Məktəb–Valideyn münasibətlərində ünsiyyət

Məktəb–valideyn münasibətlərində ünsiyyət pedaqoji prosesə əlavə edilmiş köməkçi element deyil. Bu ünsiyyət məktəbin idarəetmə mədəniyyətinin əsas göstəricilərindən biridir. Məktəbdə ünsiyyət təsadüfi qurulduqda valideynlər fərqli müəllimlərdən fərqli mövqelər eşidir, problemlər gec üzə çıxır və münaqişələr emosional xarakter alır. Ünsiyyət sistemli qurulduqda isə məktəb sabit işləyir, müəllim öz peşəkar sahəsində qalır, valideyn isə məktəbi övladının inkişafında etibarlı tərəfdaş kimi qəbul edir. Bu səbəbdən məktəb–valideyn ünsiyyəti şəxslərin fərdi üslubuna yox, vahid məktəb mexanizminə söykənməlidir. Məqsəd valideynlə daha çox danışmaq yox, ünsiyyəti düzgün idarə etməkdir.

Məktəb–valideyn ünsiyyətinin əsas məqsədi valideyni məlumatlandırmaqla məhdudlaşmır. Əsas məqsəd valideynə məktəbdə baş verən proseslərin nəzarətdə olduğunu göstərməkdir. Valideyn məktəbin hər detalı izah etməsini gözləmir. O, məktəbin vəziyyəti gördüyünə və idarə etdiyinə əmin olmaq istəyir. Bu ünsiyyət üç əsas funksiyanı daşıyır. Birinci funksiya məlumatlandırmadır. Valideyn nə baş verdiyini bilməlidir. İkinci funksiya izahdır. Valideyn niyə belə qərar verildiyini anlamalıdır. Üçüncü funksiya əməkdaşlıqdır. Valideyn hansı mərhələdə və necə dəstək verəcəyini bilməlidir. Bu üç funksiyadan biri çatışdıqda ünsiyyət ya formal xarakter alır, ya da konflikt yaradır.

Məktəb–valideyn ünsiyyəti fərdi təşəbbüslərlə deyil, zəncirvari şəkildə qurulmalıdır. Direktor bu zəncirin strateji sahibidir. Direktorun vəzifəsi valideynlə gündəlik yazışmaq deyil. Direktor ünsiyyət qaydalarını müəyyən edir, sərhədləri qoyur və məktəbdə vahid mövqenin qorunmasına nəzarət edir. Direktor bilməlidir ki, valideyn məktəblə hansı kanalla, hansı mövzuda və hansı səviyyədə əlaqə saxlayır. Direktor müavinləri ünsiyyətin koordinasiya mərhələsini həyata keçirir. Onlar valideyn müraciətlərinin mövzusuna uyğun olaraq prosesi yönləndirir, müəllim və sinif rəhbərlərinin verdiyi məlumatların ziddiyyət təşkil etməməsini təmin edirlər. Müavinlərin əsas vəzifəsi emosional vəziyyətlərdə tələsik qərar verməmək və prosesi sistem daxilində saxlamaqdır. Sinif rəhbəri məktəb–valideyn ünsiyyətinin əsas operativ əlaqə nöqtəsidir. Valideyn məktəbi ilk növbədə sinif rəhbərinin davranışı və dili vasitəsilə tanıyır. Sinif rəhbəri gündəlik məlumatı vaxtında verdikdə xırda məsələlər böyümür. Lakin sinif rəhbəri bütün problemləri təkbaşına həll etməyə çalışdıqda, həm səlahiyyət həddi pozulur, həm də risk artır. Müəllim valideynlə ünsiyyətdə peşəkar icraçıdır. Müəllimin əsas rolu faktlara əsaslanan, emosiyadan uzaq və təlim prosesinə xidmət edən məlumat verməkdir. Müəllim öz səlahiyyət sərhədlərini qoruyur və mürəkkəb vəziyyətləri vaxtında sinif rəhbərinə və ya rəhbərliyə ötürür. Bu rol bölgüsü qorunmadıqda məktəbdə ünsiyyət pərakəndə hala düşür və idarəolunmaz olur.

