İdarəçilik və təşkilatçılıq mövzusunda məktəb rəhbərləri üçün 30 yeni situasiya tipli müsahibə sual-cavab

61- Məktəbdə bir iş üçün bir neçə nəfər təyin olunub, amma iş yenə gecikir. Siz nə edərdiniz?

Belə vəziyyətdə mən əvvəlcə adam sayına yox, məsuliyyət xəttinə baxardım. Çox vaxt problem işçi azlığında olmur. Problem əsas cavabdehin bəlli olmamasında olur. Bir neçə nəfər təyin edilir, amma heç kim işi axıra qədər öz üzərinə götürmür. Mən əvvəlcə həmin iş üçün bir əsas məsul şəxs müəyyən edərdim. Digərləri ona dəstək verə bilər, amma işin sahibi bir nəfər olmalıdır. Sonra işi mərhələlərə bölərdim. Hər mərhələnin vaxtı və nəticəsi ayrıca göstərilməlidir. Mən son günü gözləməzdim. Ara baxış qoyardım ki, problem əvvəldən görünsün. Məktəbdə işin gecikməsi çox vaxt zəif bölgüdən yaranır. Ona görə mən ilk növbədə bölgünü sadələşdirər, sonra nəzarəti gücləndirərdim.

62- Məktəbdə gündəlik xırda işlər çoxdur və əsas planlı işlər arxa plana keçir. Bu vəziyyəti necə düzəldərdiniz?

Belə halda mən ilk növbədə günü idarə etməyə çalışardım, günün məni idarə etməsinə yox. Çünki məktəbdə xırda iş heç vaxt bitmir. Əgər rəhbər hər gələn məsələyə eyni səviyyədə reaksiya verirsə, əsas işlər həmişə yarımçıq qalır. Mən əvvəlcə işləri üç qrupa bölərdim. Dərhal baxılmalı məsələlər, gün ərzində həll oluna bilən məsələlər və başqa şəxsə yönəldilə bilən məsələlər. Sonra planlı iş üçün ayrıca vaxt ayırardım. Həmin vaxtı başqa xırda işlərə verməməyə çalışardım. Məncə rəhbər hər məsələnin içinə girməməlidir. Bəzi işlər məsul şəxslər vasitəsilə getməlidir. Məktəbdə əsas planlı işlər geri qalırsa, bir müddət sonra ümumi işin keyfiyyəti düşür. Ona görə operativliklə planlı işi balansda saxlamaq lazımdır.

64- Məktəbdə vacib iş görülüb, amma bunu kiminsə etmədiyi yox, kiminsə yaxşı etdiyi də görünmür. Siz nə edərdiniz?

Mən belə vəziyyətdə görülən yaxşı işi görünən edərdim. Çünki məktəbdə yalnız nöqsanı göstərmək düzgün idarəetmə deyil. Düzgün görülən işi də vaxtında qeyd etmək lazımdır. Bu, sadəcə tərif vermək üçün yox, yaxşı nümunəni gücləndirmək üçündür. Mən bunu ümumi sözlə yox, konkret şəkildə edərdim. Kim hansı işi səliqəli gördü, hansı addımı vaxtında atdı, bunu açıq deyərdim. Belə olanda həm həmin adam motivasiya olur, həm də başqaları üçün ölçü yaranır. Məktəbdə ədalət hissi çox vacibdir. Əgər rəhbərlik yalnız səhv görəndə danışırsa, kollektiv bir müddət sonra bunu yorucu qəbul edir. Məncə yaxşı rəhbər həm çatışmazlığı görür, həm də düzgün işi dəyərləndirir. Bu, məktəbdə iş mədəniyyətini gücləndirir.

66- Məktəbdə bir qrup müəllim bütün təşkilati işlərdə fəaldır, digərləri isə kənarda qalır. Bunu necə dəyişərdiniz?

