Şagirdin geyim formasına riayət edilməməsi barədə valideynə xəbərdarlıq: direktor necə hərəkət etməlidir?

Direktorlar və direktor müavinləri üçün metodik tövsiyə

Dövlət ümumi təhsil müəssisəsində geyim formasına riayət olunması həm qanunvericiliyin tələbi, həm də məktəbin idarəetmə mədəniyyətinin göstəricisidir. Uyğunsuzluq aşkar edildikdə valideynə verilən yazılı xəbərdarlıq cəza deyil. Bu, idarəetmə alətidir: o, məktəbin tələbini, müəyyən edilmiş faktı və gözlənilən nəticəni rəsmi qaydada qeydə alır, məktəblə ailə arasında məsuliyyəti dəqiq bölüşdürür. Düzgün hazırlanmış xəbərdarlıq məsələni qısa müddətdə həll edir. Tələsik və əsaslandırılmamış xəbərdarlıq isə şikayətə, münaqişəyə və məktəbin nüfuzunun zədələnməsinə səbəb ola bilər.

Hüquqi əsaslar. Direktor xəbərdarlıq hazırlamazdan əvvəl aşağıdakı normaları bilməli və sənəddə onlara dəqiq istinad etməlidir:

•           “Ümumi təhsil haqqında” Qanunun 12.13-1-ci maddəsi. Dövlət ümumi təhsil müəssisəsində təhsilalanlar və təhsilverənlər geyim ilə bağlı tələblərə riayət etməlidirlər.

•           Həmin Qanunun 24.2.2-1-ci maddəsi. Övladının, habelə qəyyumluğunda və ya himayəsində olan şəxsin geyim forması ilə bağlı tələblərə riayət etməsini təmin etmək valideynin (qanuni nümayəndənin) vəzifəsidir.

•           Nazirlər Kabinetinin 17 mart 2022-ci il tarixli, 96 nömrəli Qərarı ilə təsdiq edilmiş “Dövlət ümumi təhsil müəssisəsi təhsilalanlarının geyim formalarının təsvirləri” (bundan sonra – Təsvirlər). Təsvirlərə 21 sentyabr 2026-cı il tarixli Qərarla dəyişikliklər edilmişdir. Direktor üçün əsas bəndlər bunlardır:

–          1.3 – geyim forması məktəbdə və məktəbdən kənar rəsmi məktəb tədbirlərində geyinilir;

–          1.4-1 – formanın vahidliyini pozan və ümumi təhsilin dünyəvilik prinsipinə uyğun olmayan digər geyim elementlərindən istifadəyə yol verilmir;

–          1.4-2 – Azərbaycanın tarixi, mədəniyyəti və milli-mənəvi dəyərləri ilə bağlı tədbirlərdə Pedaqoji Şuranın qərarı ilə milli geyimə və ya onun elementlərinə icazə verilə bilər;

–          1.8 – şagirdin geyim forması ilə təmin edilməsi və forma tələblərinə riayət etməsinin təmin edilməsi valideynin vəzifəsidir;

–          1.9 – tələblərə riayət olunmasına məktəb rəhbərliyi nəzarət edir;

–          1.10 – riayət olunması ilə bağlı məsələlər Pedaqoji Şura tərəfindən həll edilir;

–          3.2 – məktəbin geyim forması dəsti Pedaqoji Şuranın qərarı ilə müəyyən edilir; qərar qəbul edildiyi gündən 5 iş günü ərzində məktəbin rəsmi internet saytında və ya məlumat lövhəsində yerləşdirilməlidir.

•           Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 42-ci maddəsi (təhsil hüququ). Geyimlə bağlı heç bir tədbir şagirdin təhsil almaq hüququnu məhdudlaşdıra bilməz.

Vacib: Xəbərdarlığın hüquqi gücü normaların sayı ilə deyil, onların konkret fakta düzgün tətbiq edilməsi ilə müəyyən olunur. Sənəddə yalnız həmin hala aid olan bəndlərə istinad edilməlidir.

  İlkin yoxlama: xəbərdarlıqdan əvvəl məktəb özünü yoxlamalıdır. Valideyndən tələb etməzdən əvvəl direktor məktəbin öz öhdəliklərini yerinə yetirdiyinə əmin olmalıdır:

1.        Məktəbin geyim forması dəsti Pedaqoji Şuranın qərarı ilə müəyyən edilibmi? Protokolun nömrəsi və tarixi məlumdurmu?

2.        Həmin qərar 5 iş günü ərzində məktəbin saytında və ya məlumat lövhəsində yerləşdirilibmi?

3.        Valideynlər forma tələbləri barədə sübut edilə bilən qaydada məlumatlandırılıbmı (valideyn iclası, imzalı tanışlıq, rəsmi elan)?

