XI. Ünsiyyət, təsir və rəhbərlik dili Müsahibə sualları

Problemlərin həlli və qərarvermə mövzusunda müsahibə sualları

XI. Ünsiyyət, təsir və rəhbərlik dili

101. Rəhbərin danışıq tərzi məktəbdə iş mühitinə həqiqətən təsir edirmi?
Bəli, çox ciddi təsir edir. Məktəbdə rəhbərin dili təkcə ünsiyyət vasitəsi deyil, idarəetmə alətidir. Rəhbər necə danışırsa, bir müddət sonra məktəbin daxili münasibət tonu da ona uyğunlaşır. Əgər rəhbər daim gərgin, ittihamedici və yuxarıdan aşağı danışırsa, kollektivdə müdafiə mövqeyi yaranır. İnsanlar problemi gizlətməyə, məsuliyyəti bölüşdürməməyə və özlərini qorumağa başlayırlar. Əksinə, aydın, hörmətli və yerində tələbkar dil etimad yaradır. Mən hesab edirəm ki, məktəbdə rəhbərin dili həm nizam yaradır, həm də münasibət mədəniyyətini formalaşdırır. Ona görə rəhbər nə dediyinə yox, necə dediyinə də ciddi diqqət etməlidir.

102. Müəllimə irad bildirərkən onun motivasiyasını sındırmamaq üçün necə danışmaq lazımdır?
İrad bildirmək tənbeh etmək demək deyil. Mənim yanaşmam budur ki, müəllimə şəxsiyyət üzərindən yox, konkret vəziyyət üzərindən danışmaq lazımdır. “Siz həmişə belə edirsiniz” kimi ümumi və yüklü cümlələr müəllimi müdafiəyə keçirir. Amma konkret müşahidə, konkret nəticə və konkret gözlənti ilə danışanda söhbət daha peşəkar alınır. Müəllim hiss etməlidir ki, məqsəd onu sıxışdırmaq yox, işi düzəltməkdir. Eyni zamanda yalnız yumşaq danışmaq da kifayət etmir. Sərhəd və tələb aydın görünməlidir. Məncə yaxşı rəhbər həm müəllimin ləyaqətini qoruyur, həm də məsuliyyəti açıq şəkildə qoyur.

103. Məktəbdə rəhbər daha çox dinləyən olmalıdır, yoxsa daha çox danışan?
Rəhbər hər şeydən əvvəl dinləməyi bacarmalıdır. Çünki düzgün qərar çox vaxt düzgün eşitməkdən başlayır. Məktəbdə rəhbər yalnız danışan mövqedə olanda bir müddət sonra insanlar formal razılıq verir, amma həqiqi məlumatı paylaşmırlar. Dinləmək zəiflik deyil. Əksinə, vəziyyəti tam görmək üçün bu, zəruri bacarıqdır. Amma yalnız dinləyib mövqe göstərməmək də doğru deyil. Mənim fikrimcə, güclü rəhbər əvvəlcə diqqətlə dinləyir, sonra qısa, aydın və yerində danışır. Yəni onun sözü çox olmur, amma çəkisi olur. Məktəbdə təsir yaradan da məhz budur.

104. Çətin söhbətlərdə rəhbərin səsini yüksəltməsi nə vaxtsa faydalı ola bilərmi?
Mən bunu idarəetmə üstünlüyü hesab etmirəm. Səsi yüksəltmək bəzən ani nəzarət təsiri yarada bilər, amma uzunmüddətli etimad qurmaz. Xüsusən məktəb kimi münasibətə söykənən mühitdə yüksək ton tez-tez işlədiləndə rəhbərin sözünün yox, yalnız emosiyasının təsiri qalır. Mənim üçün çətin söhbətdə əsas məsələ səsin gücü yox, mövqenin aydınlığıdır. Rəhbər sakit, amma qəti danışanda daha güclü görünür. İnsanlar qorxduqları üçün yox, məsələnin ciddiliyini anladıqları üçün dayanmalıdırlar. Məktəbdə peşəkar ağırlıq səsin həcmi ilə yox, sözün dəqiqliyi ilə qurulur.

105. Rəhbər kollektiv qarşısında hər şeyi açıq deməlidir, yoxsa bəzi məsələləri fərdi müstəvidə saxlamalıdır?
Hər məsələ kollektiv müzakirəsinə çıxarılmamalıdır. Mən burada iki şeyi ayırıram: ümumi prinsip və fərdi məsələ. Ümumi qayda, məktəb mövqeyi və təşkilati gözlənti kollektivə açıq deyilməlidir. Amma konkret şəxslə bağlı irad, zəiflik və ya həssas vəziyyət ictimailəşdirilməməlidir. Kollektiv qarşısında bir nəfəri hədəfə çevirmək müvəqqəti nəzarət yarada bilər, amma münasibət mədəniyyətini zədələyir. Məncə rəhbər harada ümumi mesaj verməli olduğunu, harada isə fərdi söhbət etməli olduğunu yaxşı seçməlidir. Bu seçim həm etik məsələdir, həm də idarəetmə mədəniyyətidir. Düzgün sərhəd qorunanda həm şəxs incimir, həm də qayda itib getmir.