Mən belə vəziyyətdə eyni adamların həmişə işləməsini normal saymazdım. Çünki bu, bir tərəfdən fəal müəllimləri yorur, digər tərəfdən başqalarında kənarda qalmaq vərdişi yaradır. İlk növbədə baxardım ki, kənarda qalanlar niyə geri çəkilir. İstəksizlikdir, özünəgüvənsizlikdir, yoxsa onlara heç vaxt rol verilməyib, bunu ayırmaq lazımdır. Sonra onlara uyğun və ölçülü məsuliyyət verərdim. Bir anda böyük yük vermək yox, kiçik və aydın işlə başlamaq daha doğrudur. Mən iş bölgüsündə tədrici yanaşmanı üstün tutaram. İnsan işi görə-görə öyrənir və açılır. Məktəbdə komanda işi yalnız həvəsli adamların üzərində qalmamalıdır. Rəhbər həm çalışanı qorumağı, həm də geri qalanı hərəkətə gətirməyi bacarmalıdır. Belə olanda iş daha sağlam bölünür.

68- Məktəbdə bir müəllim hər işi sona qədər özü etmək istəyir və bölüşmür. Bu hal təşkilatçılığa necə təsir edir?

Belə adam ilk baxışda çox məsuliyyətli görünə bilər. Amma məktəb işi tək adamlıq iş deyil. Bir nəfər hər şeyi özü görməyə çalışanda həm yorulur, həm də sistem qurulmur. Mən belə müəllimlə sakit şəkildə danışardım. Deyərdim ki, işi yaxşı görmək dəyərlidir, amma işi paylaşmaq da idarəetmənin vacib hissəsidir. Çünki məktəbdə əsas məsələ bir işi bir dəfə görmək yox, o işi davamlı şəkildə görə bilməkdir. Mən ona kiçik hissələri başqaları ilə paylaşmağı tövsiyə edərdim. Əvvəlcə sadə işlərdən başlamaq olar. Sonra bu, vərdişə çevrilər. Məktəbdə bütün iş bir nəfərin üstünə yığılırsa, sabah o adam olmayanda boşluq yaranır. Ona görə mən belə hallarda şəxsi fəallığı sistemli bölgüyə çevirməyə çalışardım.

69- Məktəbdə bəzi işlər vaxtında görülür, amma həmişə son anda gərginliklə tamamlanır. Bu sizə nə deyir?

Bu mənə onu deyir ki, iş gedir, amma düzgün ritmdə getmir. Yəni nəticə var, amma proses sağlam deyil. Son anda gərginliklə görülən iş həm adamı yorur, həm də səhv riskini artırır. Mən belə vəziyyətdə ilk növbədə işin nə vaxt başladığına baxardım. Çox vaxt əsas problem işin gec başlanması olur. Sonra ara mərhələlərin olub-olmadığını yoxlayardım. Əgər hər şey son həftəyə və ya son günə qalırsa, gərginlik qaçılmazdır. Mən belə işlərdə erkən hazırlıq və aralıq nəzarət modelini seçərdim. Yəni iş getsin, amma son ana yığılmasın. Məktəbdə yaxşı təşkilatçılıq yalnız işi bitirmək deyil. Həmin işi sakit, aydın və idarə olunan şəkildə bitirməkdir. Mən bunu təşkilatçılığın vacib göstəricisi sayıram.

71- Məktəbdə hər kəs məşğuldur, amma günün sonunda əsas işlərin bəzisi yenə qalır. Bu niyə baş verir?

Belə vəziyyət çox vaxt işin çoxluğundan yox, prioritetin zəifliyindən yaranır. İnsan gün boyu işləyir, amma vacib iş yox, əlçatan iş görür. Mən belə halda əvvəlcə baxardım ki, gün ərzində nəyə vaxt gedib. Həqiqətən əsas iş görülüb, yoxsa gün xırda məsələlərlə dolub, bunu ayırmaq vacibdir. Sonra həm öz işimdə, həm kollektiv işində prioritet xəttini daha aydın qurardım. Hər iş eyni səviyyədə vacib deyil. Məktəbdə əsas iş görünən və adı çəkilən olmalıdır. Mən qısa gündəlik hədəf sistemi qurmağı faydalı hesab edirəm. İnsan günə başlayanda bilməlidir ki, bu gün mütləq bitməli iş nədir. Bu sadə görünür, amma çox şeyi qaydasına salır. Məktəbdə məşğulluqla nəticəni bir-birinə qarışdırmaq olmaz.

72- Məktəbdə bir tədbir üçün iş bölgüsü verilib, amma bəzi adamlar yalnız rəhbər yanındadırsa işləyir. Siz bunu necə dəyişərdiniz?