4.        Tələb bütün şagirdlərə eyni meyarla tətbiq olunurmu?

Bu suallardan hər hansı birinə cavab “xeyr”dirsə, əvvəlcə həmin boşluq aradan qaldırılmalıdır. Əks halda xəbərdarlıq asanlıqla mübahisələndirilə bilər.

  Faktın müəyyən edilməsi və səbəbin araşdırılması. Uyğunsuzluq aşkar edildikdə sinif rəhbəri və ya məsul rəhbər işçi vəziyyəti sakit və təmkinli şəkildə dəqiqləşdirməlidir.

Yolverilməzdir: - şagirdin geyimini sinif yoldaşlarının qarşısında müzakirə etmək; - şagirdə alçaldıcı ifadələr işlətmək və ya ailəsini ittiham etmək; - şagirdi dərsdən kənarlaşdırmaq, sinifdən çıxarmaq, qiymətini aşağı salmaq; - geyimi zorla dəyişdirmək və ya çıxartdırmaq; - qanunvericilikdə nəzərdə tutulmayan “cərimə” və ya digər sanksiya tətbiq etmək.

Səbəb araşdırılmalıdır. Şagirdin yaşına uyğun izahı dinlənilməli, valideynlə əlaqə saxlanılmalıdır. Aşağıdakı hallar ayrıca qiymətləndirilməlidir:

•           maddi çətinlik. Məktəb mövcud imkanlar və aidiyyəti dəstək mexanizmləri çərçivəsində həll yolu axtarmalıdır;

•           formanın yararsız hala düşməsi. Valideynə real dəyişdirmə müddəti verilməlidir;

•           sağlamlıqla bağlı əsaslandırılmış ehtiyac. Məsələ tibbi sənəd əsasında, məxfilik qorunmaqla araşdırılmalıdır;

•           tələbin düzgün anlaşılmaması. Əlavə izahat kifayət edə bilər.

İlkin söhbətin tarixi, iştirakçıları, verilmiş izah və razılaşdırılmış addım qısa xidməti qeyddə əks etdirilir. Yazılı xəbərdarlığa yalnız şifahi izahatdan sonra uyğunsuzluq davam etdikdə və ya halın rəsmi qeydə alınması zəruri olduqda keçilir.

  Aktın tərtibi. Akt xəbərdarlığın sübut bazasıdır. Aktda aşağıdakılar göstərilməlidir:

•           hadisənin tarixi, vaxtı və yeri;

•           şagirdin soyadı, adı və sinfi;

•           müşahidə edilmiş geyim elementinin konkret təsviri;

•           həmin elementin Təsvirlərin hansı bəndinə uyğun gəlmədiyi;

•           aktı imzalayan şəxslərin vəzifəsi və imzası.

“Məktəbli formasını pozmuşdur” kimi ümumi ifadə yolverilməzdir. Fakt qiymətləndirmə olmadan, müşahidə edildiyi kimi yazılmalıdır. Aktı yalnız halı bilavasitə müşahidə etmiş şəxslər imzalayır.

Xəbərdarlıq üçün mütləq bir neçə akt tələb olunmur. Nümunədə üç akt üçün yer ayrılması bir örnəkdir. Aktların sayı konkret hala uyğun müəyyən edilir.

                     Xəbərdarlığın məzmunu

Xəbərdarlıqda aşağıdakı elementlər olmalıdır:

1.        məktəbin adı, sənədin nömrəsi və tarixi;

2.        valideynin (qanuni nümayəndənin) və şagirdin məlumatları;

3.        əsas (aktların nömrələri və tarixləri);

4.        hüquqi əsas (yalnız həmin hala aid normalar);

5.        faktın konkret təsviri;

6.        valideyndən tələb olunan konkret addımlar və onların icra müddəti;

7.        görüş üçün məsul şəxs, əlaqə vasitəsi və məsələyə təkrar baxılacaq tarix;

8.        təkrar halda məktəbin mümkün addımları;

9.        tanışlıq və imza bölməsi.

Hazır nümunədəki bütün boşluqlar doldurulmalı, hala aid olmayan hissələr çıxarılmalıdır. Valideynin vəzifəsini yerinə yetirmədiyi barədə nəticəyə yalnız uyğunsuzluğun təkrarlanmasına əsasən gəlinmir. Valideynin məlumatlandırılıb-məlumatlandırılmadığı, verdiyi izah və gördüyü tədbirlər də nəzərə alınmalıdır.

Müddətlər barədə. Nümunədəki “3 iş günü” məktəbin görüş və izahat üçün müəyyən etdiyi daxili müddətdir. Valideynə bu müddət qanunun məcburi tələbi kimi təqdim edilməməlidir. Formanın dəyişdirilməsi üçün verilən vaxt real olmalı və ailənin faktiki imkanları nəzərə alınmalıdır.