106. Məktəbdə rəhbərin təsir gücü vəzifədən gəlir, yoxsa ünsiyyət bacarığından?
Vəzifə rəhbərə səlahiyyət verir, amma təsir gücünü tam təmin etmir. Məktəbdə uzunmüddətli təsir daha çox ünsiyyətin keyfiyyətindən gəlir. İnsanlar yalnız vəzifəyə görə bir müddət itaət edə bilərlər. Amma inanaraq, qəbul edərək və könüllü şəkildə bir xətt üzrə hərəkət etmələri üçün rəhbərin ünsiyyəti güclü olmalıdır. Mənim üçün təsir o zaman yaranır ki, rəhbər həm aydın danışır, həm ardıcıl mövqe göstərir, həm də insanlarda etibar yaradır. Vəzifə olmadan idarəetmə çətin olar. Amma ünsiyyət bacarığı olmadan həmin vəzifənin təsiri zəifləyər. Məktəbdə nüfuz yazılı səlahiyyətdən çox, gündəlik davranışla qurulur.

107. Rəhbər eyni tələbi müxtəlif insanlara fərqli dillə çatdırmalıdırmı?
Bəli, çatdırmalıdır. Tələbin özü dəyişməməlidir, amma təqdimetmə dili vəziyyətə və insana uyğun seçilməlidir. Çünki bütün əməkdaşlarla eyni üslubda danışmaq bəzən səmərəsiz olur. Təcrübəli müəllimlə, gənc müəllimlə, emosional gərginlik yaşayan əməkdaşla və ya daim məsuliyyətdən yayınan şəxslə eyni ton işləməyə bilər. Məncə burada fərqlilik ədalətsizlik deyil. Əsas odur ki, tələb vahid qalsın, yanaşma isə məqsədəuyğun olsun. Güclü rəhbər bunu hiss edir. O, insanı tanıyır, amma prinsipdən geri çəkilmir. Məktəbdə ünsiyyətin incəliyi də elə budur.

108. Rəhbərlik dilində ən təhlükəli səhvlər sizcə hansılardır?
Məncə ən təhlükəli səhvlər bunlardır: üstüörtülü danışmaq, qeyri-müəyyən göstəriş vermək, emosional anda qərar dili ilə danışmaq, insanı dinləmədən hökm tonu seçmək və hər xırda məsələni sərt ifadələrlə böyütmək. Belə dil məktəbdə ya qorxu yaradır, ya da rəhbərin sözünü dəyərdən salır. Bir başqa təhlükə də budur ki, rəhbər hər dəfə fərqli danışır və əməkdaş nəyin sabit, nəyin müvəqqəti olduğunu anlaya bilmir. Mənə görə rəhbərin dili həm aydın, həm ölçülü, həm də məsuliyyətli olmalıdır. Məktəbdə yanlış söz bəzən yanlış qərardan daha çox iz buraxır. Çünki qərar düzələ bilər, amma qırılan münasibəti bərpa etmək daha çətin olur.

109. Rəhbər kollektivə təsir etmək üçün daha çox tələb qoymalıdır, yoxsa mənalandırmalıdır?
Təkcə tələb qoymaq kifayət etmir. Məktəbdə insanlar nə etməli olduqlarını bilsələr də, niyə etməli olduqlarını anlamayanda iş formal xarakter alır. Mən hesab edirəm ki, rəhbər həm tələb qoymalı, həm də həmin tələbin mənasını açmalıdır. Xüsusən məktəbdə təlim, intizam, sənədləşmə və münasibət mədəniyyəti ilə bağlı məsələlərdə “belə olmalıdır” demək bəzən az təsir edir. Amma bu tələb məktəbin işinə, uşağın nəticəsinə, müəllimin yükünə və ümumi etimada necə təsir edir, bunu izah etmək daha güclü nəticə verir. Mənalandırma tələbkarlığı zəiflətmir. Əksinə, onun dayağını möhkəmləndirir. Məktəbdə davamlı təsir yaradan rəhbər buyuran yox, istiqamət verən rəhbərdir.

110. Güclü rəhbərlik dili sizcə necə görünür?
Mənim üçün güclü rəhbərlik dili sərt səslənən dil deyil. Bu dil aydın, ardıcıl, hörmətli və məsuliyyətli dildir. Orada nə artıq emosional yükləmə olur, nə də boş yumşaqlıq. Güclü rəhbərlik dili qarışıqlıq yaratmır, məsələni aydınlaşdırır. İnsanı alçaltmır, amma sərhədi də itirmir. Belə dil kollektivdə həm inam yaradır, həm də məsuliyyət hissini gücləndirir. Məncə məktəbdə rəhbərin dili elə olmalıdır ki, insanlar onu eşidəndə həm mövqeni başa düşsünlər, həm də münasibətin peşəkar çərçivədə qaldığını hiss etsinlər. Əsl rəhbərlik çox vaxt məhz danışıq tərzində görünür.