XII. Münaqişə, gərgin situasiyalar və rəhbərin davranışı Müsahibə sualları

Problemlərin həlli və qərarvermə mövzusunda müsahibə sualları XII. Münaqişə, gərgin situasiyalar və rəhbərin davranışı

111. Məktəbdə iki müəllim arasında açıq gərginlik yaranıbsa, rəhbər ilk olaraq nə etməlidir?
Belə vəziyyətdə rəhbərin ilk işi tərəf tutmaq yox, vəziyyəti soyutmaqdır. Açıq gərginlik məktəbin ümumi iş mühitinə təsir edirsə, məsələni öz axarına buraxmaq olmaz. Mən əvvəlcə konfliktin emosional dalğasını aşağı salmağa çalışaram. Tərəfləri eyni anda qarşı-qarşıya gətirib vəziyyəti daha da kəskinləşdirməkdənsə, əvvəl ayrıca dinləmək daha doğru olar. Burada əsas məqsəd kimin haqlı olduğunu dərhal elan etmək deyil. Əsas məsələ problemin mənbəyini anlamaqdır. Bəzən görünən qarşıdurma şəxsi münasibət kimi görünür, amma kökündə iş bölgüsü, ünsiyyət tonu, səlahiyyət qarışıqlığı və ya köhnə narazılıq dayanır. Rəhbər ilk mərhələdə emosiyanı deyil, faktı idarə etməlidir. Çünki ilk reaksiyası düzgün olmayan rəhbər sonradan prosesi toparlamaqda çətinlik çəkir.

112. Münaqişə yaşayan tərəflərdən biri emosional, digəri isə susqun davranırsa, bunu necə idarə edərsiniz?
Belə hallarda daha çox danışan tərəfin daha haqlı görünməsi riski olur. Mən buna imkan verməzdim. Emosional danışan şəxs bəzən söhbətin ritmini ələ alır, susqun tərəf isə öz mövqeyini tam ifadə edə bilmir. Ona görə rəhbər balansı özü qurmalıdır. Mən hər iki tərəfə eyni dərəcədə söz imkanı verməyə çalışaram. Emosional şəxslə söhbətdə sərhəd və qayda aydın qoyulmalıdır. Susqun tərəfə isə təhlükəsiz danışıq mühiti yaradılmalıdır. Burada əsas məsələ nitqin həcminə görə yox, məzmununa və sübuta görə nəticə çıxarmaqdır. Rəhbər bu cür vəziyyətdə həm söhbəti nəzarətdə saxlamalı, həm də sakit danışanın mövqeyinin itməsinə yol verməməlidir. Əks halda qərar ünsiyyət gücünə görə verilmiş kimi görünər.

113. Münaqişə artıq kollektivə yayılıbsa, rəhbər fərdi yanaşmanı davam etdirməlidir, yoxsa ümumi müdaxilə etməlidir?
Əgər münaqişə artıq yalnız iki nəfərin problemi deyil, kollektiv atmosferinə təsir edən bir vəziyyətə çevrilibsə, rəhbər yalnız fərdi söhbətlə kifayətlənməməlidir. Mən belə halda iki səviyyəli yanaşma seçərdim. Birinci səviyyədə münaqişənin əsas tərəfləri ilə ayrıca işləmək lazımdır. İkinci səviyyədə isə kollektivdə yaranmış gərginliyin qarşısını almaq üçün ümumi idarəetmə mövqeyi göstərilməlidir. Burada məqsəd detalların hamısını kollektivə açmaq deyil. Məqsəd odur ki, məktəbdə münasibət qaydaları, peşəkar davranış sərhədi və iş mühitinin qorunması ilə bağlı rəhbərliyin mövqeyi aydın olsun. Münaqişə kollektivə yayılanda susmaq bəzən zəiflik kimi anlaşılır. Amma hər şeyi açıq müzakirəyə çıxarmaq da vəziyyəti ağırlaşdıra bilər. Düzgün yol nəzarətli və ölçülü müdaxilədir.

