Metodbirləşmə rəhbəri müəllimin peşəkar inkişafına necə kömək edir? Məktəb situasiyaları

Metodbirləşmə rəhbərinin əsas vəzifəsi. Müəllimin inkişafı keçdiyi təlimlərin sayı ilə yox, dərsində baş verən dəyişikliklə ölçülür. İnkişaf edən müəllim dərsini daha yaxşı planlaşdırır, şagirdin çətinliyini vaxtında görür və ona uyğun kömək edir. Metodbirləşmə rəhbəri bu dəyişikliyin məktəbdə təşkilinə cavabdeh olan əsas şəxsdir. Onun işi ümumi məsləhət verməklə bitmir: o, müəllimin nəyə ehtiyacı olduğunu öyrənir, ona uyğun kömək göstərir, dərsdə tətbiqi izləyir və nəticəni müəllimlə birlikdə dəyərləndirir. Bu iş yoxlama deyil, köməkdir: məqsəd müəllimin nöqsanını qeyd etmək yox, onun bacarığını artırmaqdır.

Kim nəyə cavabdehdir? Metodbirləşmə rəhbəri müəllimin ehtiyacını müəyyənləşdirir, metodik işi təşkil edir və irəliləyişi izləyir. Müəllim çətinliyini açıq deyir, razılaşdırılan addımları dərsdə sınayır və nəticəni həmkarları ilə bölüşür. Direktor müavini birgə hazırlıq üçün vaxt ayrılmasını təmin edir, direktor isə lazım olan vəsait və materiallarla bağlı məsələləri həll edir. Metodbirləşmə daxilində həll olunmayan məsələlər əsaslandırılmış təkliflə yazılı şəkildə rəhbərliyə çatdırılır.

Müəllimin ehtiyacını necə öyrənməli? İş müəllimlə səmimi söhbətdən başlayır. Rəhbər müəllimin hansı mövzuları rahat keçdiyini, harada çətinlik çəkdiyini və hansı işlərində uğur qazandığını öyrənir. Müəllimin güclü tərəflərini bilmək vacibdir, çünki kömək onlara söykənəndə daha tez nəticə verir. Müəllimin dedikləri dərs planı, tapşırıqlar, dərs müşahidəsi və şagird işləri ilə tutuşdurulur. Məsələn, müəllim şagirdin səhvini görür, amma bu səhvi düzəltmək üçün hansı tapşırığı verəcəyini bilmir. Belə halda bir neçə şagird işinə birlikdə baxılır və səhvin haradan qaynaqlandığı aydınlaşdırılır: şagird mövzunu başa düşməyib, tapşırığın şərtini anlamayıb, yoxsa əvvəlki mövzuları zəif bilir. Bu zaman şagirdin dərsə davamiyyəti, izahın aydınlığı və ona məşq üçün verilən vaxt da nəzərə alınır. Ən vacibi müəllimin çətinliyinin növünü ayırmaqdır: o, uyğun üsulu bilmir, bildiyi üsulu tətbiq edə bilmir, yoxsa sadəcə lazım olan materialı yoxdur. Hər vəziyyətə fərqli kömək lazımdır, ona görə də nəticə müəllimlə razılaşdırılaraq yazılı qeyd edilir.

Bir dövr – bir məqsəd. Bir dövr üçün yalnız bir əsas məqsəd seçmək həm müəllimin, həm də rəhbərin diqqətini bir yerə toplayır. Məqsəd müəllimin dərsdə nəyi fərqli edəcəyi ilə yazılır. Nümunəmizdə məqsəd belədir: “Müəllim şagirdin səhvinin səbəbini tapır və növbəti tapşırığı həmin səbəbə uyğun seçir.” Başlanğıc vəziyyəti göstərmək üçün müəllimin verdiyi tapşırıq və ona yazılmış 3–5 şagird cavabı saxlanılır. Sonra görüləcək işlər, kömək edəcək həmkar və nəticəyə yenidən baxılacaq tarix razılaşdırılır. Bunun üçün adətən iki-üç həftə kifayətdir, lakin müddət məktəbin şəraitinə və müəllimin dərs yükünə görə dəyişə bilər.

