Məktəbdə liderlik

Məktəbdə liderlik bacarıqları

Məktəbdə liderlik direktorun vəzifə adından yox, hər gün göstərdiyi davranışdan başlayır. Direktor məktəbə daxil olanda hansı ovqatı gətirirsə, məktəbin ümumi havası da tədricən ona uyğunlaşır. Sakit və ölçülü davranış məktəbdə rahat iş mühiti yaradır, gərginlik isə qısa zamanda müəllim otağından siniflərə qədər yayılır. Lider direktor bunu təsadüf saymır və anlayır ki, məktəbin psixoloji iqlimi çox vaxt onun gündəlik davranışlarının nəticəsidir. Bu davranışın davamı kimi lider direktor məktəbin hansı istiqamətdə getdiyini özü üçün aydınlaşdırır və bunu kollektivə də aydın şəkildə çatdırır. O, tapşırıq verəndə yalnız nə edəcəyimizi demir, niyə etdiyimizi də izah edir. “Bu gün nəyi niyə edirik” sualı cavabsız qalmır. Bu izah uzun iclaslarla yox, qısa və başa düşülən cümlələrlə verilir. Məqsəd aydın olanda müəllim qərarı formal yox, məsuliyyətlə icra edir və işin arxasında durur.

Lider direktor müəllimi yalnız problem yarananda xatırlamır. Dərs normal gedəndə, sinifdə sakit iş mühiti olanda, uşaqlar mövzunu anlayanda bunu görür və deyir. Bu, şablon tərif deyil, konkret müşahidənin ifadəsidir. Müəllim başa düşür ki, düzgün görülən iş diqqətdən kənarda qalmır. Bu hiss müəllimin işə münasibətini dəyişir və “minimumla keçim” yanaşmasının qarşısını alır. Buradan liderliyin nəticə ilə əlaqəsi başlayır. Müəllim öz işinə daha diqqətlə yanaşdıqca dərsin keyfiyyəti yüksəlir, sinifdə gərginlik azalır, şagird davranışı tədricən stabilləşir. Bu dəyişiklik bir gündə görünmür, amma aylar keçdikcə davamiyyətə, nəticələrə və ümumi məktəb mühitinə təsir edir. Lider direktor bunu bilir və tələsmir. O, qısa effekt dalınca qaçmır, davamlı dəyişiklik qurmağa çalışır.

Qərarların verilməsində şəxsi münasibətlər əsas rol oynamır. Lider direktor kiminsə kimə yaxın olduğuna yox, məktəbdə baş verən real vəziyyətə baxır. Burada fakt anlayışı təkcə sənəd demək deyil. Davamiyyət, gecikmələr, dərs müşahidələri, sinifdə ümumi davranış və şagird reaksiyaları birlikdə qiymətləndirilir. Direktor öz-özünə sual verir: “Bu qərar hisslə yox, gördüyüm mənzərə ilə uyğun gəlirmi?” Bu daxili sual liderliyin əsas dayaqlarından biridir.

Liderlik ədalət tələb edir. Eyni vəziyyətdə eyni yanaşma tətbiq olunur. Əgər fərqli qərar vermək zərurəti yaranırsa, bu gizli saxlanmır. Direktor səbəbi açıq şəkildə izah edir və bunu şəxsi yox, proses dili ilə edir. Bu yanaşma məktəbdə söz-söhbətin və narazılığın qarşısını alır. Müəllim bilir ki, qayda şəxsə görə dəyişmir. Problem yarananda lider direktor dərhal günahkar axtarmır. O, əvvəl prosesi yoxlayır. Harada boşluq var, hansı mərhələdə nəzarət zəifləyib, nə düzgün qurulmayıb bu suallara cavab axtarır. Bəzən problem müəllimdə yox, dərs cədvəlində, sinif bölgüsündə və ya nəzarət mexanizmində olur. Proses düzələndə çox vaxt problem də aradan qalxır. Bu yanaşma müəllimi müdafiə mövqeyinə salmır və dialoqa açıq edir.

Çətin söhbətlərdən qaçılmır, amma bu söhbətlər insanı sındırmaq üçün aparılmır. Direktor səsini qaldırmadan, alçaldan ifadələr işlətmədən mövqeyini bildirir. Burada daxili balans vacibdir. Direktor öz-özünə düşünür: “İndi sərt olsam vəziyyət düzələr, yoxsa qapanma yaranar?” Bu düşünmə tərzi söhbətin tonunu müəyyən edir. Sərhəd aydın qalır, amma üslub hörmətlidir. Söhbətin sonunda “nəyi dəyişirik” sualı açıq qalır və cavab birlikdə formalaşır.

Məktəbdə hər müəllim bu yanaşmanı dərhal qəbul etmir. Bəzən etiraz olur, bəzən səssiz müqavimət hiss olunur. Lider direktor bunu şəxsi hörmətsizlik kimi qəbul etmir. O, anlayır ki, dəyişiklik həmişə narahatlıq yaradır. Bu halda tələsmir, təzyiqi artırmır, amma geri də çəkilmir. Qaydalar saxlanılır, amma izah və müşayiət davam edir. Zamanla müqavimət azalır, çünki mövqeyin ardıcıl olduğu görünür.

Lider direktor məktəbi təkbaşına idarə etmir. Məsuliyyət bölüşdürülür, amma nəzarət itirilmir. Müavinlərin, metodbirləşmə rəhbərlərinin və sinif rəhbərlərinin rolu dəqiq müəyyənləşdirilir. Tapşırıq veriləndə vaxt və gözlənilən nəticə də aydın olur. Direktor özü üçün də sual qoyur: “Bu tapşırığın icrasını necə izləyəcəyəm?” Bu sual cavabsız qalmır.

