Məktəb geyimi tələbləri və dini azadlıq: normativ əsaslar və tətbiq sərhədləri

Məktəb geyimi ilə bağlı tələblərin düzgün tətbiqi qanunvericiliyi bilmək, vəziyyəti obyektiv qiymətləndirmək və insanlarla hörmətli ünsiyyət qurmaq tələb edir. Bu məsələdə dövlət məktəbinin dünyəvi xarakteri, şəxsin dini azadlığı və təhsil hüququ birlikdə nəzərə alınmalıdır. Məktəb rəhbərliyi tələbin hüquqi əsasını və tətbiq sərhədlərini əməkdaşlara, şagirdlərə və valideynlərə aydın izah etməlidir. Geyim qaydasının mövcudluğu onun istənilən üsulla tətbiq edilməsinə icazə vermir. Məktəbin vəzifəsi qanuni tələblərə riayəti təmin etmək və bu zaman insanın ləyaqətini qorumaqdır.

  Vicdan azadlığı qorunur, dini ifadəyə məhdudiyyət isə əsaslandırılmalıdır. Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 48-ci maddəsi hər kəsin vicdan azadlığını təmin edir. İnsan dinə münasibətini müstəqil müəyyənləşdirmək, hər hansı dinə etiqad etmək və ya heç bir dinə etiqad etməmək hüququna malikdir. Şagirdin və müəllimin məktəbdə olması bu hüququ aradan qaldırmır. Heç kəs dini baxışlarını açıqlamağa və ya inancından dönməyə məcbur edilməməlidir.  Hüquqi baxımdan insanın daxili inancı ilə həmin inancı xarici davranışlarla ifadə etməsi fərqləndirilir. Daxili inanc məcburi dəyişdirilə bilməz. Dini geyimdən istifadə isə müəyyən hallarda dinin xarici ifadəsi kimi qorunur. Buna görə dini geyimə məhdudiyyət din azadlığına müdaxilə təşkil edə bilər. Müdaxilənin olması ilə hüququn pozulması isə eyni anlayış deyil. (ks.echr.coe.int) Avropa İnsan Hüquqları Konvensiyasının 9-cu maddəsinə görə, dini ifadəyə məhdudiyyət qanunla nəzərdə tutulmalı, icazə verilən məqsədə xidmət etməli və demokratik cəmiyyətdə zəruri olmalıdır. İctimai təhlükəsizlik, ictimai qayda, sağlamlıq, əxlaq və başqalarının hüquq və azadlıqlarının qorunması belə məqsədlər sırasındadır. (www.echr.coe.int).  Seçilən tədbir məqsədə çatmaq üçün lazım olandan artıq məhdudiyyət yaratmamalıdır. Məktəb əməkdaşı valideynlə danışarkən onun dini mövqeyini qiymətləndirmək əvəzinə, tətbiq olunan konkret qaydanı izah etməlidir. Söhbət şəxsin inancına münasibət üzərində deyil, hüquqi tələb və onun düzgün icrası üzərində qurulmalıdır.

