Məktəbin reaktiv idarə edilməsi və onun zərərli tərəfləri

Məktəbin reaktiv idarə edilməsi və onun zərərli tərəfləri

Məktəbin qapısı açılan kimi müavin otağa girir və deyir ki, bir valideyn dəhlizdə gözləyir. Siz daha əyləşməmiş telefon zəng çalır və başqa bir valideyn şikayət edir. Arxa otaqdan müəllim gəlir və dərs bölgüsündə anlaşılmazlıq olduğunu bildirir. Bu arada növbətçi müəllim xəbər verir ki, bir şagird sinifdə dalaşıb. Siz də ard-arda hamıya cavab verirsiniz, birini sakitləşdirirsiniz, o birinə izah edirsiniz, üçüncüsünə tapşırıq verirsiniz. Gün boyu iş dayanmayır, amma günün sonunda bir qəribə hiss qalır. Sanki çox şey etmişsiniz, amma məktəbin əsas işi yenə də eyni yerdə qalıb.

Reaktiv idarəetmə elə bu vəziyyətdən başlayır. Rəhbərlik gününü planla yox, baş verənlərlə qurur. Siz tədbiri qabaqcadan hazırlayıb işi rahat aparmaq əvəzinə, hadisə baş verəndən sonra yetişməyə çalışırsınız. Bir işin kökünü tapıb aradan qaldırmaq əvəzinə, həmin işi hər dəfə yenidən həll edirsiniz. Bu yanaşma bəzən məcburiyyətdən doğur, çünki məktəbdə elə hallar olur ki, dərhal müdaxilə etməsəniz, vəziyyət böyüyür. Problem o vaxt başlayır ki, bu hal məktəbin adi iş qaydasına çevrilir və günlərin çoxu eyni ssenari ilə keçir.

Reaktiv idarəetməni iki cür görmək olur. Birincisi qəfil hadisələrdir. Burada rəhbərlik dərhal qərar verir və vəziyyəti düzəldir, çünki başqa çıxış yolu yoxdur. İkincisi təkrarlanan xırda problemlərdir. Bir gün sinifdə gecikmə olur, ertəsi gün eyni sinifdə yenə gecikmə olur. Bir həftə valideynlər tapşırıqdan narazı qalır, növbəti həftə başqa valideyn eyni mövzunu qaldırır. Bir müəllim dərsə gecikir, sonra başqası, sonra yenə eyni müəllim. Bu xırda məsələlər bir-bir yığılır və məktəbin vaxtını ən çox aparan da elə bunlar olur. Çünki hər dəfə ayrıca məşğul olursunuz, amma səbəb yerində qalır.

Rəhbər reaktiv rejimə düşdüyünü çox vaxt özü hiss edir, sadəcə adını qoymur. Həftəlik plan yazırsınız, amma planın yarısı icra olunmur, çünki gündəlikdə yer tapmır. Metodbirləşmə ilə danışmaq istəyirsiniz, amma başqa iş çıxır və söhbət təxirə düşür. Dərsə girməyi düşünürsünüz, amma dəhlizdə bir məsələ yaranır və yenə dərsə gedə bilmirsiniz. Sizin gününüz daha çox xırda müdaxilələrlə dolur. Üstəlik eyni mövzular dönə-dönə qayıdır, siz də hər dəfə yenidən izah edirsiniz. Bu təkrar sizdən enerji aparır, müəllimləri də yorur, valideyni də narahat edir.

Reaktiv idarəetmənin zərəri əvvəlcə təlimdə görünür. Siz gün ərzində səs-küyü azaldırsınız, mübahisəni yatızdırırsınız, narazılığı sakitləşdirirsiniz. Amma dərsin keyfiyyətinə təsir edən işlər, məsələn dərsə baxış, müəllimə qısa dəstək, nəticələrin təhlili, zəif uşaqların izlənməsi kimi işlər vaxt istəyir. Reaktiv rejim həmin vaxtı tapmağa imkan vermir. Bu vaxt olmayanda müəllimin sinifdəki çətinliyi böyüyür, şagirdin boşluğu yığılır, nəticə zəifləyir. Nəticə zəifləyəndə isə narazılıq artır və siz yenə həmin narazılığı cavablandırmağa məcbur olursunuz. Beləliklə məktəbin işi öz-özünü ağırlaşdıran bir dövrə girir.

