IX. Resurslar, təşkilati çətinliklər və planlama

Problemlərin həlli və qərarvermə mövzusunda müsahibə sualı

IX. Resurslar, təşkilati çətinliklər və planlama

81. Müəllim çatışmazlığı yarananda dərs bölgüsünü hansı prinsiplə qurardınız?
Müəllim çatışmazlığı olan vəziyyətdə dərs bölgüsünə təkcə saatı doldurmaq kimi baxmazdım. Burada əsas məsələ tədrisin davamlılığını və keyfiyyətini mümkün qədər qorumaqdır. Mən əvvəlcə hansı fənlərin, hansı siniflərin və hansı mərhələlərin daha həssas olduğunu müəyyən edərdim. Buraxılış sinifləri, baza bacarıqları formalaşan paralellər və uzunmüddətli boşluq riski olan sahələr daha diqqətlə planlanmalıdır. Sonra mövcud müəllimlərin ixtisas uyğunluğuna, dərs yükünə, iş keyfiyyətinə və real imkanlarına baxardım. Həddən artıq yükləmə ilə problemi formal olaraq həll etmək olar, amma bu, bir müddət sonra keyfiyyət itkisi yaradır. Ona görə bölgüdə həm hüquqi çərçivə, həm pedaqoji məqsəd, həm də müəllimin daşıya biləcəyi real yük nəzərə alınmalıdır. Müvəqqəti həll ilə sabit həlli də bir-birindən ayırmaq vacibdir. Mən bu cür vəziyyətdə dərs bölgüsünü “ən az zərərlə keçid planı” prinsipi ilə qurardım.

82. Məktəbdə resurs azdırsa, nəyə əvvəl üstünlük verərsiniz?
Resurs az olanda hər şeyi eyni səviyyədə qorumaq mümkün olmur. Bu halda prioriteti məktəbin əsas funksiyasına görə müəyyən edərdim. Mənim üçün birinci yerdə təlimin minimum keyfiyyətini, təhlükəsizliyi və işin fasiləsizliyini qoruyan sahələr dayanır. Yəni əvvəlcə dərsin keçilməsi, sinif otaqlarının işlək vəziyyətdə olması, əsas tədris vasitələri, sanitar şərait və təhlükəsizlik məsələləri təmin olunmalıdır. Daha sonra inkişaf xarakterli, amma təxirə salına bilən işlərə baxmaq olar. Resurs qıtlığında yanlış addım odur ki, görünən, amma əsas olmayan məsələlər önə çəkilsin. Mən çalışaram ki, qərarlar görüntüyə yox, təsir gücünə görə verilsin. Hansı resurs birbaşa uşağın öyrənməsinə və məktəbin gündəlik işləkliyinə təsir edirsə, əvvəl oraya üstünlük verilməlidir. Qıtlıq şəraitində düzgün prioritet seçmək rəhbərin əsas sınaqlarından biridir.

83. Eyni anda həm təlim keyfiyyəti, həm intizam, həm sənədləşmə problemi varsa, planı necə qurarsınız?
Belə vəziyyətdə hər problemi ayrı-ayrılıqda yox, bir-biri ilə əlaqəli şəkildə təhlil edərdim. Çünki çox vaxt bu üç problem bir kökdən qidalanır: zəif nəzarət, qeyri-dəqiq tələb və pərakəndə idarəetmə. Mən əvvəlcə təcili risk yaradan məsələni önə çəkərdim. Məktəb iqlimini pozan ciddi intizam boşluğu varsa, bu, dərsin keyfiyyətinə də, sənədləşməyə də təsir edəcək. Amma plan yalnız bir istiqamətə yönəlməməlidir. Mən paralel şəkildə qısa, orta və yaxın dövr üçün addımlar müəyyən edərdim. Məsələn, ilk mərhələdə minimum nizam-intizam və icra intizamı bərpa olunur, ikinci mərhələdə təlim keyfiyyətinə təsir edən səbəblər izlənir, üçüncü mərhələdə isə sənədləşmədə sistem qurulur. Burada əsas məsələ hər problemi eyni anda həll etməyə çalışıb idarəetməni dağınıq hala salmamaqdır. Plan mərhələli, ölçülə bilən və izlənə bilən olmalıdır.

