Məktəbdaxili nəzarətdə sənədlərin yoxlanılması: məktəbin fəaliyyətini izləmək üçün vacib vasitə

Məktəbdaxili nəzarət çox vaxt dərs dinləmə, jurnal yoxlama və ya tapşırıqların icrasına baxmaq kimi başa düşülür. Əslində isə bu iş daha geniş məna daşıyır. Məktəbdaxili nəzarət məktəbin necə işlədiyini görmək, zəif yerləri vaxtında aşkar etmək və işi daha düzgün istiqamətləndirmək üçün istifadə olunan idarəetmə vasitəsidir. Bu prosesdə sənədlər xüsusi yer tutur. Çünki məktəbdə görülən işin böyük hissəsi məhz sənədlərdə əks olunur. Məktəbin gündəlik fəaliyyəti, qəbul olunan qərarlar, şagirdlərin hərəkəti, tədrisin təşkili, müəllim fəaliyyəti və əlavə məşğələlər sənədlər vasitəsilə görünən olur. F-438 Təlimatı ümumi təhsil müəssisəsində aparılan əsas tədris-pedaqoji sənədləri, onların aparılması və saxlanılması ilə bağlı ümumi qaydaları müəyyən edir.

Bu baxımdan sənədlərin yoxlanılması formal iş deyil. Bu, məktəbin fəaliyyətinə aydın baxmaq üçün vacib vasitədir. Sənəd düzgün aparılırsa, bu, məktəbdə nizamın, məsuliyyətin və idarəetmə intizamının olduğunu göstərir. Sənədlərdə qarışıqlıq, natamamlıq və ya uyğunsuzluq varsa, bu, çox vaxt daha dərin təşkilati problemlərin ilk əlaməti olur. Ona görə məktəbdaxili nəzarətdə sənədlərin mütəmadi yoxlanılması məktəbin sağlam işləməsi üçün vacib şərtdir.

Məktəbdaxili nəzarətdə sənəd yoxlanışının əsas məqsədi məktəbin real vəziyyətini faktlar əsasında görməkdir. Burada əsas sual budur: məktəbdə görülən iş sənəddə görünürmü? Əgər görünürsə, bu sənəd düzgün, tam və vaxtında aparılıbmı? Əgər görünmürsə, deməli, idarəetmədə boşluq var. Məktəbdaxili nəzarət həmin boşluğu vaxtında görməyə və aradan qaldırmağa xidmət etməlidir. Sənədlərin yoxlanılması həm də sənədlə fakt arasında uyğunluğu müəyyənləşdirir. Şəxsi işdə olan məlumat sinif jurnalında da görünməlidir. Şagirdin hərəkəti əlifba kitabında qeyd olunubsa, bunun əmr kitabında da izi olmalıdır. Pedaqoji Şurada qəbul olunmuş qərar protokolda qalmamalı, sonradan icrada da görünməlidir.

Bu işin başqa bir mühüm tərəfi də odur ki, sənəd çox vaxt problemi nəticədən əvvəl göstərir. Jurnal gec doldurulursa, şəxsi iş natamam aparılırsa, əmrlər rəsmiləşdirilir, amma icra izi görünmürsə, bu, nəzarətin və sənəd mədəniyyətinin zəif olduğunu göstərir. Ona görə sənəd yoxlanışı cəza məqsədi daşımamalıdır. O, məktəbdə işi vaxtında düzəltmək, məsuliyyəti aydınlaşdırmaq və növbəti addımları əsaslandırmaq üçün aparılmalıdır.

Bu sahədə əsas normativ dayaq F-438 Təlimatıdır. Həmin Təlimatda açıq göstərilir ki, məktəb sənədləri aydın, səliqəli və dəqiq yazılmalı, düzgünlüyə şübhə doğuran düzəliş və qaralamalara yol verilməməlidir. Hər hansı sənədin aparılması həvalə edilən işçi isə həmin sənədin müəyyən olunmuş qaydada tərtibinə görə birbaşa məsuliyyət daşıyır. Səhv olduqda da o, müəyyən edilmiş qaydada düzəldilməli, imzalanmalı və möhürlə təsdiqlənməlidir. Saxlanma müddəti bitən sənədlər isə aktlaşdırılaraq məhv edilir və ya arxivə verilir. Bu tələblər göstərir ki, sənəd işi məktəbdə ikinci dərəcəli məsələ deyil. Əksinə, bu sahədə intizam məktəbin ümumi idarəetmə səviyyəsinin vacib göstəricisidir.