Bu hal onu göstərir ki, iş vərdişi daxili məsuliyyətlə yox, xarici nəzarətlə qurulub. Mən belə vəziyyətdə ilk növbədə işin sahiblik hissəsini gücləndirməyə çalışardım. Hər adam anlamalıdır ki, tapşırıq rəhbər görəndə yox, tapşırıq olduğu üçün yerinə yetirilir. Mən belə işləri daha kiçik hissələrə bölərdim və hər hissənin nəticəsini ayrıca izləyərdim. İlk mərhələdə yaxın nəzarət lazım ola bilər. Amma məqsəd odur ki, adam tədricən rəhbərsiz də işini aparmağı öyrənsin. Məncə burada təkcə nəzarət yox, münasibət də vacibdir. İnsan öz işinin dəyərini görəndə daha məsuliyyətli olur. Məktəbdə təşkilatçılıq yalnız nəzarətlə yaşamamalıdır. O, vərdiş və mədəniyyətə çevrilməlidir. Rəhbərliyin işi də məhz bunu yaratmaqdır.

73- Məktəbdə bir müəllim yaxşı işləyir, amma kollektiv işlərdə daim “mənim vaxtım yoxdur” deyərək geri çəkilir. Siz nə edərdiniz?

Mən əvvəlcə müəllimin iş yükünə baxardım. Bəzən doğrudan da adamın dərs yükü və şəxsi vəziyyəti ağır olur. Amma bu, məktəbin ümumi işindən tam kənarda qalmaq üçün daimi səbəb ola bilməz. Mən onunla ayrıca danışardım. Deyərdim ki, məktəbdə hər müəllimin həm öz dərsinə, həm də ümumi işə aid məsuliyyəti var. Sonra ona daha uyğun və ölçülü iş verməyə çalışardım. Böyük və ağır tapşırıq yox, kiçik və konkret məsuliyyətlə başlamaq daha düzgün olar. Məqsəd sıxmaq deyil, sistemə daxil etməkdir. Əgər bu yanaşma ilə də adam davamlı kənarda qalırsa, onda daha açıq mövqe bildirmək lazımdır. Məktəbdə komanda işi yalnız bir qrup adamın üzərində qala bilməz. Mən belə hallarda həm anlayış, həm də tələb xəttini birlikdə saxlayardım.

74- Məktəbdə bir məsələ ilə bağlı qərar vermisiniz, amma görürsünüz ki, insanlar qərarın niyə verildiyini yox, yalnız nəticəsini görür. Siz nə edərdiniz?

Belə halda mən qərarın arxasındakı məntiqi daha aydın göstərərdim. Çünki bəzən insan qərarın özünə yox, onun izahsız qalmasına etiraz edir. Əgər niyə bu addımın atıldığı bilinmirsə, qərar sərt və soyuq görünə bilər. Mən belə hallarda uzun çıxış etməzdim. Sadə və aydın dildə əsas səbəbi deyərdim. Məktəbdə hər qərar uzun izah tələb etmir, amma əsas məntiq görünməlidir. İnsan qərarın arxasında səbəb görəndə onu qəbul etməsi də asanlaşır. Mən bunu idarəetmədə vacib xətt hesab edirəm. Çünki susmaq bəzən gərginliyi azaldmır, artırır. Məktəbdə aydınlıq çox şeyi yumşaldır. Rəhbər nə üçün qərar verdiyini özü dəqiq bilirsə, onu izah etməkdə çətinlik çəkməz.

77- Məktəbdə hər iş üçün ayrıca iclas çağırılır və bu, müəllimləri yorur. Siz necə dəyişərdiniz?

Mən çox iclası yaxşı idarəçilik əlaməti saymıram. Bəzən əksinə, işi ləngidir və insanları yorur. Mən əvvəlcə baxardım ki, hansı məsələ həqiqətən iclas tələb edir. Hansı məsələ isə qısa yazılı məlumatla və ya kiçik qrupla həll oluna bilər. Məktəbdə iclasın məqsədi aydın olmalıdır. Sadəcə toplamaq üçün toplamaq düzgün deyil. Mən iclasları daha qısa, daha mövzuya bağlı və daha nəticəli qurardım. Gündəliyi əvvəlcədən demək də vacibdir. Müəllim niyə toplaşdığını bilməlidir. Mənim üçün yaxşı iclas çox danışılan iclas deyil. Qərarı və nəticəsi olan iclasdır. Belə olanda həm vaxt qorunur, həm də iclasın dəyəri qalır.

