GROW modeli - məktəbdə dərs müşahidəsindən sonra söhbət necə qurulur ?

GROW modeli məktəbdə dərs müşahidəsindən sonra söhbət necə qurulur ?

Dərs müşahidəsindən sonra müəllimlə söhbət elə bir yerdir ki, məktəbdə görülən iş ya mənalı davam edir, ya da havada qalır. Bəzən dərsdən sonra tələsik danışırıq, bir neçə ümumi cümlə deyirik, sonra hər kəs öz işinə dağılışır. Bir neçə gün keçir, eyni çətinlik yenə dərsdə görünür və müəllim də, rəhbərlik də sanki yenidən başlanğıca qayıdır. Bu vəziyyətdə problem yaxşı niyyətin olmaması deyil. Problem söhbətin yolunun aydın olmamasıdır. GROW modeli həmin yolu göstərən çərçivədir. Söhbəti uzatmadan, amma boş buraxmadan aparmağa kömək edir. Ən vacibi isə müəllimi söhbətin kənarında oturan tərəf kimi yox, qərar verən tərəf kimi saxlayır.

GROW dörd mərhələdən ibarətdir və hər birinin məktəb üçün aydın qarşılığı var.

• Goal (Məqsəd)

• Reality (Mövcud vəziyyət)

• Options (Seçimlər)

• Will (İradə və ilk addımlar)

Bu ardıcıllıq söhbəti səliqəyə salır, amma onu sərt qaydaya çevirmir. Real söhbətdə bəzən yenidən Məqsədə qayıtmaq lazım olur, bəzən Mövcud vəziyyət hissəsində bir məqam açılır və Məqsəd dəqiqləşir. Modelin gücü elə bundadır. Söhbəti idarə edir, söhbəti dondurmur.

GROW məktəbdə nəyi yaxşılaşdırır

Bu modeli məktəbdə tətbiq edəndə ilk dəyişən şey söhbətin havası olur. Müəllim qarşısında hökm çıxaran adam görmür. Qarşısında qulaq asan, sualı yerində verən, düşünməyə gətirən tərəf görür. Rəhbərlik də özünü uzun tövsiyə siyahısı verən tərəf kimi yox, işi yoluna salan tərəf kimi aparır. Bu yanaşma məktəbdə etibarı qoruyur, çünki söhbətin dili sərt olmur, söhbətin xətti də dağılmır.

İkinci dəyişən yer söhbətin nəticəsidir. Söhbət mütləq iki addıma bağlanır. Müəllim sabah dərsdə nəyi edəcəyini seçir və bu seçim onun öz sözüdür. Söhbətin sonunda razılaşma aydın olanda müəllim də öz işinə daha arxayın gedir, rəhbərlik də hansı dəstəyin verildiyini bilir.

Üçüncü dəyişən yer məktəbin metodik işi olur. Eyni məsələ bir neçə dərsdə görünəndə həmin məsələnin kökü açılır. Bu, tək bir müəllimin işi kimi qalmır. Metodbirləşmə də nəyi müzakirə etməli olduğunu daha dəqiq görür.

İndi modeli mərhələ-mərhələ məktəb dili ilə açaq.

Məqsəd: Nəyi yaxşılaşdırırıq

Söhbət başlayanda çox vaxt müəllim dərsin içində yaşadıqlarını danışmaq istəyir. Bu təbiidir. Amma birbaşa ora girəndə söhbət yayıla bilər. Goal mərhələsi buna görə birinci gəlir. Burada siz müəllimə hədəfi öz dili ilə dedirdirsiniz. Bu dərsdə uşaqların mütləq bacarmalı olduğu nə idi. Dərsin sonunda hansı nəticəni görmək sizə rahatlıq verərdi. Siz bu dərsdə öz işinizdə nəyi daha yaxşı etmək istəyirdiniz.

Bu suallar iki iş görür. Birincisi müəllimin niyyətini aydınlaşdırır. İkincisi söhbətin çərçivəsini cızır. Çərçivə olmayanda söhbət hər mövzuya gedir, nəticədə də heç nə seçilmir.

Goal mərhələsinin ən vacib qaydası miqyasdır. Məktəbdə bəzən hədəfi böyük seçirik. Dərsi daha maraqlı edim, şagirdlər daha fəal olsun, qiymətləndirmə daha yaxşı olsun. Bu cümlələr pis deyil, amma dərsdən sonrakı söhbət üçün genişdir. GROW burada daha sadə yol istəyir. Bir dərsdə bir əsas məsələ. Sonra iki tətbiq addımı. Bu yanaşma müəllimi də yormur, rəhbərliyi də ümumi sözə salmır.

Bir də bu var ki, bəzən əvvəlcədən bir fokus razılaşdırılır, amma dərsdə başqa bir məsələ daha qabarıq görünür. O zaman Goal mərhələsində hədəfi yenidən seçmək olar. Sadəcə bunu müəllimlə razılaşdırmaq lazımdır ki, söhbət yolundan çıxmasın.

