Mədəni müxtəlifliyə hörmət - Dəyərlərlə bağlı səriştələr

Mədəni müxtəlifliyə hörmət

Mədəni müxtəlifliyə hörmət təhsilalanın insanların eyni olmadığını, amma hamısının eyni dərəcədə dəyərli olduğunu anlaması ilə bağlıdır. İnsanlar müxtəlif etnik qruplara mənsub ola, fərqli dillərdə danışa, fərqli dini inanca sahib ola, müxtəlif ailə və həyat mühitində böyüyə, müxtəlif görünüşə, adətə və düşüncə tərzinə malik ola bilərlər. Bu fərqlər insanı nə daha üstün, nə də daha zəif edir. Mədəni müxtəlifliyə hörmət də məhz bu həqiqəti qəbul etməkdən başlayır.

Bu dəyər yalnız “hamıya hörmət etmək lazımdır” kimi ümumi fikir deyil. O, gündəlik məktəb həyatında görünür. Şagird fərqli danışanı ələ salmırsa, başqa bölgədən gələn uşağı qəribə hesab etmirsə, dini və ya ailə fərqliliyini istehza mövzusuna çevirmirsə, görünüşünə və mənsubiyyətinə görə kimisə kənarda saxlamırsa, burada artıq mədəni müxtəlifliyə hörmət formalaşır. Deməli, bu dəyər təkcə bilik deyil, münasibət və davranış mədəniyyətidir.

Bu dəyər zəif olduqda uşaq və ya şagird özündən fərqli olanı tez yad sayır, tanımadığı şeyi gülüş mövzusuna çevirir, “bizdən deyil” düşüncəsi ilə başqasını qrupdan uzaqlaşdırır, fərqliliyi təhlükə və ya qüsur kimi görür. Bu dəyər gücləndikdə isə o, başa düşür ki, fərqli olmaq təbii haldır, birlikdə yaşamaq üçün hamının eyni olması vacib deyil, əsas olan qarşılıqlı hörmət, ədalətli münasibət və birgə yaşayış qaydalarına əməl etməkdir.

Bu dəyərin inkişaf xətti mərhələlidir. Məktəbəhazırlıqda uşaq mədəni müxtəliflik barədə ilkin məlumatlı olur. İbtidai təhsil səviyyəsində mədəni müxtəlifliyi qəbul etməyə başlayır. Ümumi orta təhsil səviyyəsində fərqlilik içində birgə yaşayış qaydalarına əməl edir. Tam orta təhsil səviyyəsində isə ayrı-seçkiliyin niyə yolverilməz olduğunu əsaslandıra bilir. Yəni əvvəl fərqliliyi görmək gəlir, sonra onu normal qəbul etmək, daha sonra həmin fərqlilik içində düzgün yaşamaq, sonda isə ayrı-seçkiliyin niyə yanlış olduğunu şüurlu şəkildə anlamaq gəlir.

Məktəbəhazırlıqda mədəni müxtəlifliyə hörmət

Məktəbəhazırlıq dövründə bu dəyər uşağın insanların bir-birindən fərqli ola biləcəyini hiss etməsi ilə başlayır. Bu yaşda ondan mürəkkəb anlayışlar və geniş izahlar gözlənilmir. Əsas məqsəd odur ki, o, fərqli adları, fərqli danışıq tərzlərini, fərqli geyim və ailə vərdişlərini qəribəlik və gülüş mövzusu kimi yox, həyatın adi hissəsi kimi qəbul etməyə başlasın.

Məsələn, sinifdə uşaqlardan birinin adı digərlərindən fərqli səslənə bilər. Başqa biri sözləri bir az fərqli tələffüz edə bilər. Başqa bir uşaq evdə fərqli yeməklərdən, fərqli bayram adətindən danışa bilər. Müəllim belə halları “başqa” deyib ayırmaq yox, “insanlar müxtəlif ola bilər” xətti ilə sadə şəkildə təqdim etdikdə uşaqlarda fərqliliyə qarşı təbii qəbul formalaşır.

Oyunda bu dəyər daha aydın görünür. Məsələn, uşaq “sən bizim kimi deyilsən, oynama” demirsə, fərqli görünən və ya fərqli danışan dostunu oyuna qatırsa, burada mədəni müxtəlifliyə hörmətin ilk davranış forması görünür. Bu yaşda fərqliliyə hörmət böyük sözlərlə deyil, uşağın başqasını kənarda saxlamaması ilə başlayır.

Məktəbəhazırlıqda müəllim sinfə fərqli nağıllar, mahnılar, şəkillər və sadə mədəni nümunələr gətirə bilər. Məsələn, müxtəlif bölgələrə aid musiqilər, geyimlər, bayram görüntüləri və ya şəkillər göstərilə bilər. Burada məqsəd məlumat yükləmək deyil; uşağa sadə bir duyğu verməkdir: həyat rəngarəngdir, insanlar müxtəlifdir və bu normaldır.

