X. Analitik düşünmə və rəhbər mövqeyi Müsahibə sualları

Problemlərin həlli və qərarvermə mövzusunda müsahibə sualları

X. Analitik düşünmə və rəhbər mövqeyi

91. Məktəbdə bir problem təkrar-təkrar qayıdırsa, sizcə bu, icra problemidir, yoxsa qərarın özü zəifdir?
Belə hallarda mən məsələyə tək səbəblə yanaşmazdım. Təkrar qayıdan problem çox vaxt ya qərarın özündə boşluq olduğunu, ya da icra mexanizminin işləmədiyini göstərir. Bəzən rəhbərlik doğru qərar verir, amma məsuliyyət bölgüsü, nəzarət nöqtəsi və izləmə sistemi zəif olduğuna görə nəticə alınmır. Bəzən də icra nə qədər yaxşı olsa da, qərarın özü məktəbin real vəziyyətinə uyğun olmur. Mən əvvəlcə baxardım ki, problem hansı mərhələdə qayıdır. Qərar elan olunanda, icra başlayanda, yoxsa nəzarət zəifləyəndə. Əgər eyni məsələ eyni formada təkrar baş verirsə, bu artıq təkcə icra intizamı yox, idarəetmə modelinin də yenidən baxılmalı olduğunu göstərir. Mənim üçün əsas sual budur: problem niyə həll olunmamış qalır? Çünki məktəbdə eyni problemi dəfələrlə söndürmək yox, onu doğuran səbəbi aradan qaldırmaq lazımdır.

92. Hansı hallarda qərarı təxirə salmaq, tələsməkdən daha düzgün addım olur?
Qərarı gecikdirmək həmişə zəiflik deyil. Bəzi hallarda təxirə salmaq daha məsuliyyətli addım olur. Xüsusən məlumat natamamdırsa, tərəflər dinlənməyibsə, emosional gərginlik yüksəkdirsə və veriləcək qərarın təsiri uzunmüddətli olacaqsa, tələsik addım daha çox zərər verə bilər. Mən hesab edirəm ki, rəhbər hər suala dərhal cavab verməyə məcbur deyil. Amma qərarı təxirə salmaq bəhanəyə çevrilməməlidir. Təxirə salınan müddət məlumat toplamaq, mövqeləri dəqiqləşdirmək və daha əsaslı qərar vermək üçün istifadə olunmalıdır. Bəzən məktəbdə insanlar rəhbərin dərhal reaksiya verməsini güc kimi görürlər. Halbuki düşünülməmiş sürətli qərar sonradan etimadı daha çox sarsıdır. Mənim üçün doğru yanaşma odur ki, məsələ təcili reaksiya yox, dəqiq qərar tələb edirsə, bir addım geri çəkilib vəziyyəti tam görmək lazımdır.

93. Rəhbər hər problemi özü həll etməlidir, yoxsa bəzən problemi düzgün adlandırmaq kifayətdir?
Rəhbər hər problemi özü həll etməyə çalışanda bir müddət sonra həm özü tükənir, həm də komanda məsuliyyətsizləşir. Məncə rəhbərin əsas gücü hər məsələni öz əli ilə bağlamaqda yox, problemi düzgün tanımaqda və düzgün istiqamətləndirməkdədir. Çünki bəzən problem səhv adlandırıldığı üçün həll yolu da yanlış seçilir. Məsələn, görünüşdə intizam problemi kimi görünən məsələ əslində təşkilati boşluq, ünsiyyət qırılması və ya nəzarət zəifliyi ola bilər. Rəhbər problemi mahiyyətinə uyğun adlandıranda komanda da nəyə müdaxilə etdiyini daha aydın görür. Mənim üçün rəhbərlik yalnız cavab vermək deyil, vəziyyətə düzgün ad qoymaqdır. Doğru adlandırılmış problem artıq yarı həll olunmuş problem sayılır. Ondan sonrakı mərhələ isə məsul şəxsi, mexanizmi və nəticə meyarını düzgün müəyyən etməkdir.