Mövcud vəziyyət: Dərsin gedişi

Mövcud vəziyyət mərhələsi dərsi yenidən göz önünə gətirir. Burada məqsəd mübahisə etmək deyil. Məqsəd dərsin müəyyən hissələrini aydın xatırlamaqdır. Dərs necə başladı. Tapşırıq veriləndə uşaqlar nə etdi. Kim dərhal başladı. Kim dayandı. Müəllim köməyi necə verdi. Dərsin hansı hissəsində uşaqlar daha çox iş gördü. Hansı hissədə iş zəiflədi. Söhbətin bu hissəsi sakit qurulanda müəllim özünü müdafiəyə çəkmir, çünki ona qiymət verilmədiyini hiss edir.

Reality mərhələsində iki qayda çox kömək edir. Birinci qayda əvvəl müəllimi danışdırmaqdır. Müəllim özü dərsi necə gördü. Hansı hissə yaxşı alındı. Hansı hissədə çətinlik oldu. İkinci qayda isə müşahidə qeydlərindən qısa xatırlatmalar verməkdir. Burada diliniz tərif dili də olmur, irad dili də olmur. Diliniz dərsdə baş verənlərin dili olur. Tapşırıq veriləndən sonra uşaqların bir hissəsi yazmağa başladı, bir hissəsi isə baxdı və gözlədi. Müəllim yaxınlaşdı, ilk addımı göstərdi, sonra həmin uşaqlar da yazmağa keçdi. Bu cür xatırlatma söhbəti yerində saxlayır.

Reality mərhələsində məktəbdə çox vacib bir məsələ də var. Dərsə girənlər eyni yanaşma ilə baxmalıdır. Eyni fokusa müxtəlif adamlar müxtəlif sözlə yanaşanda müəllim çaşır. Ona görə eyni formadan istifadə edənlər üçün qısa uyğunlaşma söhbəti lazımdır. Meyarlar nə deməkdir. Hansı müşahidə hansı meyara yazılır. Bir-iki nümunə üzərində razılaşma olanda məktəbin dili düzəlir və qarışıqlıq azalır.

Seçimlər mərhələsi: Başqa necə edə bilərik ?

Seçimlər mərhələsi GROW-un ən incə yeridir. Burada iki təhlükə olur. Birinci təhlükə rəhbərliyin dərhal hazır həll deməsidir. Bu zaman müəllimin düşünmə payı azalır. İkinci təhlükə çoxlu ideya açılmasıdır. O qədər ideya danışılır ki, müəllim hansını seçəcəyini bilmir və söhbət yenə havada qalır.

Options mərhələsini məktəbdə yaxşı aparmaq üçün sadə bir yol var. Əvvəl müəllimin öz variantları. Sonra rəhbərliyin ehtiyatda saxladığı iki təklif. Axırda isə iki və ya üç variantın içindən birini seçmək. Bu ardıcıllıq müəllimi qərar verən tərəf kimi saxlayır.

Options mərhələsində suallarınızı belə qurmaq daha faydalıdır. Bunu başqa cür necə edə bilərdiniz. Bu məqsədə çatmaq üçün başqa hansı yol var. Sinifdə daha çox uşağın işi başlaması üçün tapşırığın verilməsində nəyi dəyişmək olar. Zəif uşaqların işi yarımçıq qalmaması üçün hansı dəstək daha uyğun olar. Tez qurtaran uşaqların boş qalmaması üçün nə etmək olar.

Bu mərhələdə siz bir də incə bir şey edirsiniz. Variantların məktəb şəraitində mümkün olub olmadığını yoxlayırsınız. Çünki müəllim elə bir fikir deyə bilər ki, kağızda gözəl görünür, amma sabah dərsdə tətbiqi çətindir. Siz müəllimi qorumaq üçün onu reallığa gətirirsiniz. Bu variantı sabah dərsdə tətbiq etmək rahatdırmı. Sizin vaxtınız çatacaqmı. Sinifdə bunu idarə etmək alınacaqmı. Bu suallar müəllimi sıxmır, əksinə müəllimi daha real seçimə gətirir.

Will mərhələsi: Razılaşma və ilk addımlar

İradə və ilk addımlar mərhələsində söhbət yekunlaşır və iş aydınlaşır. Müəllim iki addım seçir və bu addımları dərsdə hansı məqamda edəcəyini deyir. Axırda da razılaşırıq ki, növbəti dəfə hansı məsələyə baxacağıq. Bu üç şey söhbəti yerində saxlayır və sabahkı dərsə bağlayır. Bu mərhələdə iki addımdan artıq yük götürmürük. İki addım həm yaddan çıxmır, həm də dərsdə tətbiq olunur. Çox addım seçəndə diqqət dağılır və müəllim nəyi əvvəl edəcəyini itirir. İki addım seçiləndə isə müəllim dərsə girəndə nə edəcəyini bilir. Bəzən müəllim deyir ki, sinif böyükdür, vaxt çatmır, material azdır. Burada məqsəd uzun müzakirə açmaq deyil. Məqsəd həmin şəraitdə mümkün olan addımı tapmaqdır. Addım real olanda müəllim özünü tək hiss etmir və işi davam etdirmək daha asan olur.

