Problem həll etmə və qərarvermə

Problem həll etmə və qərarvermə

Tənəffüsdə bir şikayət çıxır və söhbət dəhlizdə böyüməyə başlayır. Bir uşaq nəsə deyib, o biri uşaq başqa cür başa düşüb, sinifdə iki-üç nəfər bunu şişirdib, valideyn qapıda əsəbləşib. Belə anlarda məktəbdə söz tez yayılır, amma söz yayılanda həqiqət gecikir. Direktorun işi həmin anda “kim haqlıdır” yarışına girməməkdir. Çünki direktor tələsib tərəf saxlayanda məktəb də iki yerə bölünür. Bir tərəf “müəllimi qoruyun” deyir, o biri tərəf “uşağa yazıq” deyir və bir müddət sonra artıq heç kim hadisəni yox, emosiyanı danışır.

Direktor əvvəlcə söhbəti dəhlizdən çıxarır. Uşağın yanında qışqırıq qalanda o uşaq sabah dərsdə özünü yığa bilmir. Başqa uşaqlar da baxıb öyrənir ki, burada məsələ söz böyütməklə həll olunur. Ona görə direktor valideyni, müəllimi və sinif rəhbərini elə yerə dəvət edir ki, danışıq sakit getsin. “Gəlin içəridə danışaq” cümləsi bəzən məktəbdə gərginliyin yarısını götürür. Direktor burada nə sərt görünməyə çalışır, nə də hamını razı salmağa. Sadəcə söhbətin yerini dəyişir ki, məktəbin gözü qarşısında qalmaqal yaranmasın. Sonra direktor hadisəni bir ipə düzür. “Nə olub?” sualı tək sual deyil. Direktor ardınca soruşur: “Hardan başladı?”, “Nə vaxt oldu?”, “Kimlər oradaydı?”, “Sən nə gördün?”, “Sən nə eşitdin?” Bu suallar məktəb dili ilə verilir, adamı sıxmaq üçün yox. Direktor tək bir nəfərin sözü ilə dayananda sabah başqa biri çıxıb “mən başqa cür görmüşdüm” deyəcək. Ona görə ən azı iki tərəfi dinləyir. Lazım gələndə növbətçi müəllimdən, hadisəni görən bir-iki şagirddən qısa məlumat alır. Burada məqsəd uzun sorğu-sual deyil. Məqsəd budur ki, qərarın altı boş qalmasın.

Hadisə aydınlaşandan sonra direktor məsələni yerinə görə ayırır. Çünki məktəbdə hər narazılıq eyni ağırlıqda deyil. Bəzən məsələ sadəcə anlaşılmazlıqdır, söz yerində tutulmayıb. Bəzən məsələ dərsi pozur, sinifdə nizamı dağıdır. Bəzən də təhlükəsizliklə bağlı olur və burada “sonra baxarıq” demək olmaz. Təhlükəsizliyə toxunan yerdə direktor gözləmir. Uşağın sağlamlığı, həyət və dəhliz nəzarəti, zorakılıq iddiası, riskli davranışlar varsa, direktor həmin gün addım atır və nəzarəti sərtləşdirir. Təhlükəsiz məktəb mühiti ilə bağlı beynəlxalq çərçivələrdə də bu xətt var: risk olan yerdə məsələ uzadılmır.

Məsələ ünsiyyətə və münasibətə bağlı olanda isə direktor başqa cür davranır. Direktor əvvəl danışığı qaydaya salır, sonra qaydanı xatırladır. Məsələn, müəllim “mənə cavab qaytardı” deyir, uşaq “mən sual verdim” deyir. Direktor burada “kim uduzdu, kim qazandı” dili ilə getmir. Direktor sinif qaydasını yada salır: dərsdə söz necə alınır, etiraz necə bildirilir, müəllim danışanda sinif necə davranır. Uşaq səhv danışıbsa, bunu düzəldir və üzr istəməyi tələb edir. Müəllim də emosiyaya qapılıb dərsi dağıdıbsa, onunla ayrıca danışır və sabah sinifdə eyni vəziyyət düşəndə nə edəcəyini əvvəlcədən razılaşdırır. Məktəb üçün ən rahat qərar budur: sabah da işləyən qərar.