84. Zaman çatışmazlığı səbəbindən məktəbdə vacib işlər gecikir. Bu problemi idarəetmə baxımından necə həll edərsiniz?
Vaxt çatışmazlığı çox zaman doğrudan da vaxtın azlığından yox, işin düzgün təşkil olunmamasından yaranır. Mən əvvəlcə baxardım ki, gecikən işlər niyə gecikir: prioritet qarışıqlığı var, məsuliyyət bölgüsü zəifdir, yoxsa rəhbərlik hər işi öz üzərində saxlayır. Sonra işi təcili və vacib olan, vacib olub planlanmalı olan və ümumiyyətlə ikinci dərəcəli olan hissələrə ayırardım. Məktəbdə bir çox gecikmə “hamı hər işə baxır, amma heç kim konkret cavabdeh deyil” vəziyyətindən yaranır. Mən məsul şəxsləri, son tarixləri və nəzarət nöqtələrini daha aydın müəyyən edərdim. Eyni zamanda lazımsız yükləri və təkrar işləri azaltmaq lazımdır. Rəhbər hər məsələyə eyni səviyyədə müdaxilə edəndə həm özü yüklənir, həm də komanda öyrəşir ki, son qərarı yenə rəhbər verəcək. Vaxtın idarə olunması əslində işin prioritet və məsuliyyət üzrə düzgün bölünməsidir.

85. Bir qərarın icrası üçün insan resursu zəifdirsə, qərarın özünü dəyişərsiniz, yoxsa icra mexanizmini?
Mən əvvəlcə qərarın məqsədinə baxaram. Əgər məqsəd doğrudursa və məktəb üçün vacibdirsə, ilk növbədə qərarın özünü yox, icra mexanizmini yenidən qurmağa çalışaram. Çünki bəzən yaxşı qərarlar yanlış icra modelinə görə uğursuz görünür. İnsan resursu zəifdirsə, işi mərhələləndirmək, yükü bölmək, sadələşdirmək və daha real vaxt çərçivəsi vermək olar. Amma elə qərarlar da var ki, mövcud resursla onu bu formada icra etmək mümkün deyil. O halda qərarın məzmununa deyil, miqyasına və tətbiq tempinə düzəliş etmək lazımdır. Mən prinsipcə resursu nəzərə almayan qərarı güclü idarəetmə saymıram. Qərar həm məqsədəuyğun, həm də icra oluna bilən olmalıdır. Ən sağlam yanaşma budur ki, məqsəd qorunsun, yol isə məktəbin real imkanlarına uyğunlaşdırılsın.

86. Məktəbdə görülən iş çoxdur, amma nəticə az görünür. Sizcə problem harada axtarılmalıdır?
Belə hallarda problem adətən işin çoxluğunda yox, istiqamətsizliyində olur. Məktəbdə bəzən fəaliyyət çox olur, amma həmin fəaliyyətin hansı nəticəyə xidmət etdiyi aydın olmur. Mən əvvəlcə baxardım ki, görülən işlə gözlənilən nəticə arasında əlaqə varmı. Məqsəd dəqiq deyilsə, fəaliyyət də nəticə vermir. İkinci məsələ odur ki, bəzən məktəb hesabat üçün çox iş görür, inkişaf üçün az iş görür. Yəni sənəd var, tədbir var, iclas var, amma dəyişiklik görünmür. Bu halda ya prioritet düzgün seçilməyib, ya izləmə zəifdir, ya da işlər formal xarakter daşıyır. Mən nəticənin niyə görünmədiyini ölçmə meyarlarında, nəzarət sistemində və icra keyfiyyətində axtarardım. Çox iş görmək idarəetmədə üstünlük deyil. Vacib olan doğru işi görmək və onun təsirini izləməkdir.

87. Təşkilati yük müəllimləri əsas işdən uzaqlaşdırırsa, rəhbər nə etməlidir?
Müəllimin əsas işi tədrisdir və rəhbər bunu qorumağı bacarmalıdır. Əgər təşkilati yük müəllimi dərsə hazırlıqdan, şagirdlə işdən və peşəkar diqqətdən uzaqlaşdırırsa, deməli sistemdə balans pozulub. Mən əvvəlcə müəllimin üzərində hansı işlərin həqiqətən zəruri, hansılarının isə vərdiş halına düşmüş əlavə yük olduğunu ayırardım. Sonra təkrar tələb olunan, formal xarakter daşıyan və birbaşa nəticə verməyən işləri azaltmağa çalışardım. Müəllimdən hər şeyi istəmək asandır, amma bu yanaşma bir müddət sonra dərsin keyfiyyətini aşağı salır. Rəhbər təşkilati prosesləri sadələşdirməli, mümkün olan yerdə vahid forma və aydın mexanizm qurmalıdır. Məktəbdə müəllimin enerjisi əsas işə yönəlməlidir. Əgər müəllim günü sənəd tamamlayıb, axşam dərsə hazırlaşırsa, bu artıq idarəetmə siqnalıdır və rəhbər buna müdaxilə etməlidir.

