İdarəçilik və təşkilatçılıq mövzusunda məktəb rəhbərləri üçün 30 yeni situasiya tipli müsahibə sual-cavab

41- Məktəbdə eyni gün həm yoxlama gələcəyi gözlənilir, həm də məktəbdaxili tədbir var. Siz nəyi necə təşkil edərdiniz?

Belə vəziyyətdə mən əvvəlcə prioriteti aydınlaşdırardım. Məktəbin gündəlik işi dayanmalı deyil. Ona görə bir tərəfdə yoxlamaya aid sənədləri və cavabdeh şəxsləri dəqiqləşdirərdim. Digər tərəfdə tədbirin məsul şəxslərini ayrıca müəyyən edərdim. Hər iki işi öz üzərimdə toplamazdım. Məncə belə günlərdə əsas məsələ sakitliyi qorumaqdır. Kollektiv görməlidir ki, rəhbərlik nə etdiyini bilir. Mən qısa operativ toplantı keçirib son bölgünü verərdim. Sonra gün ərzində iki istiqaməti ayrı-ayrı izləyərdim. Tədbir üçün bir əlaqələndirici, yoxlama üçün bir əlaqələndirici olmalıdır. Rəhbər isə ümumi nəzarəti saxlamalıdır.

42- Müəllimlərdən biri daim deyir ki, ona tapşırıq çox verilir, digərlərinə isə az. Bu narazılığı necə həll edərdiniz?

Mən əvvəlcə bu narazılığı hisslə yox, faktla yoxlayardım. Həqiqətən yük fərqi varmı, buna baxmaq lazımdır. Əgər varsa, iş bölgüsünə yenidən baxardım. Əgər yoxdursa, bunu müəllimə sakit şəkildə izah edərdim. Məncə iş bölgüsündə əsas meyar aydınlıqdır. Kim niyə hansı işi görür, bu bəlli olmalıdır. Bəzən müəllimlər yükün özündən çox, ədalətsizlik hissinə həssas olur. Ona görə şəffaf bölgü vacibdir. Mən mümkün qədər bölgünü yazılı və açıq saxlayardım. Belə olanda mübahisə azalır. Məktəbdə iş bölgüsü şəxsi münasibətlə yox, ehtiyac və imkanla qurulmalıdır.

43- Məktəbdə bir müəllim məsuliyyətli görünür, amma verilən işi həmişə son günə saxlayır. Bu vəziyyətlə necə işləyərdiniz?

Mən belə halda müəllimi dərhal məsuliyyətsiz adlandırmazdım. Amma bu vərdişin davam etməsinə də razı olmazdım. Əvvəlcə səbəbi soruşardım. Vaxt planlaması zəifdir, yoxsa işi son anda etməyə öyrəşib, bunu ayırmaq lazımdır. Sonra ona böyük son tarix yox, ara tarixlər verərdim. Məsələn, işin yarısı filan gün, yekunu filan gün olsun. Bu, məsələni daha izlənən edir. Məncə bəzi adamlar üçün nəzarət nöqtəsi vacibdir. Həm də müəllim görməlidir ki, gecikmə təkcə onun yox, ümumi işin ritmini pozur. Mən ona kömək edərdim, amma məsuliyyəti də açıq saxlayardım. Məktəbdə son gün idarəçiliyi normal hal olmamalıdır.

44- Məktəbdə bir sənəd hazırlanıb, amma onu kimin son dəfə yoxlayacağı aydın deyil. Sonra da səhvlər qalır. Siz necə təşkil edərdiniz?

Belə hallarda mən bir qayda qoyardım. Hər sənədin son yoxlayan şəxsi aydın olmalıdır. “Hamı baxıb” cümləsi çox vaxt “heç kim tam baxmayıb” demək olur. Mən sənəd işində mərhələli baxış tərəfdarıyam. Bir nəfər hazırlayır, bir nəfər məzmun baxımından yoxlayır, bir nəfər son redaktə verir. Bu xətt aydın olanda səhv azalır. Həm də son məsul şəxs bəlli olur. Mən belə işləri şifahi yox, yazılı bölgü ilə aparardım. Məktəbdə sənəd işi də təşkilatçılığın göstəricisidir. Sənəddəki səhv çox vaxt savadsızlıqdan yox, nizamsızlıqdan yaranır. Ona görə sistemi əvvəlcədən qurmaq lazımdır.

45- Məktəbdə tədbir planı var, amma icra günü hamı bir-birindən soruşur ki, “indi nə edək?”. Bu niyə baş verir?