  Dövlət məktəbinin dünyəvi xarakteri dini etiqada hörmətlə birlikdə qorunmalıdır. Konstitusiyanın 18-ci maddəsi dinin dövlətdən ayrı olduğunu və dövlət təhsil sisteminin dünyəvi xarakter daşıdığını müəyyən edir. Həmin maddə bütün dini etiqadların qanun qarşısında bərabərliyini də təsbit edir. Deməli, məktəb həm dünyəvi təhsil prinsipini, həm də müxtəlif inanclara hörməti qorumalıdır.   “Ümumi təhsil haqqında” Qanuna 7 iyul 2026-cı il tarixli dəyişikliklə əlavə edilmiş 3.1.2-1-ci maddə millilik və dünyəviliyi ümumi təhsilin prinsiplərindən biri kimi müəyyənləşdirir. Bu prinsip milli və ümumbəşəri dəyərlərin qorunması əsasında dünyəvi ümumi təhsil sisteminin yaradılmasını və inkişafını nəzərdə tutur.  Dünyəvilik dini etiqadı olan şəxslərə mənfi münasibət göstərilməsi demək deyil. Dövlət məktəbində hər hansı dini inanc şagirdlərə məcburi qəbul etdirilməməlidir. Dindar və dinə etiqad etməyən uşaqlar məktəb fəaliyyətində bərabər hörmət və münasibət görməlidirlər. Müəllim şəxsi inancından asılı olmayaraq bütün şagirdlərlə qərəzsiz davranmalıdır. Dünyəvilik Konvensiyanın 9-cu maddəsində ayrıca məhdudiyyət məqsədi kimi sadalanmadığından, konkret müdaxilənin icazə verilən məqsədlərlə əlaqəsi də izah olunmalıdır.   Şagirdin geyiminə əsasən onun ailəsi və ya təhlükə yaratması barədə nəticə çıxarmaq düzgün deyil. Sinif rəhbəri dini mənsubiyyətə görə lağ etmə, təzyiq və kənarlaşdırma hallarının qarşısını almalıdır. Məktəb rəhbərliyi geyim müzakirəsinin uşaqlar arasında tərəfləşmə yaratmasına imkan verməməlidir. Neytral məktəb mühiti həm qanuni qaydaların icrasını, həm də hər bir uşağın özünü təhlükəsiz hiss etməsini tələb edir.

  Geyim tələblərinin hüquqi əsası, tətbiq dairəsi və bərabər icrası dəqiq bilinməlidir. “Ümumi təhsil haqqında” Qanunun 12.13-cü maddəsi dövlət ümumi təhsil müəssisələrində şagirdlərin geyim formalarının tətbiqini nəzərdə tutur. Həmin maddəyə 2026-cı ildə əlavə edilmiş ikinci cümlə təhsilverənlərin geyim tələblərinin müəyyənləşdirilməsinə aiddir. Qanunun 12.13-1-ci maddəsi həm təhsilalanların, həm də təhsilverənlərin geyim tələblərinə riayət etməsini tələb edir. (frameworks.e-qanun.az) Şagirdlərin geyiminə aid əsas sənəd Nazirlər Kabinetinin 17 mart 2022-ci il tarixli 96 nömrəli Qərarı ilə təsdiq edilmiş təsvirlərdir. Sənədin 1.2-ci bəndi xüsusi təyinatlı dövlət ümumi təhsil müəssisələrinin təhsilalanlarını onun tətbiq dairəsindən istisna edir. Sənədin 1.3-cü bəndinə görə, geyim forması məktəbdə və təntənəli məktəb tədbirləri ilə bağlı məktəbdənkənar iştirak zamanı geyinilir. Nazirlər Kabinetinin 21 sentyabr 2026-cı il tarixli 309 nömrəli Qərarı ilə əlavə edilmiş 1.4-1-ci bənd formanın vahidliyini pozan və dünyəvilik prinsipinə uyğun olmayan digər geyim elementlərindən istifadəyə yol vermir.   Təhsilverənlərin geyim tələbləri Nazirlər Kabinetinin 6 oktyabr 2026-cı il tarixli 325 nömrəli Qərarı ilə ayrıca təsdiq olunub. Bu tələblər xüsusi təyinatlı dövlət ümumi təhsil müəssisələrinin təhsilverənlərinə şamil edilmir. Təhsilverənlər məktəbdə əmək funksiyalarını yerinə yetirərkən və məktəbi təmsil etdikləri məktəbdənkənar rəsmi və təntənəli tədbirlərdə tələblərə riayət etməlidirlər. Sənədin 1.6-cı bəndi geyimin və geyim elementlərinin dünyəvilik prinsipinə uyğunluğunu nəzərdə tutur.   Bu normalarda konkret dinin adı göstərilməsə də, eyni qaydanın müxtəlif şəxslərə faktiki təsiri ayrıca qiymətləndirilməlidir. Zahirən neytral norma da müəyyən qrupa əsaslandırılmamış mənfi təsir göstərdikdə dolayı ayrı-seçkilik məsələsi yarada bilər.  Məktəb tələbləri əvvəlcədən çatdırmalı və şəxsi mülahizəyə əsaslanan əlavə qadağalar yaratmamalıdır. Geyim elementinin normaya uyğunluğu mübahisə doğurarsa, konkret bənd göstərilməklə səlahiyyətli təhsil orqanından yazılı izah istənilməsi məqsədəuyğundur.