Zərər müəllim münasibətlərində də görünür. Rəhbər hər gün təcili işlərlə məşğul olanda müəllimlərin gözləntisi dəyişir. Müəllimlər də bir müddət sonra məsələnin kökünü axtarmaq yerinə, rəhbərin müdaxiləsini gözləməyə başlayır. Rəhbər də hər məsələni öz üzərinə götürəndə iş bölüşdürülmür, məktəbdə məsuliyyət də bərabər yayılmır. Bu hal davam etdikcə müəllimlər arasında gərginlik artır, çünki birinin işi çox görünür, o birinin işi az görünür, kimin nə etdiyini aydın göstərən qayda olmadıqca söz-söhbət də çoxalır.

Valideynlə münasibətdə də reaktivlik özünü göstərir. Sizin cavabınız hər dəfə situasiyaya görə dəyişəndə valideyn məktəbdə sabit xətt görmür. Bu gün dediyiniz qaydanın sabah başqa cür tətbiq olunduğunu görəndə valideynin də etibarı zəifləyir. Etibar zəifləyəndə valideyn daha tez narazı olur, daha tez şikayət edir. Şikayət artdıqca siz yenə reaktiv rejimə qayıdırsınız.

Reaktiv idarəetmə qərarların keyfiyyətini də aşağı salır. Təcili vəziyyətdə qərarı tez vermək lazım gəlir. Siz tez qərar verəndə çox vaxt ən asan çıxış yolunu seçirsiniz, çünki vaxtınız yoxdur. Asan yol bəzən problemi bir günə bağlayır, amma problemi yaradan səbəbi dəyişmir. Səbəb dəyişmədiyi üçün məsələ yenə qayıdır. Qayıdan məsələ yenə vaxt aparır. Vaxt yenə azalır. Qərar yenə tələsik olur. Bu dairə qırılmayanda məktəb hər gün eyni yorğunluğu yaşayır.

Bu vəziyyət niyə yaranır sualına cavab verəndə çox adam plan yoxdur deyir. Çox vaxt plan var, sadəcə plan gündəlikdə yer tapmır. Həftəlik iş bölgüsü planı daşımır, planı daşıyan sabit görüşlər və sabit baxış saatları olmur. İkinci səbəb rol sərhədlərinin aydın olmamasıdır. Hər məsələ eyni masaya gəlir. Üçüncü səbəb məktəbdə məlumatın gec toplanmasıdır. Nəticələr gec baxılır, davranış epizodları yazılmır, davamiyyət gecikmə ilə izlənir, müəllimin ehtiyacını göstərən işarələr vaxtında görünmür. Dördüncü səbəb işin yazılı qaydaya çevrilməməsidir. Proseslər çox vaxt adamın yaddaşı ilə gedir. Adam dəyişəndə də proses itir. Adam yorulanda da proses zəifləyir.

Reaktivliyi azaltmaq üçün ən təsirli yol təkrarlanan məsələləri ayrıca görməkdən keçir. Siz məktəbdə təkrarlanan məsələləri bir dəftərə yazırsınız. Hər dəfə qayıdan məsələ bir sətir olur. Sonra həmin sətirin yanında üç sual verirsiniz. Bu məsələ niyə təkrarlanır. Bu məsələ haradan başlayır. Bu məsələni zəiflədən bir qayda nə ola bilər. Qayda bəzən sinif rəhbərinin işi olur, bəzən növbətçi müəllimin işi olur, bəzən metodbirləşmənin işi olur, bəzən də rəhbərliyin bir həftəlik yoxlama vərdişi olur. Qaydanın məqsədi məsələni hər dəfə yenidən yaşamaq yox, məsələni məktəbin adi işinə çevirmədən zəiflətmək olur.