114. Valideyn emosional şəkildə məktəbə gəlib rəhbərliklə sərt danışırsa, necə davranmaq lazımdır?
Belə anda rəhbər öz səsini yox, vəziyyəti idarə etməlidir. Emosional valideynlə sərt tonla cavablaşmaq problemin mahiyyətini arxa plana keçirir və məsələni münasibət böhranına çevirir. Mən əvvəlcə valideynin gərginliyini artıracaq yox, onu dinləməyə imkan verəcək mövqe seçərəm. Bu, hər deyilənlə razılaşmaq anlamına gəlmir. Sadəcə insan hiss etməlidir ki, onu eşidirlər. Sonra söhbətin sərhədi müəyyən olunmalıdır. Hörmətsiz və təhqiramiz danışıq varsa, buna sakit, amma qəti şəkildə çərçivə qoymaq lazımdır. Daha sonra məsələ fakt, qayda və prosedur əsasında danışılmalıdır. Rəhbərin emosiyaya qoşulmaması burada əsas üstünlükdür. Çünki gərgin valideyn çox vaxt əvvəlcə öz narahatlığını boşaldır, ondan sonra dinləməyə başlayır. Rəhbər həmin keçidi peşəkar şəkildə təmin etməlidir.

115. Münaqişəli vəziyyətdə rəhbər dərhal mövqe bildirməlidir, yoxsa əvvəl müşahidə etməlidir?
Bu, vəziyyətin xarakterindən asılıdır. Əgər hadisə təhlükəsizlik, hörmət və iş intizamı baxımından dərhal müdaxilə tələb edirsə, rəhbər gecikməməlidir. Amma əgər məsələ daha çox qarşılıqlı narazılıq, anlaşılmazlıq və ya şərh fərqindən ibarətdirsə, əvvəl müşahidə və dinləmə mərhələsi daha doğru olur. Mən hesab edirəm ki, rəhbərin hər hadisəyə ani yekun münasibət bildirməsi peşəkarlıq əlaməti deyil. Bəzən erkən mövqe sonradan obyektiv araşdırmanı çətinləşdirir. Ona görə mən əvvəlcə situasiyanın ağırlığını, təsir dairəsini və təcililik səviyyəsini müəyyən edərdim. Sonra ya dərhal çərçivə qoyar, ya da qısa araşdırmadan sonra qərar verərdim. Rəhbərin gücü yalnız tez reaksiya verməkdə deyil. Onun gücü nə vaxt dayanmalı, nə vaxt müdaxilə etməli olduğunu doğru seçməkdədir.

116. Məktəbdə gərginlik açıq münaqişəyə çevrilmədən əvvəl hansı əlamətlərdən görünür?
Təcrübədə böyük münaqişələr çox vaxt birdən yaranmır. Onlar əvvəlcədən bəzi siqnallarla görünür. İnsanların bir-birindən yayınması, əməkdaşlıqdan qaçması, kiçik məsələlərin böyüməsi, işgüzar söhbətlərin şəxsi ton alması, kinayəli ünsiyyət, xırda narazılıqların tez-tez təkrarlanması və qeyri-rəsmi qruplaşmalar bunun ilk əlamətləri ola bilər. Mən belə hallara “hələ açılmamış problem” kimi baxaram. Rəhbər yalnız səs qalxanda yox, münasibət dili dəyişəndə də diqqətli olmalıdır. Çünki münaqişənin idarəsi ən asan olduğu mərhələ onun görünməyə başladığı ilk mərhələdir. Gecikmiş müdaxilə adətən daha çox enerji tələb edir. Məktəbdə gərginliyi vaxtında sezmək rəhbərin müşahidə mədəniyyəti ilə bağlıdır. Hər şey sənəddə görünmür. Bəzən iş otağındakı sükut da çox şey deyir.