Təlimatda məktəbdə aparılan əsas sənədlər dəqiq göstərilib. Bunlara şagirdin şəxsi işi, sinif jurnalı, dərsdənkənar məşğələ jurnalı, günüuzadılmış qrup jurnalı, attestat blanklarının uçotu və verilməsi kitabları, qızıl və gümüş nişanların uçotu və verilməsi kitabı, şagird kontingentinə aid əlifba kitabı, pedaqoji işçilərin uçotu kitabı, pedaqoji şuranın protokol kitabı, məktəb üzrə əmr kitabı, buraxılan və əvəz edilən dərslərin uçotu kitabı, məktəbəhazırlıq üzrə qrup jurnalı və dərnək jurnalı daxildir. Bu siyahı bir şeyi aydın göstərir: məktəbdə həyatın əsas sahələri sənədlərdə əks olunur və nəzarət də məhz bu sahələr üzrə qurulmalıdır.

Bu sənədlər arasında şagirdin şəxsi işi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Şəxsi iş şagird məktəbə qəbul olunduğu andan məktəbi bitirənədək aparılır. Onu məktəbəhazırlıq qrupunda qrup müəllimi, ibtidai siniflərdə sinif müəllimi, V–XI siniflərdə isə sinif rəhbəri aparır. Şəxsi işdə yalnız şəxsiyyət məlumatları deyil, həm də təlim nailiyyətləri, buraxılmış dərslər, pedaqoji şura qərarları və şagird haqqında qeydlər əks olunur. Təlimatda həmin qeydlərin sinif rəhbəri və məktəb psixoloqunun birgə rəyi əsasında aparılması göstərilir. Burada şagirdin təlimdə irəliləyişi, maraq dairəsi, psixoloji durumu, intizamı, sinif yoldaşları ilə münasibəti və fərqləndiyi cəhətlər də qeyd oluna bilər. Buna görə şəxsi iş sadəcə qovluq deyil, şagirdin məktəbdəki inkişaf yolunu izləyən mühüm sənəddir.

Sinif jurnalı isə məktəbin gündəlik tədris həyatını ən dolğun göstərən sənəddir. Təlimata görə jurnalda dərslərin keçirildiyi tarix, müəllimin adı, tədris olunan mövzular, məzmun standartlarının nömrələri, summativ qiymətləndirmə nəticələri, ev tapşırıqları, yarımillik və illik qiymətlər yazılmalıdır. Həmçinin şagirdlər haqqında ümumi məlumat, buraxılmış dərslər, sağlamlıq vəziyyəti, fiziki hazırlıq göstəriciləri və həftəlik sinif saatlarının uçotu da bu sənəddə əks olunur. Məktəbin direktoru və tədris üzrə direktor müavini tədris ili ərzində jurnalın aparılmasına davamlı nəzarət etməli, öz tövsiyə və təkliflərini xüsusi qeydlər hissəsində yazmalıdırlar. Bu da göstərir ki, jurnal yalnız müəllimin iş dəftəri deyil, eyni zamanda rəhbərliyin nəzarət və metodiki istiqamətləndirmə alətidir.

Əmr kitabı, pedaqoji şuranın protokol kitabı və əlifba kitabı da nəzarətdə xüsusi diqqət tələb edir. Əmr kitabı məktəbdə hüquqi rəsmiləşdirmənin əsas sənədidir. Protokol kitabı kollegial qərarların yaddaşıdır. Əlifba kitabı isə şagird kontingentinin dəqiq uçotunu aparmaq, onların ilboyu hərəkətini izləmək üçün nəzərdə tutulub. Məktəbdaxili nəzarət zamanı bu sənədlərə birlikdə baxmaq çox vacibdir. Çünki məktəbdə qəbul olunan qərarların, şagird hərəkətinin və təşkilati dəyişikliklərin sənəd izi burada görünməlidir. Buraxılan və əvəz edilən dərslərin uçotu kitabı da tədris intizamını qiymətləndirmək üçün mühüm mənbədir; Təlimatda əvəz edilib-edilməməsindən asılı olmayaraq, buraxılan bütün dərslərin burada qeyd olunması tələb edilir.

