Metodiki Şuranın funksiyaları və fəaliyyət istiqamətləri V Məqalə

Metodiki Şuranın funksiyaları və fəaliyyət istiqamətləri

Metodiki Şura məktəbdə metodik işin planlı, məqsədyönlü və nəticəyönlü qurulmasına cavabdeh olan əsas kollegial peşəkar qurumlardan biridir. Onun funksiyası yalnız ayrı-ayrı seminar və ya açıq dərs təşkil etməkdən ibarət deyil. Şura məktəbdə müəllimin peşəkar inkişaf ehtiyaclarını müəyyən etməli, tədris nəticələrini metodik baxımdan təhlil etməli, təlimdə müşahidə olunan çətinliklərə uyğun dəstək mexanizmləri qurmalı və bütün bunları məktəbin ümumi inkişaf məqsədləri ilə əlaqələndirməlidir. Bu baxımdan Metodiki Şura məktəbin təlim keyfiyyətinə təsir göstərən metodik qərarların hazırlanması, tətbiqi və izlənməsi üçün əsas platforma rolunu oynayır.

Müasir yanaşmada metodik iş yalnız toplantı və hesabat üzərində qurulmur. O, müəllimlərin bir-birindən öyrəndiyi, təcrübə mübadiləsi apardığı, dərs müşahidəsindən nəticə çıxardığı, qiymətləndirmə materiallarını birlikdə təkmilləşdirdiyi və məktəbin real tədris mənzərəsinə əsaslanan davamlı peşəkar inkişaf sistemi kimi qəbul olunur. Buna görə də Metodiki Şuranın fəaliyyət istiqamətləri məktəbdə metodik işin bütün əsas sahələrini əhatə etməli, eyni zamanda praktik məktəb reallığına uyğun tətbiq mexanizmləri təqdim etməlidir.

İllik fəaliyyət planının hazırlanması və metodik prioritetlərin müəyyən edilməsi

Metodiki Şuranın başlıca funksiyalarından biri məktəbin illik metodik fəaliyyət planını hazırlamaqdır. Bu plan formal sənəd kimi deyil, tədris ilində metodik işin istiqamətini müəyyən edən idarəetmə aləti kimi qurulmalıdır. Plan hazırlanarkən əvvəlki ilin nəticələri, BSQ və digər qiymətləndirmə göstəriciləri, dərs müşahidələrinin ümumi mənzərəsi, müəllimlərin peşəkar inkişaf ehtiyacları, gənc müəllimlərlə işin vəziyyəti, fənn metodbirləşmələrinin hesabatları və məktəbin inkişaf prioritetləri nəzərə alınmalıdır. Yəni plan “hansı tədbiri nə vaxt keçirək” məntiqi ilə yox, “hansı problemi hansı metodik vasitə ilə həll edək” məntiqi ilə qurulmalıdır. Bu istiqamətdə bir vacib məsələ də metodik prioritetlərin düzgün seçilməsidir. Məktəbdə bütün məsələləri eyni anda həll etmək mümkün olmur. Ona görə Metodiki Şura tədris ili üçün əsas metodik xəttləri müəyyən etməlidir. Məsələn, bir məktəbdə oxu-anlama zəifdirsə, digər məktəbdə qiymətləndirmədə vahid yanaşma problemi varsa, başqa bir məktəbdə gənc müəllimlərin dərs planlaşdırmasında çətinlikləri görünürsə, metodik plan da həmin reallığa uyğun qurulmalıdır. Bu yanaşma planın formal xarakter daşımasının qarşısını alır və onu məktəb üçün işlək sənədə çevirir.

Müəllimlərin peşəkar inkişaf ehtiyaclarının öyrənilməsi

Metodiki Şuranın fəaliyyətində ən vacib istiqamətlərdən biri müəllimlərin peşəkar inkişaf ehtiyaclarını müəyyən etməkdir. Çünki ehtiyac düzgün müəyyən edilmədən təşkil olunan metodik tədbirlər çox vaxt ümumi xarakter daşıyır və müəllimin real işinə təsir etmir. Müəllimin hansı sahədə dəstəyə ehtiyacı olduğunu görmək üçün dərs müşahidələri, metodbirləşmə müzakirələri, fərdi söhbətlər, nəticə göstəriciləri, yoxlama materialları, qiymətləndirmə sənədləri və müəllimin özünün reflektiv qeydləri əsas götürülə bilər. Müasir metodik dəstək yanaşmalarında da müşahidə, rəy, inkişaf nöqtələrinin müəyyənləşdirilməsi və uyğun resursla təminat əsas mexanizmlərdən biri kimi təqdim olunur. Bu istiqamət praktik məktəb mühitində çox vacibdir. Çünki bir müəllimə tapşırıq diferensiasiyası üzrə dəstək lazımdırsa, digərinə qiymətləndirmə meyarlarının qurulması, başqa birinə sinif idarəetməsi və ya dərs məqsədinin nəticəyə uyğun qurulması üzrə kömək lazım ola bilər. Metodiki Şura bu fərqləri görməli və ümumi tədbirlərlə yanaşı fərdi və ya kiçik qrup əsaslı metodik dəstək formaları da təşkil etməlidir. Məhz bu halda metodik iş canlı və məqsədyönlü sistemə çevrilir.

