Maliyyə savadlılığı səriştəsi - Fəaliyyətlə bağlı səriştələr

Maliyyə savadlılığı səriştəsi

Maliyyə savadlılığı nədir ?

Maliyyə savadlılığı səriştəsi təhsilalanın pulun, qənaətin, xərcləmənin, ehtiyacın, resursun və planlı davranışın mahiyyətini anlaması, əlində olan imkanlardan düşünərək istifadə etməsi, israfdan uzaq durması, faydalı və faydasız seçimi ayırması, daha yuxarı mərhələdə isə iqtisadi düşüncə və təşəbbüs göstərə bilməsi ilə bağlıdır. Bu səriştə yalnız pul tanımaq və ya qiymət bilmək demək deyil. Buraya ehtiyacla istəyi ayırmaq, şəxsi və ortaq resurslara məsuliyyətlə yanaşmaq, büdcəni düşünmək, qənaət etməyi başa düşmək, səmərəli istehlak davranışı göstərmək və imkan olduqda faydalı iqtisadi ideya irəli sürmək daxildir.

Məktəbdə maliyyə savadlılığı çox vaxt yalnız cib xərci mövzusu ilə əlaqələndirilir. Əslində isə bu səriştə daha genişdir. Şagird təkcə pulu necə xərcləməyi deyil, məktəb ləvazimatından necə istifadə etməyi, suyu və işığı niyə qorumağı, ortaq materialın niyə dəyərli olduğunu, hər gördüyü şeyi niyə dərhal istəməməli olduğunu, az imkanla daha faydalı nəticəni necə əldə etməyi də öyrənməlidir. Yəni maliyyə savadlılığı pul davranışı ilə yanaşı, ümumiyyətlə resursa münasibət mədəniyyətidir.

Bu səriştə formalaşmadıqda uşaq və ya şagird əlində olanı düşünmədən xərcləyə, ehtiyacla arzunu qarışdıra, bir dəfəlik istifadə rahatlığına meyl göstərə, ortaq resursa laqeyd yanaşa və planlı davranmaqda çətinlik çəkə bilər. Bu səriştə inkişaf etdikdə isə o, “mənə indi nə həqiqətən lazımdır?”, “əlimdə olanı necə daha düzgün istifadə edə bilərəm?”, “bu xərci etsəm sonra nə olacaq?”, “daha səmərəli seçim varmı?” kimi suallar üzərində düşünməyə başlayır. Məhz buna görə maliyyə savadlılığı məktəbdə həm həyat bacarığı, həm davranış mədəniyyəti, həm də məsuliyyət hissi kimi formalaşdırılmalıdır.

Məktəbəhazırlıqda maliyyə savadlılığı

Məktəbəhazırlıq dövründə maliyyə savadlılığı pul və qənaət barədə ilkin məlumatlılıqla başlayır. Bu yaşda uşaqdan büdcə planı, alış-veriş hesabı və ya iqtisadi layihə gözlənilmir. Əsas məqsəd odur ki, o, əşyanın dəyərini hiss etsin, hər istəyin dərhal yerinə yetmədiyini başa düşsün, paylaşmağı və israf etməməyi öyrənsin.

Məsələn, sinifdə ortaq rəngli kağızlar, yapışqan, qələm və digər əl işi vasitələri paylanır. Uşaq başa düşür ki, bu materiallar hər kəs üçün nəzərdə tutulub və hamısını bir anda götürmək düzgün deyil. O, ehtiyac qədər götürməyi, artıq qalanı kənara atmamağı, istifadə etdiyi əşyanı səliqə ilə yerinə qoymağı öyrənir. Bu, maliyyə savadlılığının çox sadə, amma çox vacib başlanğıcıdır.

Başqa bir situasiyada müəllim oyuncaq mağaza oyunu qurur. Uşaqlara sadə seçimlər təqdim olunur. Uşaq görür ki, hər şeyi eyni anda götürmək olmur, seçim etmək lazımdır. Burada əsas məqsəd alış-verişi öyrətmək deyil. Məqsəd uşağın “istəmək ayrı şeydir, seçmək ayrı şeydir” düşüncəsinə yaxınlaşmasıdır.