İkinci addım rol bölgüsünü gündəlikdə görünən etməkdir. Bu, kağız üzərində vəzifə bölgüsü deyil. Bu, həftənin içində kimin hansı mövzuya baxacağı, kimin nəyi izləyəcəyi, kimin kimə xəbər verəcəyi məsələsidir. Siz hər mövzu üçün üç şeyi aydınlaşdırırsınız. Kim qərar verir. Kim icra edir. Kimə məlumat gedir. Bu aydın olanda hər məsələ direktorun üzərinə yığılmır. Direktor da günü yalnız müdaxilə ilə keçirmir. Məktəbdə işin yükü bölünür və işin nəticəsi də daha tez görünür.

Üçüncü addım məktəbdə danışıq qaydasını dəyişməkdir. Bir məsələ danışılırsa, ardınca mütləq qərar və növbəti addım da deyilməlidir. Təkcə hadisəni danışıb dayanmaq məktəbdə narahatlığı artırır. Qərar deyilməyəndə müəllim də bilmir ki, sabah necə olacaq. Valideyn də bilmir ki, məktəb nə edəcək. Şagird də bilmir ki, onun davranışına hansı cavab veriləcək. Rəhbərlik bu qaydanı qoruyanda məktəbdə sakitlik artır, çünki insanlar nə olacağını daha aydın görür.

Dördüncü addım həftəlik sabit iş saatlarıdır. Reaktiv rejimdən çıxmaq üçün məktəbdə toxunulmaz bir neçə vaxt lazımdır. Həftəlik 20 dəqiqə nəticə baxışı buna kömək edir. Bir paralel seçirsiniz, əsas göstəricilərə baxırsınız, iki qərar çıxarırsınız, məsul şəxsləri müəyyən edirsiniz. Həftəlik 20 dəqiqə riskli şagirdlər üzrə baxış bunu tamamlayır. Davranış, davamiyyət, zəif nəticə məsələləri üzrə qısa siyahını yeniləyirsiniz və hər şagird üçün bir dəstək addımı seçirsiniz. Həftəlik 30 dəqiqə müəllim dəstəyi söhbətləri məktəbdə təlimin nəfəsini qoruyur. İki müəllimlə qısa söhbət edirsiniz, bir məsələ seçirsiniz, iki addım razılaşdırırsınız. Həftəlik 15 dəqiqə rəhbərlik daxili rol bölgüsü baxışı isə yüklənməni azaldır. Həmin həftə hansı mövzu kimdədir, hansı işlər eyni adama yığılır, nəyi bölmək lazımdır, bunları dəqiqləşdirirsiniz.

Bu rutinlər məktəbi hadisələrin ardınca qaçmaqdan yavaş-yavaş ayırır. Qəfil hadisə yenə olacaq, siz yenə müdaxilə edəcəksiniz. Amma rutinlər qalanda məktəbin əsas işi qorunur. Təlimlə bağlı işlər təxirə düşmür. Müəllim dəstək görür. Şagirdin boşluğu yığılmadan görünür. Valideynlə ünsiyyət daha sabit olur. Məktəb hər gün yenidən başlanğıca qayıtmır.

Məktəbdə reaktivlik tam bitmir, çünki məktəb canlı mühitdir. Amma reaktivlik gündəlik iş qaydasına çevriləndə məktəb yorulur və nəticə gecikməyə başlayır. Siz təkrarlanan məsələləri bir dəftərdə toplayıb onlar üçün qayda quranda, rol bölgüsünü gündəlikdə görünən edəndə, danışığı qərar və addımla bağlayanda, həftəlik sabit rutinləri qoruyanda məktəbdə nəfəs genişlənir. Bu genişlənmə birinci dərsdə görünür, sonra kollektivdə görünür, daha sonra da nəticələrdə görünür.