Dərsdənkənar məşğələ jurnalı, məktəbəhazırlıq üzrə qrup jurnalı, günüuzadılmış qrup jurnalı və dərnək jurnalı da formal sənəd kimi qəbul olunmamalıdır. Təlimatda bu sənədlərin hər biri üzrə məqsəd, məsul şəxs və əsas qeydlər göstərilir. Məsələn, dərnək jurnalında dərnəyin adı, rəhbəri, üzvləri, məşğələlərin mövzusu, keçirildiyi tarix və saatların miqdarı qeyd olunmalıdır. Məktəbəhazırlıq üzrə qrup jurnalı və günüuzadılmış qrup jurnalı da bir tədris ili üçün aparılır və onların düzgün aparılmasına rəhbərlik nəzarət edir. Bu sənədlər boş, şablon və ya formal doldurulursa, bu, həmin fəaliyyətlərin də formal təşkil olunduğunu göstərir. Məktəbdaxili nəzarətin vəzifəsi bunu vaxtında görmək və işi kağız üzərindən real fəaliyyətə çevirməkdir.

Tədris-pedaqoji sənədlərlə yanaşı, maliyyə-təsərrüfat sənədləri də nəzarətdən kənarda qalmamalıdır. Məktəbin texniki pasportu, inventar sənədləri, anbar uçotu, kitabxana fondunun uçotu, ştat və tarifləşmə sənədləri məktəbin təşkilati dayaqlarını göstərir. Tədris prosesi necə vacibdirsə, həmin prosesin söykəndiyi maddi-təşkilati baza da bir o qədər vacibdir. Buna görə məktəbdaxili nəzarət yalnız jurnalla bitməməlidir; məktəbin maddi resurslarının necə uçota alındığına, necə qorunduğuna və necə istifadə olunduğuna da baxılmalıdır.

Sənəd yoxlanışında ən praktik yanaşma bir neçə sadə, amma vacib meyar üzərində dayanmaqdır. Birinci meyar tamlıqdır. Yəni sənədin bütün zəruri hissələri doldurulmalıdır. İkinci meyar düzgünlükdür. Yazılan məlumat aydın, dəqiq və qaydaya uyğun olmalıdır. Üçüncü meyar vaxtındalıqdır. Sənəd sonradan toplu şəkildə deyil, işin gedişində aparılmalıdır. Dördüncü meyar rəsmiləşdirmədir. İmza, möhür, nömrələnmə və digər təsdiq qaydaları yerində olmalıdır. Beşinci meyar isə uyğunluqdur. Bir sənəddə yazılan məlumat digər aid sənədlərdə də görünməlidir. Məktəbdaxili nəzarətin gücü də elə burada üzə çıxır. Çünki məktəbdə işin həqiqətən sistemli aparılıb-aparılmadığı yalnız bir sənədə baxmaqla yox, sənədlərin bir-biri ilə necə uyğun gəldiyinə baxmaqla görünür.

Nəticə olaraq demək olar ki, məktəbdaxili nəzarətdə sənədlərin mütəmadi yoxlanılması sadəcə yoxlama işi deyil. Bu, məktəbin necə işlədiyini görmək, zəif yerləri vaxtında müəyyən etmək və işi daha sağlam əsaslarla qurmaq üçün vacib vasitədir. Düzgün aparılan sənədlər məktəbdə məsuliyyətin, hesabatlılığın və idarəetmə mədəniyyətinin olduğunu göstərir. Sənədlərdəki boşluqlar isə çox vaxt daha dərin problemlərin ilk siqnalı olur. Buna görə sənəd yoxlanışına formal prosedur kimi yox, məktəbin inkişafına xidmət edən metodiki və idarəetmə aləti kimi yanaşmaq lazımdır. F-438 Təlimatı bu işin əsas çərçivəsini aydın şəkildə müəyyən etdiyi üçün məktəbdaxili nəzarət də həmin çərçivə əsasında planlı, məqsədli və ardıcıl qurulmalıdır.