Məktəbəhazırlıqda qənaət anlayışı puldan daha çox davranış üzərindən verilməlidir. Məsələn, su içərkən stəkanı yarımçıq qoyub tökməmək, boyanı həddindən artıq sıxmamaq, dəftər və kağızı səbəbsiz cırmamaq, iş bitəndə işığı söndürmək kimi vərdişlər uşağın dəyərə münasibətini formalaşdırır. Burada uşaq hələ “maliyyə” sözünü bilməyə bilər, amma “qorumaq”, “israf etməmək”, “hamıya çatsın deyə ehtiyatla istifadə etmək” davranışlarını mənimsəyir.

Bu mərhələdə müəllimin rolu çox həssasdır. O, mövzunu ağırlaşdırmadan, gündəlik məktəb həyatı içində sadə izahlarla uşağa dəyər hissi qazandırmalıdır. “Hamıya çatsın deyə az-az götürək”, “bunu niyə tullamayaq?”, “işimiz qurtardısa işığı niyə söndürək?” kimi sadə cümlələr uşağın düşüncəsində qənaət mədəniyyətinin ilk təməlini yaradır. Məktəbəhazırlıqda maliyyə savadlılığı pul hesabından çox, dəyərə hörmət və israfdan uzaq davranışla başlayır.

İbtidai təhsil səviyyəsində maliyyə savadlılığı

İbtidai təhsil səviyyəsində maliyyə savadlılığı bir qədər daha aydın və praktik şəkil alır. Bu mərhələdə şagird şəxsi büdcəsindən səmərəli istifadə etməyi öyrənməyə başlayır. Burada söhbət böyük məbləğlərdən getmir. Əsas məsələ odur ki, o, əlində olan kiçik maddi imkanı düşünmədən xərcləməsin, ehtiyacı ilə istəyi arasında fərq qoymağa başlasın.

Məsələn, şagirdin kiçik cib xərci var. O, məktəbə gələndə hər dəfə gördüyü hər şeyi almağa çalışmır. Düşünür ki, mənə indi daha çox nə lazımdır: yazı üçün qələm, dəftər üçün lazım olan şey, yoxsa sadəcə ani həvəslə istədiyim bir əşya? Əgər o, faydasız xırda alışdan çox, həqiqətən lazım olanı seçirsə, şəxsi büdcədən səmərəli istifadə etməyə başlayır.

Başqa bir situasiyada sinif tədbiri üçün hər kəs müəyyən kiçik məbləğdə vəsait ayırmalıdır. Şagird burada yalnız gözə görünən, amma işə yaramayan şeyə yox, həqiqətən tədbirə lazım olan materiala üstünlük verirsə, bu da maliyyə savadlılığının mühüm göstəricisidir. Yəni o, “baha və cəlbedici” ilə “sadə və faydalı” arasında fərq qoymağa başlayır.

Riyaziyyat dərsində sadə alış-veriş və büdcə tapşırıqları bu sahədə çox faydalıdır. Məsələn, şagirdə müəyyən məbləğ verilir və o, bir neçə seçim içindən yalnız lazım olanları seçməlidir. Burada toplama və çıxma sadəcə hesab işi kimi yox, həyat seçimi kimi işlənir. Şagird başa düşür ki, hər xərcləmə qərarı sonrakı imkana təsir edir.

İbtidai mərhələdə maliyyə savadlılığı yalnız pula aid olmamalıdır. Şagird dəftərin boş səhifələrini səbəbsiz cırmırsa, qələmi yarımçıq atıb yenisini götürmürsə, suyu boş yerə sərf etmirsə, ortaq ləvazimatı öz əşyası kimi qoruyursa, burada da maliyyə savadlılığının vacib tərəfi görünür. Çünki şəxsi büdcə düşüncəsi ilə resurs düşüncəsi bir-birindən ayrı inkişaf etməməlidir.