  Beynəlxalq qərarlar konkret şəraitə aiddir və məktəbə əlavə səlahiyyət vermir. Beynəlxalq qərarlardan istifadə edərkən hadisənin şəraiti ilə məhkəmənin gəldiyi nəticə birlikdə təqdim olunmalıdır. “Leyla Şahin Türkiyəyə qarşı” işi universitetdə dini baş örtüyü ilə dərslərə və imtahanlara buraxılmayan tibb tələbəsinə aid idi. AİHM-in Böyük Palatası 10 noyabr 2005-ci il qərarında həmin şəraitdə din azadlığının və təhsil hüququnun pozulmadığını müəyyən etdi. Qiymətləndirmədə Türkiyənin hüquqi sistemi, dünyəvilik prinsipi və başqalarının hüquqlarının qorunması nəzərə alındı.  “Dogru Fransaya qarşı” işi məktəbli qızın bədən tərbiyəsi dərslərində baş örtüyünü çıxarmaqdan imtina etməsi ilə bağlı idi. AİHM 4 dekabr 2008-ci il qərarında təhlükəsizlik, dərsdə iştirak öhdəliyi və görülmüş tədbirləri nəzərə alaraq 9-cu maddənin pozulmadığını müəyyən etdi. Bu işi sadəcə baş örtüyünə görə məktəbdən xaric edilməyə ümumi icazə kimi təqdim etmək düzgün deyil.   “Dahlab İsveçrəyə qarşı” işi azyaşlı uşaqlara dərs deyən dövlət məktəbi müəlliminin baş örtüyünə qoyulan məhdudiyyətə aid idi. AİHM 15 fevral 2001-ci ildə ərizəni açıq-aşkar əsassız sayaraq qəbuledilməz elan etdi. Bu sənəd mahiyyəti üzrə hökm deyil və onun əsaslandırılmasında müəllimin rolu, uşaqların yaşı və dini neytrallıq nəzərə alınıb.  “Mikyas və digərləri Belçikaya qarşı” işi Flamand icmasının rəsmi təhsil sistemində görünən inanc simvollarına qoyulan qadağa ilə bağlı idi. AİHM 9 aprel 2024-cü il qərarında ərizəni qəbuledilməz sayıb və qərar barədə məlumat 16 may 2024-cü ildə açıqlanıb.   BMT İnsan Hüquqları Komitəsi isə “Hudoyberganova Özbəkistana qarşı” işi üzrə 5 noyabr 2004-cü ildə tələbənin dini geyimlə bağlı institutdan xaric edilməsində Paktın 18-ci maddəsinin ikinci hissəsinin pozulduğunu müəyyən etdi. Komitə dini geyimin qorunan ifadə olduğunu və dövlətin məhdudiyyətin zəruriliyini konkret əsaslarla izah etmədiyini göstərdi.   Bu qərarlar Azərbaycanın geyim normaları barədə verilmiş qərarlar deyil və onların nəticələri ölkəmizə avtomatik köçürülə bilməz. Məktəb beynəlxalq təcrübədən hüquqi yanaşmanı öyrənməli, öz qərarını isə tətbiq olunan qanunvericilik və səlahiyyətlər çərçivəsində verməlidir.

