Məktəbdə pedaqoji və tədris işi

Məktəbdə pedaqoji və tədris işi

Səhər dərs başlamazdan əvvəl direktor cədvələ bir daha baxır. Hansı sinifdə hansı dərs var, bu gün kimin dərsi əvəzlənir, hansı müəllim məktəbdə deyil – bunlar əvvəlcədən dəqiqləşdirilməsə, günün ortasında qarışıqlıq qaçılmaz olur. Tədris ili başlayanda dərs bölgüsü və cədvəl elə qurulmalıdır ki, həftənin ortasında “bu saat kim girməli idi?” sualı ortaya çıxmasın. Müəllim sinfə girəndə dərsini düşünməlidir, boşluğu doldurmaq məcburiyyətində qalmamalıdır.

Direktor dərsə yalnız problem olanda baxmır. Bir gün ibtidai sinfə girir, bir gün yuxarı siniflərə. Bəzən gənc müəllimin dərsinə baxır, bəzən uzun illər işləyən müəllimin. Sinifdə kim sual verir, kim susur, tapşırıq veriləndə uşaqlar nə edir – bütün bunlar sakitcə müşahidə olunur. Məqsəd kimisə tutmaq deyil. Məqsəd sinifdə dərsin hansı yerdə axdığını, hansı yerdə ilişdiyini görməkdir. Dərsdən sonra direktor müəllimi kənara çəkib bir cümlə ilə kifayətlənmir. “Yaxşı idi” demək müəllimə heç nə vermir. Direktor konkret məqamlara toxunur. “Bu tapşırıqda uşaqlar dərhal işə başladı”, “burada üç uşaq eyni sualı verdi”, “vaxtın yarısı izaha getdi, məşqə az qaldı” kimi detallar müəllimin öz dərsinə başqa gözlə baxmasına kömək edir. Müəllim anlayır ki, söhbət qiymətləndirmə yox, dərsin düzəlməsi üçündür.

Metodiki iş də sinifdən qoparılanda təsirsiz qalır. Metodbirləşmə iclasında kağız oxumaq yerinə, real dərs çətinliyi masaya qoyulur. Müəllimlər eyni mövzu üzrə uşaqların harada səhv etdiyini gətirir. Məsələn, uşaqlar qaydanı bilir, amma tapşırıqda çaşır. Ya da mətni oxuyur, amma sualı düzgün başa düşmür. Bu nümunələr üzərindən danışılır. Hər kəs “məndə necə alınıb” deyir. Söhbət uzadılmır, amma nəticəsiz də qalmır. Sonda sabah dərsdə sınanacaq 2–3 qərar seçilir.

Qiymətləndirmə zamanı direktor yalnız qiymət cədvəlinə baxmır. BSQ və KSQ bitəndən sonra nəticələr sinif və mövzu üzrə açılır. Hansı mövzuda səhv çoxdur, uşaq harada dayanıb – bunlar aydın görünür. Direktor müəllimlə birlikdə həmin tapşırıqlara baxır. Səhv tələskənlikdən olub, yoxsa mövzu tam oturmayıb – bu sualın cavabı tapılmadan məsələ bağlanmır. Sonra həmin yer üçün dərsdə qısa dəstək verilir: əlavə izah, yenidən məşq, bəzən də fərqli tapşırıq. Ev tapşırığı da nə uşağı yükləyəcək qədər ağır, nə də məsuliyyəti aradan qaldıracaq qədər boş olur. Direktor müəllimlərlə bu mövzuda açıq danışır. Tapşırıq uşağın dərsi evdə xatırlamasına kömək etməlidir. Səhəri gün müəllim tapşırığa qayıdanda uşaq anlayır ki, evdə etdiyi iş dərsdə davam edir.

Sinifdə intizam qışqırıqla saxlanmır. Qayda aydın olanda uşaq sərhədi bilir. Dərs başlayanda telefonun harada olacağı, söz alma qaydası, gecikənin sinfə necə daxil olacağı əvvəlcədən razılaşdırılır. Müəllimlər bu qaydanı eyni cür tətbiq edəndə sinifdə davranış da yığılır. Bir dərsdə başqa, o biri dərsdə başqa qayda görəndə uşaq da qarışır. Zəif qalan şagirdlər dərsdən kənarda buraxılmır. Onlar “özün bilərsən” deyə kənara çəkilmir. Müəllim bu uşaqlara əlavə izah verir, bəzən tapşırığı sadələşdirir, bəzən qrup işi ilə dəstək olur. Uşaq bir dəfə də olsa dərsdə “bacardım” hissini yaşadıqda, münasibəti dəyişir. Güclü şagirdlər də diqqətdən kənarda qalmır. Onlar üçün olimpiada hazırlığı, layihə işi, əlavə tapşırıq kimi imkanlar yaradılır. Bu uşaqlar dərsdə darıxmamalıdır. Onların inkişafı sinfin ümumi havasına da müsbət təsir edir.

Direktor müəllimlərin ehtiyacını da izləyir. Hansı mövzuda çətinlik var, hansı sinifdə dərs ağır gedir – bunlar açıq danışılır. Məktəbin içində təcrübə paylaşımı təşkil olunur. Bir müəllim öz dərsindən nümunə göstərir, digəri əlavə edir. Burada böyük adlar çəkilmir, sadəcə işin içindən danışılır. Pedaqoji və tədris işi o vaxt yerinə düşür ki, dərsə baxış, qiymətləndirmə nəticələri və müəllimə dəstək ayrı-ayrı qalmır. Direktor dərsi görür, nəticəyə baxır, müəllimlə danışır və sinifdə dəyişiklik başlayır. Məktəbdə tədris belə yaşayır.