Qərar veriləndə direktor uzun çıxış eləmir, amma yarımçıq da demir. “Bu gündən belə olacaq” cümləsi tək qalmır. Direktor ardınca deyir: “Bunu filankəs edir”, “bu tarixə qədər”, “mən də filan gün yenidən baxacağam.” Məktəbdə qərarın ağırlığı səsin yüksəkliyində olmur. Qərarın ağırlığı aydınlığında olur. Hamı nə olacağını bildikdə söz-söhbətin də yeri daralır. Burada ən həssas yer ədalətdir. Eyni vəziyyətdə eyni söz işləməlidir. Bir dəfə “olmaz” deyilib, o biri dəfə göz yumulubsa, məktəb bunu unutmur. Müəllimlər də görür, uşaqlar da görür, valideyn də hiss edir. Direktor qərarı elə qurur ki, sabah eyni hadisə təkrarlansa, yenə eyni qayda işləsin. Bu ardıcıllıq məktəbdə etibarı saxlayan əsas dayaqlardandır və məktəb liderliyi icmallarında da rəhbərin diqqət etdiyi əsas yerlərdən biri kimi göstərilir.

Bəzən bir qərar məsələni bağlamır. Direktor bunu qəbul edir. Əgər eyni problem bir neçə gün sonra yenə çıxırsa, deməli məsələ sadəcə sakitləşib, kökü qalır. Direktor bir neçə gün sonra qayıdıb baxır: sinifdə vəziyyət düzəlib, ya yenə eyni yerdən qopur. Əgər yenə qopursa, direktor “mən demişdim” demir. Direktor yenidən soruşur: “Niyə yenə buradan çıxdı?” Bəzən məsul adam düzgün seçilməyib. Bəzən tarix real olmayıb. Bəzən nəzarət boşluğu qalıb. Direktor həmin hissəni düzəldir və bunu yenə aydın deyir. Sübutla işləmək və qərarı sonradan yoxlayıb düzəltmək xətti məktəb qərarlarının kağızda qalmaması üçün tövsiyə edilən vərdişlərdə də var. Məktəbdə yaxşı qərar o vaxt sayılır ki, sinifdə iş yerinə düşür və kollektivdə belə bir inam qalır: “Bu məsələyə qayda ilə baxıldı.” Bu inamı direktor bir cümlə ilə yaratmır. Direktor ardıcıllıqla yaradır. Əvvəl sakitləşdirir, sonra dəqiqləşdirir, sonra məsələni yerinə görə ayırır, sonra aydın qərar verir, ardınca kim nə edəcəyini bildirir, bir neçə gün sonra da qayıdıb baxır. Məktəbdə problem həll etmə elə bu zəncirlə məktəbi yığılı saxlayır.

Mövzu ilə bağlı 5 situasiya

Situasiya 1: “Müəllim uşağı incidib” sözü dəhlizdə böyüyür

Tənəffüsdə bir ana qapıda dayanıb əsəbi danışır. Deyir ki, uşağını sinifdə müəllim danlayıb, uşaq da ağlayıb. Dəhlizdə başqa valideynlər də var, uşaqlar da dayanıb baxır. Bir neçə dəqiqəyə söz yayılır, kim nə eşidibsə əlavə edir. Sinif rəhbəri də çarəsiz qalır, çünki söhbət artıq sinifdən çıxıb dəhlizə düşüb.

Çıxış yolu: Direktor ananı sakitcə içəri dəvət edir və “burada danışaq” deyib söhbəti dəhlizdən çıxarır. Uşağın yanında mübahisə etməyə icazə vermir, uşağı ayrıca dinləyir, müəllimi də ayrıca dinləyir. Sonra həmin dərsdə olan bir-iki şagirddən qısa soruşur ki, söz necə başlayıb, müəllim nə deyib, uşaq nə cavab verib. Direktor qərarı dərhal deyir: müəllim sərt danışıbsa, bunu qəbul etdirir, uşaqla münasibəti düzəltməyi tapşırır, sinifdə təkrar bu halın olmaması üçün müəllimlə danışıb konkret razılaşma edir. Valideynə də qısa şəkildə bildirir ki, məsələ aydınlaşdırıldı və nə dəyişəcək. Ertəsi gün sinif rəhbəri uşağın ovqatına baxır, direktor da həmin sinfə yenidən girib uşaqların vəziyyətini müşahidə edir.

Situasiya 2: İki uşaq dalaşır, “kim başladı” söhbəti sinfi iki yerə bölür

Həyətdə iki uşaq dalaşıb, biri yerə yıxılıb, dizini qanadıb. Uşaqlar iki yerə bölünüb. Bir tərəf “o başladı” deyir, o biri tərəf “yox, bu başladı” deyir. Sinif rəhbəri uşaqları ayırır, amma söz yenə bitmir. Valideynlərdən biri də məktəbə gəlib tələb edir ki, dərhal cəza verilsin.