 Tələbin icrasında şagirdin ləyaqəti, təhsil hüququ və ailə ilə əməkdaşlıq qorunmalıdır. Konstitusiyanın 42-ci maddəsi təhsil hüququnu, 46-cı maddəsi isə şərəf və ləyaqətin müdafiəsini təmin edir.   Məktəbin dünyəvi xarakteri ailənin qanun çərçivəsində dini tərbiyə imkanını aradan qaldırmır. Valideynin dini mövqeyi nəzərə alınarkən uşağın hüquqları və məktəbdəki qanuni öhdəliklər də qorunmalıdır.  “Ümumi təhsil haqqında” Qanunun 24.2.2-1-ci maddəsi övladın geyim formasına aid tələblərə riayət etməsini təmin etmək vəzifəsini valideynə və digər qanuni nümayəndəyə qoyur.   Metodik baxımdan uyğunsuzluq aşkar edildikdə əvvəlcə şagirdlə sakit və fərdi söhbət aparılması, sonra valideynlə əlaqə saxlanılması məqsədəuyğundur. Məktəb konkret tələbi izah etməli, müraciətin məzmununu və görülmüş işi qeydə almalıdır. Şagirdi sinif qarşısında danlamaq, geyimini zorla çıxarmaq, alçaltmaq və dini mənsubiyyətini müzakirəyə çıxarmaq yolverilməzdir. Geyim sənədlərində dərsdən kənarlaşdırma və işdən çıxarma ayrıca sanksiya kimi göstərilmir. Müəllim barədə əmək tədbiri ayrıca hüquqi əsas və prosedurla qiymətləndirilməli, şagirdin dərsdən kənarlaşdırılması isə geyim bəndindən avtomatik çıxarılmamalıdır. Şagirdlərin geyim tələblərinə riayət etməsi ilə bağlı məsələlər 96 nömrəli Qərarla təsdiq edilmiş sənədin 1.10-cu bəndinə əsasən Pedaqoji Şurada həll edilir.   Təhsilverənlərə aid sənədin 1.7 və 1.8-ci bəndləri nəzarəti məktəb rəhbərliyinə, riayətlə bağlı məsələlərin həllini Pedaqoji Şuraya aid edir.   Pedaqoji Şura qanunda nəzərdə tutulmayan cəza yaratmamalı, davam edən mübahisədə isə hüquqi qeyri-müəyyənliyin aradan qaldırılması üçün səlahiyyətli orqana müraciət edilməlidir. Hər iki sənəd xalqımızın tarixi, mədəniyyəti və milli-mənəvi dəyərləri ilə bağlı tədbirlərdə Pedaqoji Şuranın qərarı ilə milli geyimdən və onun elementlərindən istifadəyə imkan verir.   Qanuni geyim tələbinin icrası aydın izah, ardıcıl münasibət və valideynlə əməkdaşlıq üzərində qurulmalı, hər addımda şagirdin ləyaqəti və təhsilinin davamlılığı qorunmalıdır.

Əsas mənbələr

• Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası — 18, 42, 46 və 48-ci maddələr.

• “Ümumi təhsil haqqında” Qanun və 7 iyul 2026-cı il tarixli dəyişikliklər.

• Nazirlər Kabinetinin 17 mart 2022-ci il tarixli 96 nömrəli Qərarı və 21 sentyabr 2026-cı il tarixli 309 nömrəli Qərarı.

• 6 oktyabr 2026-cı il tarixli 325 nömrəli Qərarla təsdiq edilmiş Tələblər.

• Avropa İnsan Hüquqları Konvensiyası, AİHM-in 9-cu maddə və ayrı-seçkiliyin qadağan olunması üzrə bələdçiləri.

• AİHM: “Leyla Şahin”, “Dogru”, “Dahlab”, “Mikyas və digərləri”.

• BMT İnsan Hüquqları Komitəsi: “Hudoyberganova Özbəkistana qarşı”, müraciət № 931/2000.