Bu mərhələdə müəllim daha çox belə sadə cümlələrlə işləməlidir: “Hamı eyni olmur”, “fərqli danışmaq gülməli deyil”, “hər kəsin oyunda yeri var”, “başqasını fərqli olduğuna görə kənarda saxlamaq olmaz”. Məktəbəhazırlıqda mədəni müxtəlifliyə hörmət fərqliliyi görmək və ondan narahat olmamaqla başlayır.

İbtidai təhsil səviyyəsində mədəni müxtəlifliyə hörmət

İbtidai təhsil səviyyəsində bu dəyər daha aydın və davranış yönlü şəkil alır. Burada şagird mədəni müxtəlifliyi qəbul etməyə başlayır. Yəni o, təkcə fərqliliyin mövcudluğunu bilmir, həm də bu fərqliliyi normal sayır və münasibətdə problemə çevirmir.

Bu mərhələdə qəbul o deməkdir ki, şagird başqa dildə danışan, başqa bölgədən gələn, fərqli ailə mühitində böyüyən, fərqli görünən və ya fərqli adətə malik olan dostuna qarşı mənfi münasibət göstərmir. O, belə uşağı lağ obyektinə çevirmir, ondan uzaq durmur, onu “bizdən deyil” deyə ayırmır. Əksinə, onunla oynaya, işləyə və ünsiyyət qura bilir.

Məsələn, sinfə yeni şagird gəlir və danışığında fərqli aksent hiss olunur. İbtidai sinif şagirdi onu bu fərqə görə ələ salmırsa, burada artıq qəbul davranışı görünür. Başqa bir situasiyada qrup işi zamanı uşaqlar yalnız öz dostlarını yox, sinifdəki müxtəlif uşaqları da işə cəlb edirlərsə, bu da mədəni müxtəlifliyi qəbul etməyin praktik formasıdır.

Bu yaşda müəllim “fərqli olmaq pis deyil” fikrini təkcə sözlə yox, dərs içində də yaşatmalıdır. Məsələn, müxtəlif bölgələrin nağılları, müxtəlif xalqların uşaq oyunları, fərqli dillərdə salamlaşma nümunələri, müxtəlif ailə və bayram ənənələri haqqında sadə təqdimatlar çox faydalıdır. Uşaq fərqli mədəni nümunələrlə tanış olduqca onları qəribə və uzaq saymır.

İbtidai mərhələdə istehza və ləqəb məsələsi ayrıca diqqət tələb edir. Adına, danışıq tərzinə, geyiminə, dəri rənginə, ailə mühitinə və dini fərqliliyinə görə kimisə ələ salmaq olmaz. Şagird bunu anlamalıdır. Müəllim burada sadə və aydın danışmalıdır: “Başqasının fərqini lağa qoymaq olmaz”, “sənin xoşuna gəlməyən münasibəti başqasına göstərmək olmaz”, “hamının sinifdə yeri var”.

İbtidai təhsil səviyyəsində mədəni müxtəlifliyə hörmət fərqli olanı qəribə və ya təhlükəli saymamaq, onu normal qəbul etmək və münasibətdə kənarlaşdırmamaqla güclənir.

Ümumi orta təhsil səviyyəsində mədəni müxtəlifliyə hörmət

Ümumi orta təhsil səviyyəsində bu dəyər daha yetkin mərhələyə keçir. Burada şagird birgə yaşayış qaydalarına əməl etməyi öyrənir. Bu çox vacib keçiddir. Çünki burada artıq təkcə “qəbul edirəm” demək kifayət etmir. Şagird fərqli insanlarla bir mühitdə necə yaşamaq, işləmək, danışmaq və münasibət qurmaq lazım olduğunu başa düşməlidir.

Birgə yaşayış qaydaları məktəb dili ilə belə görünür: fərqli fikrə görə düşmənçilik etməmək, başqasının dilini və ya danışığını məsxərəyə çevirməmək, dini və etnik fərqliliyi gərginlik səbəbi etməmək, qrup işində hamıya yer vermək, ortaq qaydanı hamı üçün eyni qəbul etmək, fərqli olanı kənarlaşdırmadan birgə işləməyi bacarmaq.

Məsələn, sinifdə müxtəlif sosial və mədəni mühitdən gələn uşaqlar var. Qrup işi qurulanda yalnız “özümə bənzəyənlərlə işləyim” düşüncəsi ilə davranmaq birgə yaşayışa uyğun deyil. Yetkinləşən şagird başa düşür ki, fərqli uşaqlarla da işləmək, ortaq məqsəd üçün əməkdaşlıq etmək lazımdır. Bu, sadəcə nəzakət deyil, birgə yaşayış mədəniyyətidir.