Metodik görüşü necə keçirməli? Metodik görüşün mövzusu seçilmiş məqsədə uyğun olmalıdır. Rəhbər görüşə əvvəlcədən hazırlaşır: lazımi materialları, real şagird işlərini və nümunə dərs parçasını toplayır. Bu məsələdə özünün təcrübəsi azdırsa, bacarıqlı həmkarını və ya metodisti köməyə çağırır. Görüşdə əvvəlcə səhvin səbəbinin necə tapıldığı və ona uyğun tapşırığın necə seçildiyi göstərilir. Sonra müəllimlər eyni addımları öz dərslərindən gətirdikləri şagird işləri üzərində özləri sınayırlar. Gənc müəllimə hər addım ətraflı izah olunur və tapşırıq hazırlayanda yanında kömək göstərilir. Təcrübəli müəllimdən isə başqa həll yolları tapması və seçimini əsaslandırması gözlənilir. Görüşün sonunda hər müəllim hansı dərsdə nəyi sınayacağını və növbəti görüşə hansı nümunəni gətirəcəyini bilməlidir.

Birlikdə planlaşdırma və dərsdə müşahidə. Rəhbər müəllimlə birlikdə dərsin əsas tapşırığını, şagirdlərin edə biləcəyi səhvləri və hər səhv üçün köməkçi tapşırığı əvvəlcədən hazırlayır. Məsələn, şagird qaydanı bilir, amma məsələni həll edə bilmirsə, ona şərtdəki məlumatları ayırmağı öyrədən tapşırıq verilə bilər. Dərsdən əvvəl nəyin müşahidə ediləcəyi və qeydlərin necə aparılacağı müəllimlə razılaşdırılır. Müşahidə zamanı müəllimin verdiyi sual, şagirdin cavabı və müəllimin bundan sonra atdığı addım qeyd olunur. Dərsdən sonra şagird işlərinə baxılır ki, seçilmiş tapşırığın şagirdə kömək edib-etmədiyi aydın olsun. Müşahidəçi dərsə qarışmır və müəllim haqqında ümumi fikir yürütmür, yalnız gördüyünü və eşitdiyini yazır.

Dərsdən sonrakı söhbət. Söhbətə müəllimin öz fikri ilə başlanır: o, planın hansı hissəsinin alındığını və harada çətinlik yarandığını danışır. Rəhbər müəllimi dinlədikdən sonra nəyin yaxşı alındığını, nəyin dəyişməli olduğunu və bunu necə etmək mümkün olduğunu deyir. Fikirlər həmişə konkret şagird işi üzərində göstərilir: məsələn, səhv düzgün tapılıb, amma verilən əlavə tapşırıq səhvin səbəbinə uyğun deyil. Belə halda müəllimin hazırlığı haqqında ümumi hökm verilmir, onunla birlikdə daha uyğun tapşırıq hazırlanır. Bir söhbətdə çoxlu irad sadalamaq əvəzinə bir-iki əsas məsələ seçmək daha faydalıdır. Müəllim yeni tapşırığı niyə seçdiyini özü izah edir, ehtiyac olarsa onu əvvəlcədən həmkarı ilə məşq edir. Söhbət üç məsələnin razılaşdırılması ilə bitir: növbəti dərsdə sınanacaq düzəliş, göstəriləcək kömək və nəticəyə qayıdılacaq gün.

Təcrübəni həmkarlarla bölüşmək. Bir müəllimin uğurlu təcrübəsi eyni çətinliyi yaşayan həmkarlarına da kömək edə bilər. Bunun üçün nümunələr müəllimin razılığı ilə seçilir və şagirdlərin adları göstərilmir. Müəllim ilkin tapşırığı, rastlaşdığı çətinliyi, etdiyi dəyişikliyi və sonrakı nəticəni ardıcıl danışır. Həmkarlar şagird işlərinin qiymətləndirilməsi üçün ortaq meyarlar razılaşdırır və tapşırığın zəif və güclü şagirdlər üçün necə dəyişdirilə biləcəyini müzakirə edirlər. Tam alınmayan cəhdləri də bölüşmək faydalıdır, çünki bu, başqalarını eyni səhvdən qoruyur.