Bu, planın kağız üzərində qalması deməkdir. Məncə tədbir planı yalnız tarix və başlıqdan ibarət olmamalıdır. Orada işin axını da görünməlidir. Kim qarşılayır, kim elan edir, kim nəzarət edir, bunlar əvvəlcədən bəlli olmalıdır. Mən tədbirdən əvvəl qısa operativ məşvərət keçirərdim. Hər kəs öz yerini və işini bilməlidir. Tədbir günü plan yenidən başdan qurulmamalıdır. Əgər hamı o gün qərar gözləyirsə, deməli hazırlıq zəif olub. Mən tədbir işində bir əsas əlaqələndirici də seçərdim. Hər məsələ rəhbərə yox, əvvəlcə ona yönəlsin. Belə olanda tədbir daha səliqəli gedir. Məktəbdə təşkilatçılıq tədbir günü yox, ondan əvvəl görünür.

46- Məktəbdə vacib bir işlə bağlı tapşırıq vermisiniz, amma sonra məlum olur ki, bəzi müəllimlər onu fərqli başa düşüb. Bu problemi necə azaldardınız?

Mən belə hallarda təkcə “demişdim” deməzdim. Çünki məlumatın verilməsi ilə anlaşılması eyni şey deyil. Mən vacib tapşırıqları mümkün qədər qısa və aydın verərdim. Tapşırığın məqsədi, müddəti və gözlənilən nəticəsi açıq olmalıdır. Əgər məsələ daha həssasdırsa, yazılı da göndərərdim. Həmçinin bəzən qısa dəqiqləşdirmə sualı vermək faydalıdır. Yəni qarşı tərəf nə başa düşdüyünü də desin. Məncə qarışıqlıq çox vaxt uzun və dolaşıq izahdan yaranır. Rəhbər qısa, dəqiq və konkret danışmalıdır. Sonra da icranı izləməlidir. Məktəbdə aydın tapşırıq yarım işi öncədən həll edir. Qarışıqlığın qarşısı çox vaxt dilin sadəliyi ilə alınır.

47- Kollektivdə hamı iş görür, amma heç kim ümumi nəticəyə sahib çıxmır. Bu vəziyyəti necə dəyişərdiniz?

Bu, məktəbdə komanda ruhunun zəif olduğunu göstərir. Mən belə halda yalnız fərdi işi yox, ümumi məqsədi də görünən etməyə çalışardım. Müəllim bilməlidir ki, gördüyü iş məktəbin hansı nəticəsinə xidmət edir. Mən iclaslarda və gündəlik söhbətdə bunu daha çox vurğulayardım. Yəni təkcə “kim nə etdi” yox, “biz nə əldə etdik” xətti güclənməlidir. Eyni zamanda ortaq işlərdə nəticə paylaşımı da olmalıdır. Kimin zəhməti varsa, o görünməlidir. Məncə ümumi nəticə hissi ədalətli qiymətləndirmə ilə də artır. Məktəbdə komanda anlayışı öz-özünə yaranmır. Onu rəhbərlik həm dil ilə, həm bölgü ilə, həm də münasibətlə qurur. Hər kəs məktəbin işində öz yerini görəndə sahiblik hissi də artır.

48- Məktəbdə bir qərar vermək lazımdır, amma siz görürsünüz ki, məsələ hələ tam yetişməyib. Tələsərdinizmi?

Mən belə halda tələsməzdim. Hər sürətli qərar güclü qərar olmur. Əvvəlcə məsələnin nə qədər təxirəsalınmaz olduğunu müəyyən edərdim. Əgər vaxt var, məlumatı tamamlayardım. Çünki yetişməmiş qərar sonradan daha çox problem yarada bilər. Amma vəziyyət tam gözləməyə də imkan vermirsə, onda müvəqqəti qərar verərdim. Yəni prosesi saxlamaq üçün aralıq addım atardım. Sonra yekun qərarı məlumat tamam olanda verərdim. Məncə rəhbərlikdə ən vacib şeylərdən biri qərarın vaxtını hiss etməkdir. Nə gecikdirmək, nə də boş yerə tələsdirmək düzgün deyil. Məktəbdə bir çox səhv məhz bu iki ifratdan doğur. Mən balanslı qərar verməyə çalışardım.

49- Müəllimlərdən biri hər məsələdə rəhbərin təsdiqini gözləyir və özbaşına addım atmır. Bu, sizcə nə ilə bağlı olur?