Başqa bir situasiyada sinif müzakirəsində dini və ya mədəni baxış fərqi ilə bağlı mövzu açılır. Burada şagird öyrənməlidir ki, fərqli düşüncə təhqir və istehza üçün əsas deyil. Hamı eyni düşünmək məcburiyyətində deyil, amma hamı hörmətli danışmaq məcburiyyətindədir. Bu fikir ümumi orta mərhələ üçün çox vacibdir.

Bu yaşda empatiya xətti də gücləndirilməlidir. Şagird düşünməlidir: “Mən fərqli olsaydım, mənə necə yanaşılmasını istəyərdim?” Bu sual onun təkcə davranışını yox, düşüncəsini də dəyişir. Fərqli olanı qəbul etmək yalnız sakit dayanmaq deyil; onu insan kimi görmək, hissini nəzərə almaq, özünü onun yerinə qoya bilməkdir.

Burada müəllim “birgə yaşamaq nə deməkdir?”, “fərqli olmaq niyə problem deyil?”, “fərqli fikirlərlə hörmətli yaşamaq niyə vacibdir?”, “bir insanı mənsubiyyətinə görə kənarda saxlamaq nə üçün yanlışdır?” kimi suallarla şagirdi daha dərindən düşündürməlidir. Ümumi orta təhsil səviyyəsində mədəni müxtəlifliyə hörmət fərqlilik içində birgə və ədalətli yaşamağı bacarmaqla dərinləşir.

Tam orta təhsil səviyyəsində mədəni müxtəlifliyə hörmət

Tam orta təhsil səviyyəsində bu dəyər daha yetkin və daha prinsipial xarakter alır. Burada şagird ayrı-seçkiliyin yolverilməzliyini əsaslandırır. Yəni o, artıq yalnız fərqliliyə hörmətlə yanaşmır, həm də başa düşür və izah edə bilir ki, etnik mənsubiyyətə, dilə, dinə, irqə, görünüşə və ya sosial fərqliliyə görə insanı alçaltmaq, kənarlaşdırmaq, aşağı görmək və ya haqsız münasibət göstərmək niyə qəbuledilməzdir.

Bu mərhələdə ayrı-seçkilik yalnız “pis davranış” kimi yox, daha dərin problem kimi anlaşılmalıdır. Ayrı-seçkilik insan ləyaqətini alçaldır, ədaləti pozur, cəmiyyətdə etimadsızlıq yaradır, insanları bir-birindən uzaqlaşdırır, birgə yaşayışı zəiflədir və bəzən zorakılığa qədər gedib çıxır. Şagird bunu səbəb-nəticə əlaqəsi ilə görə bilməlidir.

Məsələn, bir şagird mənşəyinə, aksentinə, görünüşünə və ya dini mənsubiyyətinə görə kənarda saxlanılırsa, yetkin dəyərə malik şagird bunu sadəcə “səhvdir” deməklə kifayətlənməməlidir. O, bunun niyə səhv olduğunu əsaslandırmalıdır: çünki insanın dəyəri onun mənsubiyyəti ilə azalmır; belə münasibət ədalətsizdir; bu, həm həmin insana, həm də ümumi sinif mühitinə zərər verir; birlik və təhlükəsiz mühit belə davranışla pozulur.

Başqa bir situasiyada müzakirə zamanı kiminsə müəyyən xalq, din və ya etnik qrup haqqında ümumiləşdirici və aşağılayıcı fikir söyləməsi ilə rastlaşılır. Tam orta təhsil səviyyəsində şagird bunun niyə yanlış olduğunu əsaslandıra bilməlidir. O, başa düşməlidir ki, bir qrupu mənsubiyyətinə görə qiymətləndirmək ədalətli deyil, fərqliliyi təhqirə çevirmək cəmiyyətdə parçalanma yaradır və belə yanaşma nə insanlığa, nə də mədəni cəmiyyətə uyğun deyil.

Bu mərhələdə hörmətlə razılaşmaq və hörmətlə fərqli qalmaq arasındakı fərq də aydın görünməlidir. Hamı eyni düşünmək məcburiyyətində deyil. Amma fərqli düşünmək başqasını alçaltmaq, hüququnu azaltmaq və ya onu kənarda saxlamaq hüququ vermir. Mədəni müxtəlifliyə hörmətin yetkin forması da məhz burada görünür.