Bu mərhələdə müəllim uşağı “az xərclə” düşüncəsinə yox, “düşünərək xərclə” düşüncəsinə yönəltməlidir. Qənaət xəsislik deyil. O, ehtiyac olmayan yeri azaltmaq, lazım olanı isə yerində istifadə etməkdir. “İndi sənin üçün daha vacib olan nədir?”, “bunu indi almaq lazımdırmı?”, “əgər hamısını bir anda xərcləsən sonra nə edəcəksən?” kimi suallar ibtidai yaş üçün çox münasibdir. Burada maliyyə savadlılığı kiçik imkanları düzgün bölməyi öyrənməklə güclənir.

Ümumi orta təhsil səviyyəsində maliyyə savadlılığı

Ümumi orta təhsil səviyyəsində maliyyə savadlılığı daha yetkin və daha şüurlu xarakter alır. Bu mərhələdə şagird səmərəli istehlak davranışı nümayiş etdirir, resurslardan qənaətlə istifadə etməyi anlayır və bunu sadəcə “az işlətmək” kimi yox, “düzgün işlətmək” kimi qavramağa başlayır. Burada əsas məsələ yalnız pul xərcləmək deyil; ümumi resursa, enerji və materiala, ortaq əşyalara və vaxta münasibət də əhəmiyyət qazanır.

Səmərəli istehlak o deməkdir ki, şagird ehtiyac qədər istifadə edir, çox götürüb sonra tullamır, faydasız olanı yox, lazım olanı seçir, təkcə ən ucuz olana yox, uzunmüddətli faydaya da baxır. Məsələn, sinif layihəsi üçün material seçilərkən o, sadəcə görünüşə aldanmır. Hansı materialın daha dözümlü, daha uyğun və daha az israf yaradacağını düşünür. Bu, artıq yetkin istehlak davranışıdır.

Başqa bir situasiyada məktəbdə su sərfiyyatı, işıq istifadəsi və kağız israfı ilə bağlı müşahidə aparılır. Şagird burada başa düşür ki, suyu boş yerə axıtmaq, işığı lazım olmadıqda söndürməmək, kağızı yarımçıq istifadə edib atmaq təkcə intizam məsələsi deyil, həm də resursa münasibət məsələsidir. Deməli, maliyyə savadlılığı bu mərhələdə cib xərci ilə yanaşı, ortaq imkanlara münasibətdə də görünür.

Coğrafiya, biologiya və ya həyat bilgisi mövzularında enerji, su, ərzaq və ətraf mühit resursları ilə bağlı tapşırıqlar çox faydalıdır. Məsələn, şagird müəyyən edir ki, məktəbdə hansı hallarda israf daha çox olur, bunu azaltmaq üçün nə etmək olar. Burada o, resursu iqtisadi dəyəri olan vasitə kimi görməyə başlayır.

Sinif tədbirində və ya ekskursiya hazırlığında da bu səriştə aydın görünür. Məsələn, daha bahalı, amma əlavə fayda verməyən seçimlə daha sadə, amma işə yararlı seçim arasında qərar vermək lazım olur. Maliyyə savadlılığı olan şagird burada “bahalıdırsa, yaxşıdır” kimi düşünmür. O, ehtiyac, imkan və fayda arasında uyğunluq axtarır.

Bu mərhələdə müəllim “ucuz olsun” düşüncəsini deyil, “səmərəli olsun” düşüncəsini gücləndirməlidir. Çünki hər ucuz seçim faydalı olmur, hər bahalı seçim də dəyərli olmur. “Bu seçim həqiqətən işə yarayacaqmı?”, “uzunmüddətli baxsaq daha faydalı yol hansıdır?”, “burada israf haradadır?”, “qənaət etmək nəyi azaltmaqdır, nəyi yox?” kimi suallar ümumi orta təhsil səviyyəsində çox vacibdir. Burada maliyyə savadlılığı artıq sadə xərcləmə mövzusundan çıxıb resurs məsuliyyətinə çevrilir.