Azərbaycan məktəbinin reallığında sənəd bolluğu, vaxt çatışmazlığı və yuxarıdan gələn tapşırıqlar daim təzyiq yaradır. Lider direktor bu təzyiqi inkar etmir, amma bütün diqqəti kağız üzərində saxlamaqla da kifayətlənmir. O, prioritet seçir. Bu ay nəyin həqiqətən vacib olduğunu müəyyən edir və enerjini ora yönəldir. Bu seçim məktəbi dağınıqlıqdan qoruyur. Risklər gözlənilmir, vaxtında hiss olunur. Davranışda, dərsdə və münasibətlərdə dəyişiklik varsa, buna laqeyd qalınmır. İntizam problem yaranandan sonra yox, əvvəlcədən qurulur. Qaydalar hamı üçün eyni xatırladılır və eyni şəkildə tətbiq olunur. Psixoloji mühit təsadüfə buraxılmır. Ən sonda lider direktor özü nümunə olur. Dediyi ilə etdiyi üst-üstə düşür. Vaxtında gəlir, verdiyi sözün arxasında durur, münasibətdə ədalətli davranır. Bu davranış məktəbdə etibar yaradır. Etibar isə böyük çıxışlarla yox, gündəlik ardıcıl davranışla formalaşır. Məktəbdə liderlik məhz bu ardıcıllıqla yaşayır və güclənir.

İndi isə sizə 5 situasiya təqdim edirik:

Situasiya 1: Dərsə gecikmə adi hal alıb. Son vaxtlar xüsusilə 7–8-ci siniflərdə dərsə gecikən şagirdlərin sayı artıb. Növbətçi müəllim qeydlər aparır, sinif rəhbərləri valideynlərə xəbər verir, amma nəticə dəyişmir. Müəllimlərdən biri deyir ki, uşaqlar məsuliyyətsizdir, digəri isə girişdə nəzarətin zəif olduğunu düşünür. Valideynlər də artıq məktəbə narazılıq edir.

Çıxış yolu: Direktor anlayır ki, məsələ təkcə uşağın gecikməsi deyil. Bir neçə gün özü də girişə baxır, növbətçi müəllimlərlə danışır, sinif rəhbərlərinin qeydlərini müqayisə edir. Görür ki, qayda var, amma hamı eyni cür tətbiq etmir. Qısa iclasda razılaşdırılır ki, gecikməyə münasibət bütün siniflərdə eyni olacaq. Valideynlərə də bu mövqe aydın şəkildə çatdırılır. Bir müddət sonra gecikmələr azalır.

Situasiya 2: Dərsi yaxşıdır, amma kollektivdə gərginlik yaradır. Bir müəllimin dərsləri doğrudan da yaxşıdır. Uşaqlar mövzunu anlayır, nəticələr pis deyil. Amma o müəllim iclaslarda başqalarının sözünü kəsir, iradlara əsəbi reaksiya verir. Müəllimlər otağında narazılıq yaranıb. Direktor da hiss edir ki, vəziyyət belə davam etsə, kollektiv zədələnəcək.

Çıxış yolu: Direktor müəllimi ayrıca çağırır. Əvvəl dərslə bağlı müsbət tərəfləri deyir. Sonra sakit şəkildə bildirir ki, kollektivdə bu davranış narahatlıq yaradır. “Dərsin yaxşı olması vacibdir, amma məktəb təkcə sinifdən ibarət deyil” deyir. Açıq gözləntini qoyur və davranışın dəyişəcəyini gözlədiyini bildirir. Müəllim başa düşür ki, məsələ dərsi yox, münasibətidir.

Situasiya 3: Dərs müşahidəsi müəllimləri sıxır. Direktor dərs müşahidələrini artırmaq qərarına gəlir. Amma müəllimlər bunu yoxlama kimi qəbul edir. Müəllimlər otağında “bizə güvənmirlər” söhbətləri yayılır. Dərs günü müəllimlər gərgin olur, dərs süni alınır.

Çıxış yolu: Direktor müəllimlərə açıq deyir ki, məqsəd irad tutmaq deyil. İlk müşahidələrdə o, dərsdə nəyin alındığını qeyd edir, irad axtarmır. Sonra fərdi söhbətlərdə bir-iki xırda məqamı müzakirə edir. Müəllimlər tədricən anlayır ki, bu müşahidələr cəza yox, işin bir hissəsidir. Gərginlik azalır.

Situasiya 4: Sənədlər müəllimi yorur. Müəllimlər deyir ki, dərsdən çox kağız işi görürlər. Planlar, arayışlar, hesabatlar bir-birini təkrarlayır. Direktor da yuxarıdan gələn tapşırıqların təzyiqini hiss edir. Hər kəs yorulub.

Çıxış yolu: Direktor özü baxır ki, hansı sənəd doğrudan lazımdır, hansını sadələşdirmək olar. Eyni məlumatı tələb edən formaları birləşdirir. Müəllimlərə açıq deyir ki, əsas iş dərsdir və bunu nəzərə alacaq. Müəllim hiss edir ki, rəhbərlik problemi anlayır və vəziyyəti yüngülləşdirməyə çalışır.

Situasiya 5: Məktəbdə ayrı-seçkilik var. Bir müəllim qaydanı pozur, amma reaksiya verilmir. Başqa müəllim eyni vəziyyətə görə irad eşidir. Müəllimlər arasında narazılıq yaranır. Etibar sarsılmağa başlayır.

Çıxış yolu: Direktor məsələni görməzdən gəlmir. Qısa görüşdə bildirir ki, qayda hamı üçündür. Əvvəlki boşluğu davranışı ilə düzəldir və sonrakı hallarda eyni yanaşmanı tətbiq edir. Müəllimlər görür ki, söz yox, əməl dəyişib. Narazılıq azalır.