94. Məlumatlar bir-birinə ziddirsə, qərar vermək üçün hansı yolu seçərsiniz?
Ziddiyyətli məlumat olan yerdə tələsik hökm vermək ən riskli addımlardan biridir. Mən əvvəlcə məlumatın mənbəyinə baxaram. Kim deyir, nə əsasla deyir, hansı hissə müşahidəyə, hansı hissə şərhə əsaslanır. Sonra faktı rəydən ayırmağa çalışaram. Məktəbdə çox vaxt eyni hadisə müxtəlif adamların mövqeyində fərqli görünür. Bu, həmişə kiminsə yalan danışdığı anlamına gəlmir. Bəzən hər kəs hadisənin yalnız öz gördüyü hissəsini danışır. Mən belə hallarda tək mənbəyə söykənmərəm. Mümkün qədər sənəd, müşahidə, vaxt ardıcıllığı və bir-birini təsdiqləyən əlamətlər üzərindən qərar verərəm. Əgər məsələ dərhal qərar tələb etmirsə, əlavə dəqiqləşdirmə üçün qısa zaman ayırmaq daha sağlamdır. Rəhbərin etibarı çox vaxt məhz belə hallarda qorunur. Çünki insanlar ziddiyyətli məlumat şəraitində kimin tələsdiyini, kimin isə həqiqətən araşdırdığını çox tez anlayırlar.

95. Daxili müşahidə ilə rəsmi göstəricilər uyğun gəlmirsə, hansına daha çox etibar edərsiniz?
Mən bu iki mənbəni bir-birinə qarşı qoymazdım. Əksinə, onların niyə uyğun gəlmədiyini araşdırardım. Rəsmi göstərici kağız üzərində vəziyyəti göstərir, daxili müşahidə isə prosesin içini açır. Əgər bunlar bir-birinə ziddirsə, deməli ya sənədləşmədə, ya qiymətləndirmədə, ya da müşahidənin özündə problem var. Məsələn, sənəddə hər şey qaydasında görünür, amma sinifdə təlim keyfiyyəti zəifdirsə, mən rəsmi rəqəmlə kifayətlənmərəm. Eyni zamanda yalnız şəxsi təəssürata əsaslanıb rəsmi göstəricini də tam kənara qoymaram. Mənim üçün ən doğru yol bu ziddiyyəti siqnal kimi qəbul etməkdir. Çünki idarəetmədə ən riskli vəziyyət odur ki, sənəd bir şey deyir, məktəb həyatı başqa bir şey göstərir və rəhbər bunu problem saymır. Doğru yanaşma həmin fərqin səbəbini tapmaq və qərarı həmin səbəb üzərindən qurmaqdır.

96. Məktəbdə bir qərarın qəbulundan əvvəl risk təhlilini necə apararsınız?
Mən risk təhlilinə sadə, amma sistemli yanaşaram. Əvvəlcə qərarın məqsədini aydınlaşdıraram. Sonra baxaram ki, bu qərar kimlərə təsir edir, hansı sahədə müqavimət yarada bilər, hansı mənfi nəticələr doğura bilər və icra zamanı harada dayanma ehtimalı var. Məktəbdə hər qərarın yalnız inzibati tərəfi olmur. Onun pedaqoji, psixoloji və təşkilati tərəfi də olur. Mən riskləri qiymətləndirəndə hüquqi uyğunluğu, komandanın hazırlıq səviyyəsini, resurs imkanlarını, kommunikasiya ehtiyacını və mümkün narazılıq nöqtələrini nəzərə alaram. Daha sonra düşünərəm ki, bu risklərdən hansını qabaqcadan azaltmaq olar. Bəzən qərarın özü doğrudur, amma hazırlıq aparılmadan verildiyi üçün problem yaradır. Ona görə də risk təhlili qərarı dayandırmaq üçün yox, onu daha sağlam qurmaq üçündür. Güclü rəhbər yalnız qərar vermir, qərarın hara çata biləcəyini də əvvəlcədən düşünür.

97. Uğursuz qərar verdiyinizi anladığınız anda nə etməlisiniz?
Belə anda ən səhv addım qərarı müdafiə etmək xatirinə problemi daha da böyütməkdir. Məncə rəhbər əvvəlcə vəziyyəti sakit şəkildə yenidən qiymətləndirməlidir. Əgər qərarın həqiqətən yanlış nəticə verdiyi aydındırsa, bunu vaxtında görmək özü də rəhbərlik bacarığıdır. Mən belə halda məsələni gizlətməyə yox, düzəltməyə çalışaram. Əvvəlcə zərərin miqyasını müəyyən edərəm. Sonra qərarın hansı hissəsinin səhv olduğunu ayırd edərəm. Bəzən qərarı tam ləğv etmək yox, düzəliş etmək kifayət edir. Lazım gələrsə, aidiyyəti şəxslərə qərarın yenidən nəzərdən keçirildiyini açıq şəkildə bildirmək də vacibdir. Bu, rəhbərin nüfuzunu azaltmır. Əksinə, göstərir ki, o, yanlış addımı davam etdirməkdə israr edən yox, məsuliyyət daşıyan rəhbərdir. Məktəbdə səhvsiz rəhbər olmur. Amma səhvini vaxtında tanıyıb düzəldən rəhbər etibar qazana bilir.