78- Məktəbdə bir iş üçün vaxt verilib, amma sonradan məlum olur ki, həmin vaxt real deyilmiş. Bu cür səhvlərin qarşısını necə alardınız?

Belə hallarda mən vaxt təyin etməzdən əvvəl işin həqiqi həcmini ölçməyə çalışardım. Bəzən rəhbərlik işi ümumi görür, amma içindəki zəhməti tam hesablamır. Ona görə müddət kağız üzərində rahat görünür, icrada isə dar olur. Mən əvvəlcə qısa məsləhətləşmə edərdim. Bu iş real olaraq nə qədər vaxt istəyir, bunu bilmək vacibdir. Sonra nə çox sıx, nə də həddən artıq geniş vaxt qoyardım. Çünki hər iki hal problemi artırır. Mən mümkün olduqda ara tarix də qoyardım. Bu, son ana yığılmanın qarşısını alır. Məktəbdə vaxt təyin etmək sadəcə tarix yazmaq deyil. O, işin ritmini qurmaqdır. Düzgün müddət yaxşı təşkilatçılığın vacib hissəsidir.

80- Məktəbdə vacib bir iş bitib, amma sonradan heç kim onun necə alındığını müzakirə etmir. Siz bunu dəyişərdinizmi?

Bəli, dəyişərdim. Çünki görülən işdən sonra qısa baxış çox vacibdir. Nə yaxşı alındı, nə çətin oldu, növbəti dəfə nəyi başqa cür etmək olar, bunlar danışılmalıdır. Əks halda hər iş yenidən sıfırdan başlayır. Mən bunu uzun hesabat kimi yox, qısa peşəkar təhlil kimi qurardım. Məktəb yalnız işləyən yox, öyrənən təşkilat olmalıdır. Həm uğurlu tərəf görünməlidir, həm zəif tərəf. Belə olanda iş təcrübəyə çevrilir. Məncə bu çox sadə, amma güclü idarəetmə vərdişidir. Məktəbdə hər işdən sonra nəticə çıxarmaq lazımdır. Bu, növbəti işləri də asanlaşdırır.

82- Məktəbdə rəhbərlikdə bir nəfər yoxdursa, işlər dayanır. Bu, sizcə normaldırmı?

Xeyr, bu normal deyil. Bu o deməkdir ki, sistem adamdan asılı qurulub. Məktəbdə bir nəfərin yoxluğu ilə iş dayanırsa, bölgü də, hazırlıq da zəifdir. Mən belə halda əvvəlcə hansı işlərin yalnız bir adamda toplandığını müəyyən edərdim. Sonra o işlər üçün ikinci xətt qurardım. Əvəzedici, köməkçi və məlumatlı adam olmalıdır. Həm də bəzi proseslər yazılı şəkildə saxlanmalıdır. Məktəb yaddaşla işləyə bilməz. Adam dəyişə, xəstələnə və məzuniyyətdə ola bilər. Amma iş dayanmamalıdır. Yaxşı təşkilatçılıq məhz burada görünür. Sistem adamı əvəz etmir, amma onu tək buraxmır.

84- Məktəbdə kadrların güclü və zəif tərəflərini nəzərə almadan iş bölmək nə ilə nəticələnə bilər?

Bu, həm işin keyfiyyətini azaldar, həm də narazılıq yaradar. Hər adam eyni işə uyğun deyil. Biri sənəddə yaxşıdır, biri təşkilatda, biri ünsiyyətdə, biri nəzarətdə. Məncə rəhbər əvvəlcə adamları tanımalıdır. Kim hansı işdə daha rahat və daha nəticəlidir, bunu görmək vacibdir. Sonra iş bölgüsünü buna uyğun qurmaq lazımdır. Əlbəttə, adamı həmişə eyni yerdə saxlamaq da düzgün deyil. Amma tam uyğunsuz bölgü işi ağırlaşdırır. Məktəbdə iş bölgüsü həm ədalətli, həm ağıllı olmalıdır. Mən buna çox önəm verirəm. Düzgün adamı düzgün yerə qoymaq bir çox problemi əvvəldən həll edir.