Mövzu ilə 5 situasiya

Situasiya 1: Birinci dərs boş qalır

Səhər zəng vurur, 6A sinfi hələ dəhlizdədir. Uşaqların biri çantasını yerə atır, biri qapıya söykənir, bir neçəsi də “müəllim gəlmir?” deyə ucadan soruşur. Növbətçi müəllim sakitləşdirməyə çalışır, amma səs getdikcə artır. Müəllimlər otağında da hamı bir-birinə baxır: cədvəldə ad var, amma müəllim bu gün məktəbdə deyil. Əvəzləmə də heç kimə deyilməyib.

Çıxış yolu: Direktor sinfi boş saxlamır. Bir-iki dəqiqəlik sinfə girib uşaqları yerinə oturdur, sonra müavinə deyir ki, həmin saat üçün dərhal əvəzləmə tapsın. Günün sonunda direktor məsələni bağlamır: kim xəstə olanda kim xəbər verir, əvəzləmə harada yazılır, sinif rəhbəri nə vaxt məlumat alır – hamısı dəqiqləşdirilir. Ertəsi gün eyni vəziyyət təkrarlanmır, çünki hər kəs nə edəcəyini bilir.

Situasiya 2: Direktor dərsə girəndə müəllim “dözmür”

Direktor 8-ci sinifdə dərsə girən kimi müəllim dəyişir. Adətən rahat danışan müəllim bu dəfə tez-tez “sakit olun” deyir, uşaqların cavabını yarımçıq kəsir. Uşaqlar da susur, heç kim əl qaldırmır. Dərs bitəndən sonra müəllimlər otağında pıçıltı başlayır: “Direktor girən kimi dərs alınmır.”

Çıxış yolu: Direktor müəllimi hamının içində sıxmır. Dərsdən sonra ayrıca danışır və “pis keçdin” demir. Dərsdən iki real detal deyir: “Tapşırığı verəndə ön sıradakılar başladı, arxadakılar dayandı, bəlkə şərti lövhədə bir dəfə də yazaq.” Sonra əlavə edir: “Mən dərsə irad üçün girmirəm, dərsin hansı yerində uşaqlar ilişir onu görmək istəyirəm.” Bir neçə dəfə bu cür danışıq olanda müəllim rahatlaşır, dərs də təbii gedir.

Situasiya 3: Metodbirləşmə iclası “oturduq-durduq” olur

İclas keçirilir, protokol yazılır, hamı imza atır. Qurtaran kimi müəllimlər otağında bir nəfər deyir: “Yenə danışdıq, amma sabah dərsdə nə edəcəyik?” Digəri də cavab verir: “Heç nə, yenə əvvəlki kimi.” Çünki iclasda hamı ümumi söz deyib, sinifdə yaşanan çətinliyi heç kim masaya qoymayıb.

Çıxış yolu: Direktor növbəti iclası başqa cür başlayır. Deyir ki, “bu gün hər kəs bir real nümunə gətirsin.” Kimsə dəftərdən səhvləri göstərir, kimsə yoxlama işindən iki sual gətirir. Sonra bir mövzu seçirlər və hamı həmin mövzuda nə etdiyini danışır. İclasın sonunda 2–3 qərar yazılır: məsələn, tapşırığın şərti əvvəlcə şifahi izah olunacaq, sonra uşaqlar öz sözləri ilə şərti deyəcək, sonra məşq ediləcək. Müəllim iclasdan çıxanda “boş getmədi” deyir.

Situasiya 4: BSQ-dan sonra uşaqlar bir mövzuda “dayanıb qalır”

BSQ nəticələri gəlir, 7-ci sinifdə bir mövzu üzrə səhvlər çoxdur. Valideynlər “niyə belə oldu?” deyə yazır. Müəllim də deyir ki, uşaqlar oxumayıb. Uşaqlar isə dərsdə həmin mövzu açılanda susur, gözlərini aşağı salır.

Çıxış yolu: Direktor müəllimlə oturub suallara baxır. Görürlər ki, uşaqlar qaydanı bilirlər, amma sualı oxuyanda nə istənildiyini tutmurlar. Müəllim növbəti iki dərsdə həmin mövzuya qayıdır: sualı bir dəfə özü oxuyur, bir dəfə uşağa oxutdurur, sonra “səndən nə istəyir?” sualını yazdırır. Bir neçə düzgün nümunə qurulandan sonra qısa yoxlama edilir. Uşaqlar rahatlayır, çünki “biz bunu bacarırıq” hissi gəlir.

Situasiya 5: Zəiflər susur, güclülər dərsi dağıdır

9-cu sinifdə bir neçə uşaq dərsdə çətinlik çəkir, tapşırığı yarımçıq gətirir, sual veriləndə susur. Başqa bir neçə uşaq isə dərsi tez bitirir və darıxdığı üçün sinifdə söhbətə başlayır. Müəllim birinə çatanda o biri tərəf pozulur. Axırda həm zəiflər geridə qalır, həm də güclülər dərsi dağıdır.

Çıxış yolu: Direktor müəllimlə danışır və sinfi iki sürətlə aparmağı təklif edir. Zəif uşaqlar üçün dərsin ortasında qısa təkrar ayrılır, tapşırıq bir az xırdalanır, qrup işi qurulur. Güclü uşaqlara isə əlavə tapşırıq verilir: daha çətin sual, kiçik layihə, qısa təqdimat. Bir neçə həftə sonra sinifdə hava dəyişir: zəiflər danışmağa başlayır, güclülər də boş qalmadığı üçün dərsi pozmur.