88. Plan çoxdur, amma izləmə zəifdir. Bu problemin kökü nədir?
Planın çox, izləmənin zəif olması çox vaxt məktəbdə planlaşdırmanın məqsəd kimi qəbul olunmasından irəli gəlir. Yəni sənəd hazırlanır, amma onun icrasını aparacaq mexanizm əvvəlcədən düşünülmür. Məncə problemin kökü burada iki məsələdir: biri planların real imkanlardan uzaq qurulması, digəri isə məsuliyyət və nəzarət nöqtələrinin dəqiq müəyyən edilməməsi. Plan yazmaq asandır, amma hər bənd üzrə kim cavabdehdir, nə vaxt baxılacaq, nəticə nə ilə ölçüləcək sualları cavabsız qalanda plan kağız üzərində qalır. Bəzən də plan çoxluğu rəhbərliyin diqqətini parçalayır və əsas istiqamətlər arxa plana keçir. Mən çalışaram ki, az, amma işlək plan olsun. Hər planın içində izləmə mexanizmi, aralıq baxış nöqtəsi və hesabat forması əvvəlcədən qurulmalıdır. İzlənməyən plan idarəetmə aləti deyil, sadəcə sənəddir.

89. Məktəbdə bir məsələnin həlli üçün əlavə vəsait yoxdursa, alternativ qərarları necə axtararsınız?
Əlavə vəsait yoxdursa, məsələni dərhal dalana dirənmiş hesab etmərəm. Mən əvvəlcə problemin özünü yenidən dəqiqləşdirərdim: həqiqətən pul çatmır, yoxsa mövcud imkanların istifadəsi düzgün qurulmayıb. Sonra alternativləri mərhələli düşünərdim. Mövcud resursun yenidən bölgüsü, işin sadələşdirilməsi, mərhələli həll, daxili əməkdaşlıq və məktəbin öz imkanlarının daha səmərəli istifadəsi kimi yolları araşdırmaq olar. Bəzən rəhbər problemin həllini yalnız maliyyə ilə bağlayır, halbuki təşkilati yanaşma ilə də müəyyən nəticə əldə etmək mümkündür. Mən çalışaram ki, qərar “imkan yoxdur” cümləsində dayanmasın. İmkan məhdud olanda daha ağıllı, daha qənaətli və daha real həll axtarmaq lazımdır. Əsas məsələ odur ki, alternativ qərar problemi ört-basdır etməsin, ən azı onu idarə oluna bilən vəziyyətə gətirsin.

90. Uzunmüddətli məqsədlərlə gündəlik təcili problemlər arasında balansı necə saxlayarsınız?
Bu, məktəb rəhbərinin ən çətin balanslarından biridir. Çünki gündəlik təcili məsələlər rəhbərin bütün diqqətini asanlıqla udur. Mənim yanaşmam budur ki, təcili işlərə reaksiya vermək lazımdır, amma onların bütün idarəetməni idarə etməsinə imkan vermək olmaz. Bunun üçün məktəbin uzunmüddətli məqsədləri rəhbərin gündəlik iş rejimində görünməlidir. Yəni strateji istiqamətlər ayrıca sənəddə qalıb unudulmamalıdır. Mən çalışaram ki, həftəlik və aylıq nəzarətdə yalnız cari problemlər yox, əsas inkişaf hədəfləri də müzakirə olunsun. Əgər rəhbər hər gün yalnız böhran söndürürsə, məktəb daim eyni yerdə qalır. Əgər yalnız uzunmüddətli planla məşğuldursa, gündəlik idarəetmə dağılır. Doğru balans budur ki, təcili məsələlər sistemli şəkildə idarə olunsun, amma strateji xətt heç vaxt gündəlik qarışıqlığın içində itib getməsin. Məktəbi inkişaf etdirən də məhz bu ardıcıllıqdır.