86- Məktəbdə bir neçə istiqamətdə paralel iş gedir və siz hiss edirsiniz ki, kollektiv yorulub. Bu vəziyyətdə nə edərdiniz?

Belə halda mən əvvəlcə tempi dəyərləndirərdim. Bəzən problem işin çoxluğunda deyil, eyni anda həddindən artıq işin yığılmasındadır. Mən hansı işin indi vacib, hansının bir az sonra görülə biləcəyini ayırardım. Həm də baxardım ki, hansı iş həqiqətən zəruridir, hansı sadəcə vərdişə görə davam edir. Yorğun kollektivlə keyfiyyətli iş getmir. Ona görə bəzən tempi azaltmaq da düzgün idarəetmə addımıdır. Mən kollektivin ritmini nəzərə almağın tərəfdarıyam. Hər aktivlik faydalı aktivlik deyil. Məktəbdə işin miqdarı ilə təsiri arasında tarazlıq lazımdır. Rəhbər bunu vaxtında görməsə, həm işin keyfiyyəti düşər, həm münasibət zəifləyər.

87- Məktəbdə bir müəllim işə həvəslidir, amma təşkilati işdə çox səhv buraxır. Siz onu necə dəstəkləyərdiniz?

Mən belə müəllimi həvəsdən salmazdım. Həvəs çox dəyərlidir. Sadəcə ona doğru dəstək verilməlidir. Əvvəlcə görərdim ki, səhv daha çox hansı yerdədir. Vaxt planlamasında, sənəddə, yoxsa məlumat ötürməsində. Sonra ona sadə və praktik yol göstərərdim. Uzun izah yox, konkret nümunə daha faydalıdır. Mən belə adamlara şablon, ardıcıllıq və ara baxış çox kömək etdiyini düşünürəm. Məqsəd onun yerinə işi görmək yox, işi necə görəcəyini öyrətməkdir. Məktəbdə bəzi adamlar bacarıqsız olduğu üçün yox, sistemli işləməyi öyrənmədiyi üçün səhv edir. Mən belə hallarda həm anlayış, həm də nəzarət xəttini saxlayardım. Düzgün dəstək veriləndə bu cür adamlar çox vaxt tez açılır.

88- Məktəbdə operativ qərar verilib, amma sonradan görünür ki, bu qərar bəzi adamları incik salıb. Belə halda nə edərdiniz?

Mən belə halda əvvəlcə baxardım ki, problem qərarın özündədir, yoxsa onun verilmə formasında. Bəzən qərar doğrudur, amma izahsız qalanda inciklik yaradır. Mən belə hallarda susmazdım. Aid olan adamlarla ayrıca danışardım. Sadə şəkildə qərarın niyə verildiyini izah edərdim. Əgər qərarda doğrudan da ədalətsiz tərəf varsa, onu düzəltməyə də hazır olardım. Mənim üçün vacib olan odur ki, insanlar rəhbərliyi həm qətiyyətli, həm də ədalətli görsün. Məktəbdə münasibət də iş qədər önəmlidir. Operativlik bəzən lazım olur, amma münasibəti tam kənarda qoymaq olmaz. Mən belə hallarda aydın danışmağın tərəfdarıyam. Aydınlıq çox vaxt incikliyi azaldır.

90- Sizcə idarəçilik və təşkilatçılıqda məktəb rəhbərini ən çox fərqləndirən cəhət nədir?

Məncə məktəb rəhbərini ən çox fərqləndirən cəhət qarışıq vəziyyətdə aydınlıq yarada bilməsidir. Məktəbdə iş çoxdur, adam çoxdur, məsələ çoxdur. Hər şey həmişə rahat getmir. Belə anda rəhbərin sakitliyi, seçim bacarığı və iş bölgüsü görünür. Yaxşı rəhbər hər şeyi özü etməyə çalışmır. O, kim nə etməlidir, nə vaxt etməlidir, bunu aydın göstərir. Həm də yalnız tapşırıq verən adam olmur. İşi axına salan adam olur. Məktəbdə təşkilatçılıq çox vaxt kənardan görünməyən işdir. Amma düzgün qurulanda hamı onu hiss edir. Mənə görə rəhbəri fərqləndirən əsas cəhət də budur.