117. Münaqişədə tərəflərdən biri haqlı olsa da, davranış forması yanlışdırsa, buna necə yanaşmaq lazımdır?
Belə hallarda məzmunla davranışı bir-birindən ayırmaq lazımdır. Bir insanın qaldırdığı məsələ əsaslı ola bilər, amma onu təqdim etmə üsulu peşəkar çərçivəni poza bilər. Mən burada nə haqlı məsələni görməzdən gələrəm, nə də yanlış davranışa göz yumarım. Əgər rəhbər yalnız tərzə baxıb məzmunu itirirsə, ədalət zəifləyir. Əgər yalnız məzmuna baxıb davranış pozuntusunu keçirsə, məktəbdə sərhədlər dağılır. Düzgün yanaşma budur ki, əvvəlcə məsələ mahiyyəti üzrə qiymətləndirilsin, sonra davranış forması ayrıca müzakirə olunsun. Bu, həm prinsipiallıqdır, həm də peşəkar aydınlıqdır. Məktəbdə insanlar görməlidirlər ki, haqlı olmaq kobud davranış hüququ vermir. Eyni zamanda emosional və ya sərt danışdığı üçün kimsənin haqlı məzmunu da itmir.

118. Gərgin vəziyyətdə rəhbərin neytral qalması həmişə doğrudurmu?
Neytrallıq həmişə susmaq və ya məsafədə dayanmaq demək deyil. Bəzi hallarda rəhbər tərəf tutmamalıdır. Amma qayda, təhlükəsizlik, hörmət və peşəkar çərçivə pozulursa, tam neytral görünmək düzgün olmur. Məncə rəhbər şəxslərə münasibətdə qərəzsiz qalmalıdır, amma dəyərlərə münasibətdə neytral qala bilməz. Məktəbdə təhqir varsa, alçaltma varsa, şagirdin və ya müəllimin hüququ pozulursa, rəhbər sadəcə müşahidəçi mövqedə qalmamalıdır. Burada vacib olan budur ki, müdaxilə şəxsi simpatiyaya yox, məktəbin prinsiplərinə əsaslansın. Bəzən rəhbərlər qərəzsiz görünmək üçün həddindən artıq uzaqda dayanırlar. Bu isə kollektivdə boşluq yaradır. Güclü rəhbər insanlara yox, prinsiplərə söykənərək mövqe göstərir.

119. Münaqişədən sonra münasibətləri əvvəlki vəziyyətə qaytarmaq lazımdır, yoxsa yeni iş qaydası qurmaq?
Hər münaqişədən sonra “hər şey əvvəlki kimi olsun” yanaşması real olmaya bilər. Bəzən münasibət tam bərpa olunur. Bəzən isə məsələ həll olunsa da, əvvəlki etimad səviyyəsi qalmır. Mən belə hallarda əsas məqsədi münasibəti məcburi şəkildə əvvəlki formaya qaytarmaqda yox, işlək və peşəkar əməkdaşlıq modelini bərpa etməkdə görərdim. Yəni insanlar mütləq yaxın münasibətdə olmalı deyillər. Amma eyni məktəbdə işləyirlərsə, işgüzar hörmət və aydın əməkdaşlıq çərçivəsi qurulmalıdır. Münaqişədən sonrakı mərhələ çox vacibdir. Çünki rəhbər yalnız gərginliyi söndürüb geri çəkilərsə, köhnə narazılıq başqa formada yenidən qayıda bilər. Bəzən yeni sərhəd, yeni bölgü və daha aydın iş mexanizmi qurmaq daha sağlam nəticə verir.

120. Güclü rəhbər münaqişəli vəziyyətdə özünü ən çox hansı davranışla göstərir?
Məncə güclü rəhbər münaqişədə özünü ilk növbədə təmkin, ölçü və aydınlıqla göstərir. Belə rəhbər nə emosiyanın içində itib gedir, nə də məsələni uzadıb idarəetməni zəiflədir. O, insanları dinləyir, faktı ayırır, sərhədi qoruyur və münasibəti şəxsi qarşıdurmaya çevirmir. Güclü rəhbər münaqişədə gur danışan yox, prosesi idarə edən insandır. O, gərginlikdən qorxub geri çəkilmir, amma onu nümayişkaranə sərtliklə də həll etməyə çalışmır. Məktəbdə belə məqamlarda rəhbərin xarakteri çox aydın görünür. Əsl peşəkarlıq odur ki, həm haqsızlığı dayandırsın, həm də mühiti dağıtmasın. Mənim üçün münaqişədə güclü rəhbərin əsas fərqi budur: o, vəziyyəti nə şəxsiləşdirir, nə də nəzarətdən çıxmağa qoyur.