98. Məktəb rəhbərinin ən çətin qərarları adətən hansı sahələrdə olur?
Ən çətin qərarlar adətən insan amilinin yüksək olduğu sahələrdə olur. Xüsusən müəllimlə bağlı qiymətləndirmə, intizam tədbiri, dərs yükü bölgüsü, valideynlə həssas münasibətlər, şagird davranışı və məxfiliyə toxunan hallar rəhbər üçün ən ağır qərar sahələridir. Çünki bu məsələlərdə təkcə qayda işləmir. Orada nüfuz, münasibət, etimad və məktəb iqlimi də işin içinə girir. Bir qərar kağız üzərində düzgün görünə bilər, amma kollektivə təsiri mürəkkəb ola bilər. Mən hesab edirəm ki, rəhbərin ən çətin qərarı elə qərardır ki, həm hüquqi dayaq istəyir, həm insanı qorumağı tələb edir, həm də məktəbdə ədalət hissini zədələməməlidir. Belə qərarlarda rəhbərin xarakteri, təmkinli olması və obyektivliyi daha çox görünür. Asan qərarlar qaydaya baxıb verilir. Çətin qərarlar isə həm qaydaya, həm vəziyyətə, həm də nəticəyə baxmağı tələb edir.

99. Qərar verərkən sakit görünmək vacibdir, yoxsa qərarın məntiqini izah etmək?
Məncə hər ikisi vacibdir, amma təkcə sakit görünmək kifayət etmir. Rəhbər sakit görünə bilər, amma qərarın məntiqi anlaşılmırsa, bu sakitlik bəzən soyuqluq və ya məsafə kimi qəbul olunur. Eyni zamanda çox danışıb qərarın əsasını aydın qura bilməmək də etimad yaratmır. Mənim yanaşmam budur ki, rəhbər qərar anında təmkinli olmalı, sonra isə qərarın əsasını aydın, qısa və peşəkar şəkildə izah etməlidir. İnsanlar hər qərarla razılaşmaya bilər, amma səbəbi başa düşəndə müqavimət azalır. Məktəbdə xüsusən həssas hallarda qərarın necə verilməsi qədər, necə çatdırılması da önəmlidir. Mən rəhbərdən həm daxili sabitlik, həm də izahlı mövqe gözləyirəm. Çünki təmkin qərarı daşıyır, məntiq isə qərarı qəbul etdirir.

100. Sizcə güclü məktəb rəhbərini ən çox hansı keyfiyyət fərqləndirir: sərtlik, çeviklik, obyektivlik, yoxsa məsuliyyət?
Bu keyfiyyətlərin hamısı vacibdir, amma mən ən əsas fərqləndirici cəhət kimi məsuliyyəti seçərdim. Çünki məsuliyyət olan yerdə obyektivlik də daha çox qorunur, çeviklik də yerini tapır, sərtlik də ölçülü olur. Məsuliyyətli rəhbər qərarın nəticəsini başqasının üzərinə atmır. O, həm qərar verəndə, həm də qərarın nəticəsi görünəndə meydanda olur. Məktəbdə güclü rəhbəri fərqləndirən təkcə sərt danışması və ya sürətli qərar verməsi deyil. Əsas məsələ odur ki, o, məktəbin yükünü daşımağa hazırdırmı, çətin anda prinsipini qoruyurmu, səhv olanda geri baxıb düzəliş edirmi. Məncə həqiqi rəhbərlik məhz burada görünür. Çünki məsuliyyət hissi olmayan sərtlik qorxu yaradır, çeviklik isə bəzən qeyri-sabitlik kimi görünür. Amma məsuliyyət məktəbdə həm etibar yaradır, həm də digər keyfiyyətləri yerinə oturdur.