Bu, iki səbəbdən ola bilər. Ya adam özünə güvənmir, ya da səlahiyyət sərhədi ona aydın deyil. Mən əvvəlcə hansı sahədə bu tərəddüdün daha çox göründüyünə baxardım. Sonra onunla ayrıca danışardım. Hansı qərarı özü verə bilər, hansı qərarı rəhbərliklə razılaşdırmalıdır, bunu dəqiqləşdirmək vacibdir. Mən məsuliyyət verib sonra hər addımı özümə qaytaran sistemi düzgün saymıram. Belə olanda həm iş ləngiyir, həm də adam inkişaf etmir. Ona görə əvvəlcə kiçik sərbəstlik verərdim. Sonra nəticəyə baxardım. Yanlışlıq olsa da, bu inkişafın bir hissəsidir. Məktəbdə hər şeyi bir nəfərin idarə etdiyi model davamlı ola bilməz. Yaxşı rəhbər həm də yanında qərar verə bilən insan yetişdirir.

50- Məktəbdə bir neçə sahədə yaxşı iş gedir, amma bunlar bir-biri ilə əlaqəli görünmür. Sizcə bu niyə problemdir?

Bu ona görə problemdir ki, məktəb dağınıq fəaliyyətlə irəli gedə bilməz. Ayrı-ayrı yaxşı işlərin olması yetərli deyil. Onların ümumi istiqamətə xidmət etməsi lazımdır. Mən əvvəlcə məktəbin əsas prioritetlərini aydınlaşdırardım. Sonra görülən işləri həmin prioritetlərə bağlayardım. Məsələn, tədbir də, sənədləşmə də, müəllimlə iş də məktəbin ümumi məqsədinə xidmət etməlidir. Əgər bu xətt görünmürsə, yorğunluq çoxalır, təsir isə azalır. Mən işləri sadəcə sayla deyil, istiqamətlə qiymətləndirərdim. Kollektiv də bilməlidir ki, niyə hansı işi görür. Məktəb çox hərəkətli yox, yönlü olmalıdır. Rəhbərliyin əsas işi də bu istiqaməti qorumaqdır. Əlaqəsiz yaxşı işlərdən çox, əlaqəli düzgün iş daha faydalıdır.

51- Məktəbdə bir məsələ ilə bağlı söz-söhbət yayılıb, amma heç kim açıq danışmır. Direktor bu halda nə etməlidir?

Mən belə vəziyyətdə susmağı gözləməzdim. Çünki məktəbdə açıq danışılmayan məsələ çox vaxt daha çox böyüyür. Əvvəlcə söz-söhbətin nədən qaynaqlandığını dəqiqləşdirərdim. Sonra məsələ doğrudan da kollektivə aidirsə, onu açıq və sakit şəkildə gündəmə gətirərdim. Məncə qeyri-müəyyənlik ən çox şayiə yaradır. Ona görə rəhbərlik aydın danışmalıdır. Hər şeyi detalına qədər açmaq lazım deyil, amma əsas həqiqət gizlədilməməlidir. Əgər məsələ fərdi xarakter daşıyırsa, onun ümumiləşməsinə də imkan verməzdim. Mənim üçün əsas prinsip budur ki, məktəbdə söz boşluğu qalmasın. Boşluğu çox vaxt yanlış söz doldurur. Rəhbərlik həmin boşluğu düzgün məlumatla doldurmalıdır. Bu, kollektiv etimadını qoruyur.

52- Məktəbdə bir iş üçün üç nəfər məsuldur, amma nəticədə heç kim tam cavabdehlik daşımır. Bu vəziyyəti necə düzəldərdiniz?

Mən belə modelin riskli olduğunu düşünürəm. Üç nəfər köməkçi ola bilər, amma əsas cavabdeh bir nəfər olmalıdır. Əks halda məsuliyyət yayılır və nəticə zəifləyir. Mən iş bölgüsündə həmişə əsas məsul şəxsi ayrıca göstərərdim. Digərləri icraçı və ya dəstək verən ola bilər. Bu xətt aydın olanda həm hesabat, həm də nəzarət asanlaşır. Mən “hamı baxsın” tipli bölgünü zəif model sayıram. Çünki belə olanda işin sahibi bilinmir. Məktəbdə hər böyük və ya orta işin bir sahiblənən şəxsi olmalıdır. Sonra köməkçi xətt qurula bilər. Bu, həm işi yığcamlaşdırır, həm qarışıqlığı azaldır. Mən belə vəziyyətləri yazılı bölgü ilə həll etməyə üstünlük verərdim.

53- Məktəbdə rəhbərlik qərar verir, amma sonradan həmin qərarın icrasını izləməyə vaxt ayırmır. Bunun nəticəsi nə olur?