Tam orta təhsil səviyyəsində maliyyə savadlılığı

Tam orta təhsil səviyyəsində maliyyə savadlılığı daha yetkin, daha yaradıcı və daha təşəbbüskar xarakter alır. Bu mərhələdə şagird iqtisadi layihələr qurur, sahibkarlıq ideyaları irəli sürür. Bu, o demək deyil ki, hər şagird biznes qurmalıdır. Əsas məsələ odur ki, o, iqtisadi baxışla düşünməyi bacarsın: ehtiyacı görsün, ona uyğun həll təklif etsin, resursu hesablaya bilsin, fayda və risk arasında əlaqə qursun, ideyanı planlı şəkildə düşünə bilsin.

Məsələn, məktəbdə ikinci istifadə guşəsi yaratmaq ideyası ortaya çıxır. Köhnə, amma yararlı kitabların, çantaların, ləvazimatın paylaşılması üçün sistem qurmaq təklif olunur. Şagird burada sadəcə “yaxşı fikirdir” demir. O, düşünür ki, bunun üçün yer, qayda, məsul şəxs, qeyd sistemi və davamlılıq lazımdır. Bu, iqtisadi layihə məntiqidir. Burada həm qənaət, həm də sosial fayda var.

Başqa bir situasiyada məktəbdə xeyriyyə yarmarkası və ya faydalı məktəb təşəbbüsü planlaşdırılır. Şagird məhsul seçimi, hazırlıq xərci, qiymət, satış qaydası, gəlirin yönləndirilməsi və təşkilat məsuliyyəti haqqında düşünür. Burada sahibkarlıq yalnız “satmaq” deyil; planlama, məsuliyyət, hesablama və faydalı nəticə yaratmaqdır.

Tam orta mərhələdə sahibkarlıq ideyası yalnız gəlir götürmək kimi başa düşülməməlidir. Faydalı, məktəb ehtiyacına cavab verən, israfı azaldan, resursu qoruyan və ya məktəb həyatını yaxşılaşdıran ideyalar da sahibkarlıq düşüncəsinin hissəsidir. Məsələn, məktəbdə enerji qənaəti təşəbbüsü, ortaq ləvazimatdan daha səmərəli istifadə mexanizmi, təkrar istifadə sistemi və ya şagirdlər üçün faydalı xidmət ideyası da iqtisadi təşəbbüs sayıla bilər.

Bu mərhələdə risk və məsuliyyət xətti xüsusi vacibdir. Şagird anlamalıdır ki, hər ideya həyata keçməyə bilər. Ona görə əvvəl planlamaq, sonra imkanları hesablamaq, daha sonra çətinlikləri düşünmək lazımdır. Yəni sahibkarlıq sadəcə cəsarət deyil; eyni zamanda hesab, ölçü, təhlil və məsuliyyətdir.

Müəllim bu mərhələdə “fikir irəli sür” deməklə kifayətlənməməlidir. “Bu ideya hansı ehtiyacı qarşılayır?”, “bunun üçün hansı resurs lazımdır?”, “xərci və faydanı necə düşünürsən?”, “risk nə ola bilər?”, “bunu daha real etmək üçün nəyi dəyişmək lazımdır?” kimi suallar şagirdi daha yetkin maliyyə və iqtisadi düşüncəyə yönəldir. Tam orta təhsil səviyyəsində maliyyə savadlılığı artıq yalnız qənaət yox, təşəbbüs və planlı baxışla tamamlanır.

Müəllim bu səriştəni necə dəstəkləyə bilər ?

Maliyyə savadlılığı səriştəsi müəllimin yaratdığı məktəb mühitində formalaşır. Əgər bu mövzu yalnız “pul” haqqında quru məlumat kimi təqdim olunur, resursa münasibət, seçim mədəniyyəti, planlı xərcləmə, qənaət, fayda və təşəbbüs xətti ilə bağlanmırsa, bu səriştə zəif qalır. Əgər müəllim gündəlik məktəb həyatında qənaət, düzgün seçim, resurs məsuliyyəti və iqtisadi düşünmə situasiyaları yaradırsa, bu səriştə güclənir.