Nəticəyə yenidən baxmaq. Razılaşdırılan müddət bitəndə rəhbər müəllimlə birlikdə ilkin məqsədə qayıdır. Yeni dərs və şagird işləri başlanğıcdakı meyarlarla müqayisə olunur. İki məsələyə ayrıca baxılır: müəllim indi səhvin səbəbini nə dərəcədə özü tapır və şagird oxşar yeni tapşırığın öhdəsindən gəlirmi. İrəliləyiş zəifdirsə, səbəb axtarılır: üsul düzgün tətbiq olunmayıb, məşqə az vaxt ayrılıb, material uyğun deyil və ya şagird dərsləri buraxıb. Səbəbə görə əlavə nümunə göstərilir, birgə hazırlıq davam etdirilir və ya tapşırıq dəyişdirilir. Müəllim bacarığı artıq müstəqil göstərirsə, onu başqa mövzuda tətbiq etməsi və yeni inkişaf məqsədi razılaşdırılır.

Müasir beynəlxalq yanaşmalar. Bu yanaşma bir çox ölkənin məktəblərində uğurla tətbiq olunan təcrübələrə söykənir.

• Dərsin birgə öyrənilməsi (Lesson Study). Yaponiyada yaranmış bu üsulda müəllimlər dərsi birlikdə planlaşdırır, bir nəfər onu keçir, digərləri şagirdləri müşahidə edir, sonra dərs birlikdə təkmilləşdirilir.

• Peşəkar öyrənmə qrupları (Professional Learning Communities). Müəllimlər mütəmadi toplaşaraq şagird nəticələrini müzakirə edir və birlikdə həll yolu axtarırlar.

• Kouçinq. Təcrübəli həmkar müəllimə hazır cavab vermir, suallar verərək onun öz qərarını tapmasına kömək edir.

• Mentorluq. Gənc müəllimin ilk illərində ona daim kömək edən təcrübəli həmkar təyin olunur.

Beynəlxalq araşdırmalar göstərir ki, müəllim birdəfəlik təlimlərdən çox, öz dərsinə bağlı və uzun müddət davam edən birgə işdən fayda görür.

Bu işi məktəbin gündəlik həyatına necə daxil etməli? İşin davamlı olması üçün birgə hazırlıq vaxtı direktor müavini ilə razılaşdırılır, mümkünsə dərs cədvəlində müəllimlər üçün ortaq boş saat nəzərdə tutulur. İnkişaf istiqamətləri Fənn Metodbirləşməsinin illik fəaliyyət planına daxil edilir. Hər müəllim üzrə qısa qeyddə məqsəd, göstərilən kömək, müəllimin etdiyi dəyişiklik, görünən nəticə və növbəti addım yazılır. Toplanan materiallar müəllimin istəyi ilə onun peşəkar portfoliosuna daxil edilə bilər. Lakin kömək məqsədilə aparılan müşahidənin qeydləri müəllimin xəbəri olmadan qiymətləndirmə üçün istifadə olunmamalıdır. Rəhbər öz inkişafını da unutmamalı, müəllimlərdən mütəmadi rəy alaraq gördüyü işin nə dərəcədə faydalı olduğunu öyrənməlidir.

Metodbirləşmə rəhbərinin əməyinin nəticəsi kağızlarda deyil, sinifdə görünür. Müəllim əvvəl köməklə gördüyü işi indi təkbaşına edirsə və seçiminin səbəbini izah edə bilirsə, inkişaf baş verib. Belə müəllimin sonradan özünün də həmkarına kömək etməsi metodbirləşməni formal iclaslar keçirilən yerdən müəllimlərin bir-birindən öyrəndiyi peşəkar qrupa çevirir.