növlərdən biri tematik nəzarətdir. Tematik nəzarət konkret bir məsələnin dərindən öyrənilməsinə yönəlir. Məsələn, qiymətləndirmənin vəziyyəti, sinif rəhbərlərinin fəaliyyəti, riyaziyyat fənninin tədrisi, zəif nəticə göstərən şagirdlərlə iş və ya müəllimlərin metodik hazırlıq səviyyəsi ayrıca mövzu kimi seçilə bilər. Bu zaman məqsəd ümumi mənzərəni yox, bir istiqaməti daha dərindən öyrənmək olur. Digər növ frontal və ya hərtərəfli nəzarətdir. Burada diqqət bir mövzuya yox, məktəbin və ya müəyyən bir sahənin ümumi vəziyyətinə yönəlir. Tədris işi, tərbiyə işi, metodik fəaliyyət, sənədləşmə, intizam və bəzən maddi-təşkilati vəziyyət birgə araşdırılır. Belə nəzarət məktəbin bütöv mənzərəsini görməyə kömək edir.

Məktəbdaxili nəzarət aparılma vaxtına görə də fərqləndirilir. İlkin nəzarət proses başlamazdan əvvəl aparılır. Məqsəd sonradan problem yarada biləcək çatışmazlıqları əvvəlcədən görməkdir. Tədris ili başlanmazdan əvvəl dərs bölgüsünə, sənədlərin hazırlığına, təqvim planlarına və ümumi təşkilati vəziyyətə baxılması buna misal ola bilər. Cari nəzarət işin gedişində aparılır. Bu, məktəbdaxili nəzarətin ən çox rast gəlinən növüdür. Dərs müşahidəsi, jurnal yoxlaması, davamiyyətə baxış, müəllim fəaliyyətinin operativ izlənilməsi cari nəzarətin əsas nümunələridir. Yekun nəzarət isə müəyyən mərhələnin sonunda aparılır. Məqsəd görülmüş işləri ümumiləşdirmək, nəticələri qiymətləndirmək, uğurlu və zəif tərəfləri aydınlaşdırmaqdır. Yarımil, tədris ili və ya müəyyən tədbir dövrünün sonunda belə nəzarət daha çox tətbiq olunur.

Təşkilinə görə də məktəbdaxili nəzarət fərqlənə bilər. Planlı nəzarət əvvəlcədən hazırlanmış qrafik və məqsəd əsasında aparılır. Operativ nəzarət isə yaranmış vəziyyətə çevik reaksiya vermək üçün təşkil olunur. Bəzi hallarda xəbərdarlıqlı nəzarət, bəzi hallarda isə qəfil nəzarət tətbiq edilir. Burada əsas məqsəd məktəbdə real vəziyyəti düzgün görməkdir.

Məktəbdaxili nəzarətin formaları

Məktəbdaxili nəzarətin formaları onun hansı əhatədə aparıldığını göstərir. Ən geniş yayılmış formalardan biri fərdi nəzarətdir. Bu forma ayrı-ayrı müəllimlərin fəaliyyətinin öyrənilməsinə yönəlir. Müəllimin dərs quruluşu, metodik hazırlığı, şagirdlərlə işi, qiymətləndirmə yanaşması və peşəkar davranışı bu formada təhlil olunur. Sinif üzrə ümumiləşdirici nəzarət bir sinifin ümumi vəziyyətini öyrənmək üçün aparılır. Burada yalnız bir müəllimin işi yox, həmin sinifdə çalışan müxtəlif müəllimlərin fəaliyyəti, sinif rəhbərinin işi, şagird nailiyyətləri, davamiyyət və intizam bir yerdə qiymətləndirilir. Fənn üzrə ümumiləşdirici nəzarət konkret bir fənnin müxtəlif siniflərdə necə tədris olunduğunu göstərir. Məsələn, ana dili, riyaziyyat, tarix və ya xarici dil üzrə ümumi vəziyyəti görmək üçün bu formadan istifadə olunur. Kompleks nəzarət bir neçə istiqamətin eyni vaxtda öyrənilməsini nəzərdə tutur. Bu zaman tədrisin keyfiyyəti, sənədləşmə, metodik iş, intizam və təşkilati vəziyyət birlikdə araşdırıla bilər. Bundan başqa, özünənəzarət və qarşılıqlı nəzarət də vacib formalar sayılır. Özünənəzarət müəllimin və ya rəhbər şəxsin öz fəaliyyətinə tənqidi baxmasını nəzərdə tutur. Qarşılıqlı nəzarət isə həmkarların bir-birinin təcrübəsini izləməsi, öyrənməsi və nəticə çıxarması ilə bağlıdır. Bu, məktəbdə peşəkar inkişaf mühitini gücləndirən formadır.