Way Forward variantı nədir və məktəbdə necə başa düşülür

Bəzi mənbələrdə son mərhələ Will yerinə Way Forward kimi yazılır və bu, məktəbdə daha anlaşıqlı səslənə bilər. Way Forward dedikdə söhbətin irəliyə baxan hissəsi nəzərdə tutulur. Yəni bu söhbətdən sonra hansı yol ilə gedirik. Növbəti dərsdə nəyi edirik. Növbəti müşahidədə nəyə baxırıq. Növbəti həftə metodbirləşmədə hansı məsələni müzakirə edirik.

Way Forward yanaşması məktəb üçün iki üstünlük verir. Birincisi, söhbəti yalnız sabahkı dərsə yox, daha geniş iş planına bağlayır. İkincisi, bir müəllimin məsələsini məktəbin ümumi ehtiyacı ilə əlaqələndirməyə kömək edir. Məsələn, bir müəllimdə tapşırığın verilməsi çətinlik yaradırsa, bu, tək həmin müəllimin işi kimi qalmaya bilər. Bəlkə bu, fənn üzrə ümumi bir ehtiyacdır. Way Forward bunu görməyə imkan verir.

Way Forward mərhələsini məktəbdə belə qurmaq rahat olur. Birincisi, sabah tətbiq ediləcək iki addım. İkincisi, iki həftə içində qısa təkrar baxış. Üçüncüsü, lazım olsa metodbirləşmədə həmin mövzu üzrə qısa paylaşma. Burada məqsəd müəllimi müzakirə mövzusuna çevirmək deyil. Məqsəd təcrübəni paylaşmaq və eyni çətinliyi yaşayanlara kömək etməkdir.

GROW söhbətini aparan rəhbər nələri unutmamalıdır ?

Bu modelin səmərəli olması üçün söhbəti aparan şəxsin bir neçə vərdişi olmalıdır. Birincisi, dinləmə vərdişi. Müəllim danışanda sözünü tamamlamadan nəticə çıxarmaq söhbəti kəsir. İkincisi, qısa xülasə vərdişi. Müəllimin dediyini iki cümlə ilə geri qaytarmaq müəllimə öz fikrini toplamağa kömək edir. Üçüncüsü, sualı yerində vermək. Qapalı sual söhbəti daraldır, açıq sual söhbəti açır.

Bir də rol sərhədi mövzusu var. Məktəbdə müşahidəni aparan çox vaxt rəhbərlik olur. Bu zaman müəllimdə təbii bir gərginlik ola bilər. GROW bu gərginliyi azaldır, amma bir şərtlə. Söhbətin dili dəstək dili olmalıdır. Söhbət şəxsin üzərində qurulmamalıdır. Söhbət dərsin müəyyən hissəsində olan işin üzərində qurulmalıdır. Müəllim bunu hiss edəndə söhbət açılır.

GROW məktəbdə hansı mövzulara daha təsirli olur?

GROW ən çox spesifik fokus seçiləndə təsirli olur. Məsələn, diferensiasiya, tapşırığın verilməsi, sualvermə, yoxlamanın təşkili, zəif uşaqların dərsə qatılması. Fokus seçiləndə Goal daha aydın olur, Reality daha asan xatırlanır, Options daha rahat açılır, Will də daha konkret bağlanır.

Diferensiasiya fokusunu nümunə kimi götürsək, Goal belə səslənə bilər. Zəif uşaqlar tapşırığa daha tez başlasın. Tez qurtaran uşaqlar boş qalmasın. Hər uşaq dərsdə bir iş tapsın. Reality mərhələsində dərsdə bu məqsədlə bağlı nə göründü, o xatırlanır. Options mərhələsində müəllimlə iki və ya üç yol düşünülür. Tapşırığı mərhələli vermək, başlanğıc addımı göstərən materialdan istifadə etmək, cüt işi daha məqsədli qurmaq, tez qurtaranlar üçün əlavə iş hazırlamaq. Will mərhələsində isə müəllim sabah tətbiq edəcəyi iki addımı seçir və növbəti baxışın fokusunu müəyyən edir.

GROW modeli dərs müşahidəsindən sonrakı söhbəti dörd mərhələ ilə səliqəyə salır. Goal (Məqsəd) söhbətin istiqamətini aydınlaşdırır, Reality (Mövcud vəziyyət) dərsi sakit şəkildə xatırladır, Options (Seçimlər) müəllimi seçimə gətirir, Will (İradə və ilk addımlar) isə söhbəti iki addıma bağlayır. Way Forward (İrəli yol və addımlar) variantı da bu işi bir dərsdən o biri dərsə, bir müəllimdən məktəbin ümumi ehtiyacına bağlamağa kömək edir. Siz bu çərçivəni məktəbin gündəlik dilinə uyğun tətbiq edəndə dərs müşahidəsindən sonra söhbət daha aydın gedir, müəllim öz qərarını daha rahat seçir, rəhbərlik də dəstəyi daha yerində qurur.