                                Xəbərdarlığın təqdim edilməsi

Xəbərdarlıq valideynə fərdi görüşdə təqdim edilir və məzmunu izah olunur. Görüşün ardıcıllığı belədir:

1.        direktor (və ya məsul şəxs) faktı və hüquqi əsası açıqlayır;

2.        valideynin mövqeyi dinlənilir;

3.        valideynə sənədi oxumaq, sual vermək, etirazını bildirmək və yazılı izahat təqdim etmək imkanı yaradılır;

4.        konkret addımlar və müddətlər razılaşdırılır.

Sənəd iki nüsxədə hazırlanır: biri valideynə verilir, digəri məktəbdə saxlanılır. Məktəbdəki nüsxədə valideynin imzası və tarix sənədin alındığını təsdiq edir. Valideynə izah edilməlidir ki, imza sənədin alınmasını bildirir, onun bütün müddəaları ilə razılıq demək deyil.

Valideyn görüşə gəlmədikdə sənəd alınmanı təsdiq edən rəsmi üsulla çatdırılır (məsələn, sifarişli poçt və ya rəsmi elektron ünvan). Xəbərdarlıq şagird vasitəsilə göndərilmir.

                    İmzadan imtina və sənədlərin saxlanılması

Valideyn imzadan imtina etdikdə üç hal bir-birindən fərqləndirilməlidir: sənədi almaqdan imtina, onunla tanış olmaqdan imtina və imzalamaqdan imtina. İmtina aktında aşağıdakılar göstərilir:

•           tarix və yer;

•           sənədin necə təqdim edildiyi;

•           valideynin bildirdiyi səbəb;

•           iştirak edən şəxslər.

Şahidlər yalnız təqdimetmə və imtina faktını bilavasitə müşahidə etmiş şəxslər ola bilər. İmzadan imtina valideynin təqsirini sübut etmir, yalnız sənədin təqdim edildiyini təsdiqləyir.

Xəbərdarlıq məktəbin kargüzarlıq qaydasına uyğun qeydiyyata alınır, onun icrasına nəzarət edən məsul şəxs müəyyən edilir. Aktlar, ilkin söhbət qeydləri, təqdimetmə sübutu, valideynin izahatı və görüş qeydləri bir qovluqda saxlanılır. Sənədin şagirdin şəxsi işinə əlavə edilməsi məktəbdə qüvvədə olan sənədləşmə qaydalarına uyğun həyata keçirilir.

Şagirdin və ailənin məlumatları valideyn qruplarında, sosial şəbəkələrdə və aidiyyəti olmayan şəxslərlə paylaşılmır. Bu tələb fərdi məlumatların qorunması ilə bağlı qanunvericilikdən irəli gəlir.

                                     İcraya nəzarət və sonrakı qərarlar

Xəbərdarlıq təqdim edildikdən sonra sinif rəhbəri razılaşdırılmış tarixdə vəziyyəti yoxlayır və nəticəni məsul rəhbər işçiyə bildirir.

•           Tələb yerinə yetirildikdə nəticə qısa qeydlə rəsmiləşdirilir və məsələnin bağlandığı göstərilir.

•           Uyğunsuzluq davam etdikdə direktor bütün sənədləri, valideynin izahını, göstərilmiş dəstəyi və görülmüş tədbirlərin nəticəsini yenidən qiymətləndirir.

•           Məsələ Təsvirlərin 1.10-cu bəndinə əsasən Pedaqoji Şuraya çıxarıldıqda valideyn əvvəlcədən yazılı məlumatlandırılır və iclasda mövqeyini bildirmək imkanı əldə edir. Şuranın qərarında görüləcək iş, məsul şəxs, müddət və təkrar baxış tarixi göstərilir.

•           Təhsili idarəetmə orqanına və ya digər aidiyyəti quruma müraciət yalnız ayrıca əsaslandırılmaqla göndərilir. Həmin qurumun səlahiyyəti və göndərilən məlumatların zəruriliyi əvvəlcədən yoxlanılır. Nümunədə göstərilən mümkün addımlar avtomatik ardıcıllıq deyil, hər biri konkret halın qiymətləndirilməsindən sonra tətbiq edilir. 

9. Direktor üçün yoxlama vərəqi

Direktorun bu sahədəki işinin nəticəsi tərtib edilmiş xəbərdarlıqların sayı ilə deyil, geyim tələbinə əməl olunması, maneələrin aradan qaldırılması və şagirdin təhsilinin fasiləsiz davam etməsi ilə ölçülür. Qanunun tələbinə ardıcıl əməl etmək, şagirdin ləyaqətinə hörmət və ailə ilə konstruktiv əməkdaşlıq bir-birini istisna etmir. Peşəkar idarəetmə məhz bu üçünün vəhdətindən ibarətdir.