Məktəbdaxili nəzarətin əsas metodları

Nəzarətin praktik tərəfi metodlarda görünür. Məktəbdaxili nəzarətdə ən vacib metodlardan biri dərs müşahidəsi və analitik təhlildir. Bu, nəzarətin ən canlı və ən təsirli yoludur. Çünki məktəbdə baş verən pedaqoji prosesin real mənzərəsi ən çox dərsdə görünür. Dərs müşahidəsi müəllimi sıxışdırmaq üçün deyil, dərsi və tədris prosesini daha yaxşı anlamaq üçün aparılmalıdır. Müşahidədən sonra aparılan analitik təhlil nəzarətin inkişafetdirici tərəfini gücləndirir. Yüklədiyiniz materialda da dərs müşahidəsi məktəbdaxili nəzarətin “ən əsas və canlı forması” kimi təqdim olunur və müşahidədən sonrakı analitik təhlilin inkişaf üçün istifadə olunması vurğulanır. Digər mühüm metod qrupu müsahibə, sorğu, diaqnostik kart və müşahidə jurnallarıdır. Bu vasitələr məktəbdaxili nəzarətin yumşaq, amma çox təsirli alətləridir. Müsahibə rəhbərlə müəllim arasında etimad yaradır. Sorğu məktəbdə ümumi vəziyyətin səsini eşitməyə imkan verir. Diaqnostik kart müəllimin inkişaf ehtiyaclarını sistemli şəkildə göstərir. Müşahidə jurnalı isə aparılan nəzarətin davamlı qeydini və sonrakı təhlilini asanlaşdırır. Yüklədiyiniz mənbədə də bu alətlər rəhbərin əlində “sadəcə nəzarət vasitəsi deyil, inkişaf kompası” kimi təqdim olunur.

Məktəbdaxili nəzarətdə fənn üzrə monitorinq və nəticələrin statistik təhlili də xüsusi yer tutur. Burada məqsəd təkcə nəticəni toplamaq deyil, nəticənin səbəbini anlamaqdır. Şagird nailiyyətləri, zəif mövzular, siniflər və müəllimlər üzrə fərqlər, təlim metodlarının nəticəyə təsiri monitorinq vasitəsilə izlənilir. Sonra bu məlumat statistik təhlil edilir və idarəetmə qərarına çevrilir. Mənbədə monitorinq “tədrisin barometri” kimi təqdim olunur və onun qərarverməni təxminlərdən çıxarıb faktlara söykənən idarəetməyə çevirdiyi vurğulanır. Nəzarətin daha ölçülə bilən tərəfi keyfiyyət göstəriciləri və indikatorlar vasitəsilə görünür. İndikatorlar məktəbdə tədris keyfiyyətini, müəllim fəaliyyətini, təlim mühitini və idarəetmə nəticələrini konkret ölçülərlə dəyərləndirməyə imkan verir. Bu zaman məktəbdaxili nəzarət təkcə müşahidə ilə kifayətlənmir, ölçülə bilən nəticələrə əsaslanır. Mənbədə indikatorların rəhbərə “biz məktəbdə yaxşı işləyirikmi, yoxsa sadəcə işləyirik?” sualına cavab verməyə kömək etdiyi xüsusi qeyd olunur.

Müasir mərhələdə rəqəmsal nəzarət alətləri də məktəbdaxili nəzarətin mühüm hissəsinə çevrilib. Google Forms, Excel dashboard, rəqəmsal sorğular və elektron cədvəllər məlumat toplamağı, nəticələri müqayisə etməyi və operativ qərar verməyi asanlaşdırır. Mənbədə də göstərilir ki, rəqəmsal alətlər rəhbərin baxışını genişləndirir, məlumatı mərkəzləşdirir və nəzarəti daha şəffaf edir. Bu baxımdan rəqəmsal nəzarət kağız üzərindəki işi sadəcə elektronlaşdırmaq deyil, məktəbdə faktlara əsaslanan idarəetmə mədəniyyəti yaratmaq deməkdir.

Məktəbdaxili nəzarətdə ən düzgün yanaşma bir növü, bir formanı və ya bir metodu ayrıca götürmək deyil, onları məqsədə uyğun şəkildə birləşdirməkdir. Məsələn, məktəb rəhbərliyi riyaziyyatın tədris vəziyyətini öyrənmək istəyirsə, burada tematik nəzarət seçilə bilər. Forma kimi fənn üzrə ümumiləşdirici nəzarət tətbiq olunar. Metod kimi isə dərs müşahidəsi, sənədlərin öyrənilməsi, monitorinq və müəllimlə müsahibə birlikdə istifadə olunar. Beləliklə, nəzarət daha dəqiq, daha obyektiv və daha faydalı olur. Yaxşı qurulmuş məktəbdaxili nəzarət müəllimi qorxutmur. Əksinə, ona istiqamət verir. Nəzarət nəticəsində toplanan məlumat müəllimə, rəhbərliyə və məktəb kollektivinə inkişaf üçün dayaq yaratmalıdır. Mənbədə də bu fikir açıq görünür: məktəbdaxili nəzarət idarəetmənin nəzarət mexanizmi yox, inkişaf mexanizmidir.

Məktəbdaxili nəzarət məktəbdə keyfiyyətin qorunması və inkişafın təmin olunması üçün vacib idarəetmə vasitəsidir. Onun növləri nəzarətin istiqamətini, formaları əhatə dairəsini, metodları isə işləmə mexanizmini göstərir. Bu anlayışlar bir-biri ilə qarışdırılmadan tətbiq olunduqda nəzarət daha düzgün qurulur və məktəbdə real inkişafın əsasına çevrilir.

Məktəbdaxili nəzarət yalnız yoxlama aparmaq üçün deyil, məktəbin fəaliyyətini daha yaxşı anlamaq və onu yaxşılaşdırmaq üçün həyata keçirilməlidir. Nəticə qərara, qərar isə inkişaf addımına çevrilməlidir. Yalnız bu halda məktəbdaxili nəzarət həqiqətən faydalı olur.