Müəllim əvvəlcə uşağa və şagirdə dəyər anlayışını hiss etdirməlidir. Sonra ehtiyacla istəyi ayırmağı öyrətməlidir. Daha sonra büdcə, resurs, qənaət və səmərəli istehlak xəttini məktəb reallığına bağlamalıdır. Daha yuxarı mərhələdə isə təşəbbüs, plan, fayda və risk düşüncəsinə keçid yaratmalıdır. Bu səriştə bir gündə formalaşmır; o, gündəlik vərdişlərdən başlayıb daha böyük iqtisadi baxışa doğru inkişaf edir.

Burada müəllimin sualları çox vacibdir. “Bu həqiqətən lazımdırmı?”, “əlimizdə olanı necə daha düzgün istifadə edə bilərik?”, “hamısını indi xərcləmək düzgündürmü?”, “israf burada haradadır?”, “bu ideya məktəb üçün hansı faydanı verə bilər?” kimi suallar şagirdi düşünərək seçim etməyə yönəldir.

Dərsdənkənar fəaliyyətlər də bu səriştənin inkişafı üçün çox münasibdir. Sinif sərgisi, xeyriyyə tədbiri, kitab mübadiləsi, enerji qənaəti həftəsi, su və işıq istifadəsi ilə bağlı müşahidə işi, məktəb ehtiyacına yönələn kiçik təşəbbüs layihələri kimi fəaliyyətlər maliyyə savadlılığını daha canlı göstərir. Bu fəaliyyətlərdə şagird təkcə pul haqqında yox, resurs, məsuliyyət, fayda və təşəbbüs haqqında da düşünməyə başlayır.

Məktəbdə maliyyə savadlılığını necə görmək olar ?

Məktəbdə maliyyə savadlılığı səriştəsini tanımaq üçün yalnız şagirdin pul haqqında nə bildiyinə baxmaq kifayət etmir. Əsas diqqət onun ehtiyac və istəyi ayırıb-ayırmadığına, əlində olan kiçik büdcəni necə idarə etdiyinə, ortaq resurslara necə yanaşdığına, israfdan uzaq durub-durmadığına və daha yuxarı mərhələdə faydalı iqtisadi təşəbbüs irəli sürə bilib-bilmədiyinə verilməlidir.

Məktəbəhazırlıqda uşaq əşyaya və resursa dəyər verirsə, ilkin qənaət hissi yaranırsa, ilk əlamət görünür. İbtidai sinifdə şəxsi büdcəsindən düşünərək istifadə edirsə, bu səriştə güclənir. Ümumi orta səviyyədə səmərəli istehlak davranışı göstərirsə, suya, işığa, kağıza, ortaq ləvazimata qənaətlə yanaşırsa, daha yetkin mərhələ görünür. Tam orta təhsil səviyyəsində isə iqtisadi layihə qurur, faydalı ideya irəli sürür, bunu plan və nəticə baxımından düşünürsə, bu səriştə formalaşmış sayılır.

Bəzən az xərcləyən şagird deyil, əlində olanı düşünərək istifadə edən, ortaq resursa hörmət edən, faydalı seçim edən və başqaları üçün də dəyər yaradan şagird maliyyə savadlılığı baxımından daha güclü olur. Buna görə məktəbdə bu səriştəni yalnız pul mövzusu ilə yox, davranış, seçim, qənaət, resurs məsuliyyəti və təşəbbüs mədəniyyəti ilə görmək lazımdır.

Maliyyə savadlılığı səriştəsi məktəbəhazırlıqda pul və qənaət barədə ilkin məlumatlılıqla başlayır, ibtidai təhsildə şəxsi büdcədən səmərəli istifadə etməklə inkişaf edir, ümumi orta təhsil səviyyəsində səmərəli istehlak davranışı və resurslardan qənaətlə istifadə etməklə dərinləşir, tam orta təhsil səviyyəsində isə iqtisadi layihə və sahibkarlıq ideyası formalaşdırmaqla tamamlanır. Bu inkişaf xətti göstərir ki, maliyyə savadlılığı sadəcə pul tanımaq deyil. O, dəyəri anlamaq, ehtiyacla istəyi ayırmaq, planlı seçim etmək, resursu qorumaq, israfdan uzaq durmaq, faydanı düşünmək və lazım gəldikdə təşəbbüs yaratmaq bacarığıdır.