Çıxış yolu: Direktor birinci işi uşağın vəziyyətini yoxlamaq edir, tibb otağına göndərir, valideynə xəbər verir. Sonra hadisə barədə qərarı dəhlizdə vermir. Hər iki uşağı ayrı-ayrı dinləyir, növbətçi müəllimdən və yaxınlıqda olan bir-iki şagirddən qısa məlumat alır. Direktor məsələni “dava oldu” deyib bağlamır, səbəbini tapmağa çalışır: bu uşaqlar əvvəl də dalaşıbmı, tənəffüsdə nəzarət harada boş qalır, hansı yerdə gərginlik tez çıxır. Qərarı elan edəndə aydın deyir: uşaqlar barışdırılır, qayda pozan hərəkət varsa izah etdirilir, sinif rəhbərinə tapşırıq verilir ki, bir həftə bu iki uşağın münasibətini izləsin. Həyətdə nəzarət boşluğu olubsa, növbətçilik yeri dərhal dəyişdirilir və ertəsi gün eyni yerdə təkrar dava çıxmır.

Situasiya 3: Sosial şəbəkədə “məktəbdə biabırçılıq olub” yazılır

Axşam valideyn qrupunda bir mesaj yayılır: “Məktəbdə müəllim şagirdi vurub.” Heç kim dəqiq bilmir, amma hamı yazır. Səhər məktəbə gələndə müəllimlər də narahatdır, uşaqlar da pıçıltı ilə danışır, valideynlər qapıda gözləyir. Bir neçə nəfər direktorun üstünə gəlir: “Dərhal açıqlama verin.”

Çıxış yolu: Direktor əsəblə “kim yazıb?” axtarmır. Birinci işi məlumatı yoxlamaq olur: həmin dərs olubmu, şagirdin halı necədir, sinifdə nə baş verib. Müəllimlə danışır, sinif rəhbərindən eşidir, lazımdırsa uşağı da dinləyir. Sonra valideynlərə qısa deyir: “Məsələyə baxırıq, gün ərzində dəqiq məlumat verəcəyik.” Günün sonunda faktlar aydın olanda məktəb məsələni uzatmadan deyir: nə olub, nə olmayıb, hansı addım atılıb. Söz boşluqda qalmadığı üçün şişmir. Müəllimlər də bilir ki, məktəb hadisəni gizlətməyə yox, aydınlaşdırmağa çalışır.

Situasiya 4: Dərs pozulur, müəllim “bu siniflə alınmır” deyir

9-cu sinifdə dərs hər dəfə qarışır. Müəllim dərsdən çıxıb deyir ki, “mən nə qədər danışım, bu sinif qulaq asmır.” Uşaqlar da deyir ki, “müəllim bizə qarşı sərtdir.” Sinif rəhbəri arada qalır. Bir neçə dərsdən sonra məsələ böyüyür, valideynlər də şikayət etməyə başlayır.

Çıxış yolu: Direktor sinfə bir dəfə girib oturur və dərsin necə getdiyini özü görür. Sonra müəllimlə tək danışır, “qışqırma” deməklə kifayətlənmir. Dərsdə hansı anda səs qalxır, hansı tapşırıqdan sonra uşaqlar dağılıb gedir, müəllim hansı yerdə əsəbləşir – bunları bir-bir aydınlaşdırır. Direktor sinif qaydasını sinif rəhbəri ilə birlikdə yenidən oturdur: söz alma, gecikmə, telefon, tapşırıq qaydası. Müəllimlə də razılaşır ki, dərsin əvvəlində 2 dəqiqə qaydanı xatırladacaq, pozan olanda qayda necə tətbiq olunacaq. Bir həftə sonra direktor yenə baxır. Əgər dəyişiklik zəifdirsə, əlavə addım atılır: sinif rəhbəri valideynlərlə danışır, riskli uşaqlar ayrıca izlənir. Məqsəd dərsi “qışqırıqla” yox, qayda ilə yığmaq olur.

Situasiya 5: Qərar verilir, amma iki gün sonra hər şey yenə təkrarlanır

Məktəbdə bir məsələ ilə bağlı qərar verilib. Hamı elə bilir məsələ bağlandı. İki gün sonra eyni problem yenə çıxır. Müəllimlər otağında biri deyir: “Gördün, yenə oldu.” Başqa biri də deyir: “Deməli heç nə dəyişmədi.” Bu sözlər məktəbin içində ümidsizlik yaradır.

Çıxış yolu: Direktor məsələni “mən demişdim” deyib bağlamır. Yenidən baxır: qərarın hansı hissəsi yerinə düşməyib. Tapşırıq kimə verilmişdi, o adamın vaxtı çatırdımı, nəzarət kimdə idi, tarix real idimi. Sonra qərarı düzəldir və bunu hamıya aydın deyir. Bəzən məsul adam dəyişir, bəzən tarix dəyişir, bəzən əlavə nəzarət qoyulur. Direktor bir neçə gün sonra yenə qayıdıb baxır. Məktəb görür ki, qərar kağız üçün deyil, işi düzəltmək üçündür. Onda kollektivdə “bu məsələyə baxdılar” fikri yaranır və söz-söhbət azalır.