Bu mərhələdə müəllim “ayrı-seçkilik niyə yolverilməzdir?”, “fərqlilik niyə aşağı münasibət üçün əsas ola bilməz?”, “ədalətli cəmiyyət üçün mədəni müxtəlifliyə hörmət nə verir?”, “başqasını kimliyinə görə kənarda saxlamaq niyə təhlükəlidir?” kimi suallarla şagirdi daha yetkin düşünməyə yönəltməlidir. Tam orta təhsil səviyyəsində bu dəyərin əsas nəticəsi budur: şagird ayrı-seçkiliyin niyə yanlış, ədalətsiz və zərərli olduğunu şüurlu şəkildə əsaslandıra bilir.

Müəllim bu dəyəri necə dəstəkləyə bilər ?

Mədəni müxtəlifliyə hörmət müəllimin yaratdığı məktəb mühitində formalaşır. Əgər məktəbdə fərqlilik istehza mövzusuna çevrilir, kobud ləqəblər adi sayılır, fərqli olan uşaqlar görünməz qalır və buna biganə yanaşılırsa, bu dəyər zəif inkişaf edir. Əgər müəllim sinifdə fərqli uşaqları bərabər iştirakçı kimi təqdim edir, istehza və ayrı-seçkiliyə dərhal reaksiya verir, müxtəlif mədəni nümunələri hörmətlə tanıdırsa, bu dəyər güclənir.

Müəllim yalnız “hamıya hörmət edin” deməklə kifayətlənməməlidir. O, bunu dərs və məktəb həyatında yaşatmalıdır. Müxtəlif bölgələrin mədəniyyəti, fərqli xalqların musiqisi, ədəbiyyatı, dili və gündəlik həyat nümunələri ilə tanışlıq, fərqli uşaqların sinif daxilində görünən və eşidilən olması, qrup işində hamıya yer verilməsi bu dəyərin formalaşmasına kömək edir.

Müəllimin sualları burada çox vacibdir. “Fərqli olmaq niyə normaldır?”, “başqasını adı, dili və ya görünüşünə görə lağa qoymaq niyə yanlışdır?”, “birgə yaşamaq üçün hansı qaydalar lazımdır?”, “ayrı-seçkilik cəmiyyətə nə zərər verir?” kimi suallar şagirdi daha dərindən düşündürür.

Məktəbdə bu dəyəri necə görmək olar ?

Məktəbdə mədəni müxtəlifliyə hörməti tanımaq üçün yalnız şagirdin fərqlilik barədə nə dediyinə baxmaq kifayət etmir. Əsas diqqət onun fərqli olana münasibətinə, başqasını qrupdan kənarda saxlayıb-saxlamadığına, dil, ad, görünüş, dini və ya mənsubiyyəti ilə bağlı necə danışdığına, ortaq qaydaya nə dərəcədə əməl etdiyinə verilməlidir.

Məktəbəhazırlıqda uşaq fərqliliyi görür və bundan narahat olmursa, ilkin əlamət görünür. İbtidai təhsil səviyyəsində fərqli insanları normal qəbul edir və onlarla münasibət qurursa, bu dəyər güclənir. Ümumi orta təhsil səviyyəsində fərqlilik içində birgə yaşayış qaydalarına əməl edirsə, daha yetkin mərhələ görünür. Tam orta təhsil səviyyəsində isə ayrı-seçkiliyin niyə yolverilməz olduğunu əsaslandıra bilirsə, bu dəyər formalaşmış sayılır.

Bəzən bu dəyər böyük sözlərdə yox, çox sadə davranışlarda görünür: fərqli danışanı ələ salmamaqda, hamını qrup işinə cəlb etməkdə, başqasının mənsubiyyətini istehza mövzusuna çevirməməkdə, “bizdən deyil” deyib ayırmamaqda. Buna görə mədəni müxtəlifliyə hörməti məktəbdə yalnız mövzu kimi yox, gündəlik ünsiyyət və davranış mədəniyyəti kimi görmək lazımdır.

Mədəni müxtəlifliyə hörmət məktəbəhazırlıqda fərqliliyin mövcudluğu barədə ilkin məlumatlılıqla başlayır, ibtidai təhsil səviyyəsində mədəni müxtəlifliyi qəbul etməklə inkişaf edir, ümumi orta təhsil səviyyəsində fərqlilik içində birgə yaşayış qaydalarına əməl etməklə dərinləşir, tam orta təhsil səviyyəsində isə ayrı-seçkiliyin yolverilməzliyini şüurlu və əsaslı şəkildə izah etməklə tamamlanır. Bu inkişaf xətti göstərir ki, mədəni müxtəlifliyə hörmət sadəcə nəzakətli olmaq deyil. O, fərqli olanı qəbul etmək, onunla birgə yaşamağı bacarmaq, hörmətli münasibət qurmaq və ayrı-seçkiliyin niyə yanlış olduğunu dərk etmək bacarığıdır.