Bunun nəticəsi odur ki, qərar kağızda qalır. Məktəbdə qərar vermək işin yarısıdır. O qərarın yerinə düşməsi isə ikinci yarısıdır. Əgər rəhbərlik sonradan nəzarət etmir, qayıdıb soruşmur və nəticəyə baxmırsa, tapşırıq zəifləyir. İnsanlar da bunu hiss edir. Mən belə hallarda qərar sonrası izləmə sistemini vacib sayıram. Qısa geri dönüş, nəzarət nöqtəsi və yekun baxış olmalıdır. Hər işi uzun hesabatla yoxlamaq lazım deyil. Bəzən qısa vəziyyət sorğusu da kifayət edir. Amma heç olmamalı deyil. Məktəbdə işin ciddiliyi bir az da sonradan nə qədər izlənməsi ilə görünür. Məncə rəhbərlikdə davamlılıq çox vacibdir. Başlayıb sonra buraxılan iş məktəbdə boşluq yaradır.

54- Məktəbdə bir tədbir və ya iş yalnız bir nəfərin şəxsi təşəbbüsü ilə gedir. O adam olmayanda iş dayanır. Bu sizə nə deyir?

Bu mənə onu deyir ki, sistem şəxsdən asılı qurulub. Bu, qısa müddətdə rahat görünə bilər, amma uzun müddətdə risklidir. Məktəbdə yaxşı iş şəxsi təşəbbüsdən başlaya bilər, amma sonra sistemə çevrilməlidir. Mən belə hallarda o adamın işini qiymətləndirərdim, amma işi tək onda saxlamazdım. Yanında ikinci və üçüncü dəstək xətti qurardım. Proses sənədləşməli, mərhələlər bəlli olmalı və iş başqa adamın da götürə biləcəyi formaya salınmalıdır. Məktəbdə şəxslər vacibdir, amma sistem daha vacibdir. Əgər bir nəfər gedəndə iş də gedirsə, bu təşkilatçılıq zəifliyidir. Mən bunu tədricən bölüşdürmə və yazılılaşdırma ilə düzəldərdim. Məktəb yaddaşla yox, sistemlə işləməlidir. Belə olanda dayanıqlıq artır.

55- Məktəbdə bir müəllim çox fəaldır, amma hər məsələyə qarışır və bu, bəzən iş bölgüsünü pozur. Siz necə yanaşardınız?

Mən belə fəallığı həm dəyərli, həm də idarə olunmalı hal sayardım. Fəal müəllim məktəb üçün resursdur. Amma onun hər sahəyə qarışması digərlərinin məsuliyyətini kölgədə qoya bilər. Mən əvvəlcə onunla ayrıca danışardım. Aktivliyini qiymətləndirərdim, amma sərhədi də göstərərdim. Hər işə yardım etmək başqa şeydir, hər işi öz üzərinə çəkmək başqa şey. Məktəbdə bölgü pozulanda həm gərginlik yaranır, həm də digərləri geri çəkilir. Mən belə müəllimə daha uyğun və konkret sahə verərdim. Orada liderlik etsin, amma qalan sahələrdə də işin sahibi öz yerində qalsın. Rəhbərlikdə balans vacibdir. Fəallığı söndürmək yox, istiqamətləndirmək lazımdır. Mən belə hallarda məhz bunu etməyə çalışardım.

56- Məktəbdə bəzi işlər yalnız rəhbər xatırladanda yerinə yetirilir. Bu asılılığı necə azaldardınız?

Bu, məktəbdə daxili məsuliyyətin zəif olduğunu göstərir. Mən əvvəlcə belə işlərin hansı sahələrdə daha çox təkrarlandığına baxardım. Sonra o işlər üçün xatırlatma yox, sistem qurmağa çalışardım. Məsələn, təqvim, sabit son tarix, daxili nəzarət və məsul şəxs modeli. İnsan hər dəfə rəhbərdən siqnal gözləyirsə, bu, vərdişə çevrilir. Məncə rəhbərlik hər xırda işi xatırladan yox, işin vaxtında görülməsi üçün mexanizm yaradan tərəf olmalıdır. Eyni zamanda müəllimlərlə bu məsələ açıq danışılmalıdır. Məktəbdə iş mədəniyyəti yalnız nəzarətlə yaşaya bilməz. Bir nöqtədən sonra insan öz məsuliyyətini daşımalıdır. Mən belə hallarda həm sistemi gücləndirərdim, həm də gözləntini aydın deyərdim. Təkrar xatırlatma idarəçilik yox, zəifləmiş iş rejimidir.

57- Direktor kimi bir neçə nəfərə eyni tapşırıq verirsiniz, amma sonra görürsünüz ki, hərəsi başqa nəticə gətirib. Bunu necə azaldardınız?