Məktəb–valideyn ünsiyyəti yalnız problem zamanı qurulmamalıdır. Yalnız mənfi məlumat verən məktəb valideyn üçün gərginlik mənbəyinə çevrilir. Ünsiyyət balanslı olmalıdır. Balans o deməkdir ki, irəliləyiş vaxtında bildirilir, çətinlik gizlədilmir və risklər erkən mərhələdə paylaşılır. Vaxt amili həlledicidir. Gecikmiş məlumat valideyn tərəfindən ittiham kimi qəbul edilir. Erkən məlumat isə əməkdaşlıq yaradır. Məsələn, davamiyyətdə və ya davranışda ilk dəyişiklik vaxtında bildirildikdə, sonradan yaranan narazılıqların qarşısı alınır. Məktəb problemi yığaraq yox, mərhələli şəkildə idarə etməlidir.

Ünsiyyətdə istifadə olunan dil münasibətin istiqamətini müəyyən edir. İttiham dili valideyni müdafiəyə keçirir. Proses dili isə əməkdaşlıq yaradır. Məktəb əməkdaşları “kim günahkardır” sualından yox, “nə baş verir və indi nə edirik” sualından çıxış etməlidir. Ton sakit, ölçülü və hörmətli olmalıdır. Emosional valideynlə emosional cavab vermək vəziyyəti daha da ağırlaşdırır. Bu halda məlumat yazılı şəkildə dəqiqləşdirilməli və məsələ rəhbərliyə ötürülməlidir. Ünsiyyətin məqsədi valideyni susdurmaq deyil, vəziyyəti idarə etməkdir.

Məktəbdə ünsiyyət kanalları əvvəlcədən müəyyən edilməlidir. Rəsmi qərarlar və bildirişlər üçün rəsmi kanal istifadə olunmalıdır. Gündəlik operativ məlumatlar sinif kanalı vasitəsilə verilməlidir. Fərdi mövzular yalnız şəxsi görüş və ya rəsmi müraciət yolu ilə müzakirə olunmalıdır. Fərdi məsələlərin qrup müzakirəsinə çıxarılması yolverilməzdir. Bu həm etik normalara ziddir, həm də konflikt yaradır. Ünsiyyətdə sərhədlər aydın qoyulmalıdır. Gecə saatlarında yazışma, təzyiq dili, sosial şəbəkə üzərindən tələb və müəllimin səlahiyyətini aşan müdaxilələr qəbul edilməməlidir. Bu sərhədləri direktor müəyyən edir, amma icrasına bütün kollektiv əməl etməlidir.

Gərgin vəziyyətlərdə məktəb aşağıdakı ardıcıllıqla hərəkət etməlidir. Əvvəl valideyn dinlənilir. Sonra emosiyalar faktlardan ayrılır. Faktlar dəqiqləşdirilir. Qərar dərhal verilmir. Məsələ sistem daxilində müzakirə olunur. Nəticə yazılı şəkildə rəsmiləşdirilir.Bu ardıcıllıq qorunduqda münaqişə şəxsi qarşıdurmaya çevrilmir və məktəb prosesə nəzarəti saxlayır.

Ünsiyyət ölçülmədikdə idarə olunmur. Məktəb mütəmadi olaraq valideyn müraciətlərinin sayını, müraciət mövzularını, problemli sinifləri, müəllim–valideyn gərginliklərini və cavab müddətlərini izləməlidir. Bu göstəricilər məktəbin zəif nöqtələrini üzə çıxarır və vaxtında düzəliş etməyə imkan verir. Valideyn rəyinin toplanması da vacibdir. Rəy qərar vermək üçün yox, prosesi təkmilləşdirmək üçün istifadə olunmalıdır. Məktəb valideynə cavab verdikdə “mənim sözüm eşidildi” hissini yaratmalıdır.

Məktəb–valideyn münasibətlərində ünsiyyət sadəcə danışıq mədəniyyəti deyil. Bu, planlaşdırılan, idarə olunan və nəzarət edilən bir prosesdir. Direktor bu prosesi qurur, müavinlər tənzimləyir, müəllimlər və sinif rəhbərləri isə gündəlik praktikada həyata keçirir. Bu zəncirin hər həlqəsi düzgün işlədikdə valideyn məktəbi problem məkanı kimi yox, övladının inkişaf mühiti kimi qəbul edir. Sağlam ünsiyyət məktəbin daxili iqlimini qoruyur, müəllimin işini asanlaşdırır və şagirdin inkişafına real təsir göstərir.