Bu, adətən tapşırığın nəticə hissəsinin aydın verilmədiyini göstərir. Mən belə hallarda təkcə “edin” demək əvəzinə “nə çıxmalıdır” hissəsini də aydın deyərdim. İnsanlar eyni işi fərqli başa düşə bilər. Ona görə nümunə, ölçü və gözlənti vacibdir. Mən tapşırığın sonunda nə görmək istədiyimi konkretləşdirərdim. Əgər lazımdırsa, qısa nümunə də verərdim. Həmçinin ara mərhələdə baxış qoyardım ki, nəticə tam uzaqlaşmasın. Məktəbdə rəhbərlik çox vaxt nəticəni öz beynində dəqiq görür, amma bunu digərlərinə tam ötürmür. Sonra da fərqli icra ortaya çıxır. Mən belə hallarda dili sadələşdirmək və nəticəni konkretləşdirmək tərəfdarıyam. Bu, həm işi sürətləndirir, həm də sonradan düzəliş ehtiyacını azaldır.

58- Məktəbdə bir məsələ ilə bağlı hamı sizə baxır və heç kim ilk addımı atmır. Belə anda nə edərdiniz?

Mən belə halda ilk addımı özüm atardım, amma sonrakı mərhələni paylaşardım. Çünki bəzən kollektiv qeyri-müəyyən anda istiqamət gözləyir. Rəhbərin bir işi odur ki, ilk dəqiqələrdə istiqamət versin. Amma bu o demək deyil ki, hər şeyi özü etməlidir. Mən məsələni qısa şəkildə çərçivəyə salardım. Sonra kim nə etməlidir, onu bölərdim. Əsas odur ki, boşluq uzun çəkməsin. İnsanlar ilk anda nə edəcəyini bilməyəndə dayanır. Rəhbərlik həmin dayanmanı qırmalıdır. Mən çox vaxt belə situasiyalarda aydın bir cümlə ilə başlayıram və sonra bölgü verirəm. Məktəbdə operativ təşkilatçılıq bir az da bu qabiliyyətdir. Yəni boşluq yarananda onu tez doldurmaq.

59- Məktəbdə qərarların çoxu rəhbərlikdə toplanıb və aşağı səviyyədə təşəbbüs zəifdir. Bu sizə normal görünürmü?

Xeyr, tam normal görünmür. Doğrudur, son məsuliyyət rəhbərlikdədir. Amma hər xırda və orta qərarın da yalnız rəhbərdən çıxması sistemi ağırlaşdırır. Bu, həm işin sürətini azaldır, həm də kollektivin inkişafını zəiflədir. Mən belə halda səlahiyyət bölgüsünə baxardım. Hansı qərarlar rəhbər səviyyəsində qalmalıdır, hansılar isə müəllim, rəhbər köməkçisi və ya işçi qrup səviyyəsində həll oluna bilər, bunu ayırmaq lazımdır. Mən təşəbbüsün idarə olunan şəkildə yayılmasının tərəfdarıyam. Bu o demək deyil ki, nəzarət itir. Əksinə, sistem güclənir. Məktəbdə rəhbərin işi hər şeyi özündə saxlamaq yox, işi işlək hala gətirməkdir. İnsanlar qərar verməyə alışanda məsuliyyət də artır. Mən belə hallarda tədrici səlahiyyət paylaşımı qurardım. Bu, həm təşkilatçılığı, həm də komanda ruhunu gücləndirir.

60- Sizcə məktəb rəhbəri idarəçilik və təşkilatçılıqda ən çox nəyə diqqət etməlidir?

Məncə məktəb rəhbəri ən çox iki şeyə diqqət etməlidir. Birincisi, işin sistemli getməsinə. İkincisi, insanlarla düzgün münasibətə. Təkcə sistem qurmaq kifayət etmir. O sistemin içində işləyən insanları da nəzərə almaq lazımdır. Eyni zamanda təkcə yaxşı münasibətlə də iş getmir. Orada aydın qayda, iş bölgüsü və nəzarət olmalıdır. Mən məktəb rəhbərliyini bu tarazlıqda görürəm. Nə tam sərt idarəçilik, nə də həddən artıq sərbəst model düzgün deyil. Məktəb həm nizam, həm münasibət üzərində dayanır. Yaxşı rəhbər işi vaxtında təşkil edir, məsuliyyəti bölür, qərarı izah edir və sonradan nəticəyə baxır. Məncə komissiyanı razı salan cavab da budur. Məktəbi idarə etmək yalnız işi bölmək yox, onun axarını düzgün qurmaqdır.