Fənn metodbirləşmələrinin fəaliyyətinin əlaqələndirilməsi

Metodiki Şura məktəbdə fənn metodbirləşmələrinin fəaliyyətini əlaqələndirən və vahid metodik xətt yaradan qurum kimi çıxış etməlidir. Fənn metodbirləşmələri ayrı-ayrı fənlər üzrə daha dərin metodik müzakirələr aparsa da, məktəbdə ümumi metodik siyasətin formalaşması, prioritetlərin seçilməsi və nəticələrin ümumiləşdirilməsi Metodiki Şura səviyyəsində həyata keçirilməlidir. Bu səbəbdən Şura metodbirləşmələrin illik iş planlarını nəzərdən keçirməli, onların hesabatlarını dinləməli, müxtəlif fənlər üzrə ortaya çıxan ortaq problemləri müəyyən etməli və məktəb üzrə əlaqələndirilmiş metodik qərarlar hazırlamalıdır. Bu funksiyanın praktik tərəfi də çox güclüdür. Məsələn, Azərbaycan dili müəllimləri oxu və mətn üzərində işləmə ilə bağlı, riyaziyyat müəllimləri məntiqi tapşırıqların həlli ilə bağlı, ibtidai sinif müəllimləri isə əsas bacarıqların formalaşdırılması ilə bağlı müşahidələr təqdim edə bilər. Metodiki Şura bu parçalanmış məlumatları bir yerə toplayaraq ümumi məktəb mənzərəsi formalaşdırır. Belə olduqda metodik qərarlar fərdi yox, sistemli xarakter alır.

Metodik tədbirlərin təşkili və peşəkar öyrənmə mühitinin formalaşdırılması

Metodiki Şura məktəbdə metodik tədbirlərin təşkilinə rəhbərlik etməlidir. Buraya seminarlar, praktik məşğələlər, metodik müşavirələr, ustad dərsləri, təqdimatlar, mövzu müzakirələri, təcrübə paylaşımı sessiyaları və digər peşəkar inkişaf formaları daxildir. Lakin burada əsas məsələ tədbirin sayı deyil, onun məzmunu və nəticəsidir. Hər metodik tədbir konkret ehtiyacdan doğmalı, müəllimin gündəlik dərs təcrübəsinə toxunmalı və sonunda tətbiq oluna bilən nəticə verməlidir. Müasir yanaşmada peşəkar əməkdaşlıq və kollektiv öyrənmə məktəbdə təlim keyfiyyətinin yüksəlməsinin əsas şərtlərindən biri hesab olunur.

Məktəb mühitinə uyğun praktik yanaşma budur ki, metodik tədbirlər ümumi çıxışlarla məhdudlaşmasın. Məsələn, “qiymətləndirmə meyarlarının hazırlanması”, “aşağı nəticə göstərən şagirdlərlə iş”, “fərqli öyrənmə ehtiyaclarına uyğun tapşırıq qurulması”, “dərsdə fəal iştirakın təmin edilməsi”, “dərsin məqsəd və nəticəsinin uyğunlaşdırılması” kimi konkret mövzular seçilsin. Belə olduqda müəllim həmin tədbirdən sonra nəyi dəyişəcəyini daha aydın görür və metodik işin təsiri artır.

Açıq dərslər, qarşılıqlı dərsdinləmə və dərs müşahidələrinin təşkili

Metodiki Şuranın fəaliyyətində açıq dərslər, qarşılıqlı dərsdinləmə və dərs müşahidələri xüsusi yer tutur. Çünki müəllimin peşəkar inkişafı ən çox real dərs prosesinin təhlili üzərindən güclənir. Açıq dərs nümayiş xarakterli tədbir olmaqdan çıxıb peşəkar öyrənmə vasitəsinə çevrilməlidir. Qarşılıqlı dərsdinləmə isə nəzarət və yoxlama mühiti yaratmamalı, əksinə müəllimlərin bir-birindən öyrənməsini, metodik müşahidə aparmasını və reflektiv müzakirə qurmasını təmin etməlidir. Dərs müşahidəsi ilə bağlı yeni metodik yanaşmalarda planlaşdırma, təlim nəticəsi, qiymətləndirmə meyarı, öyrənmə fəaliyyətinin uyğunluğu, rəyin qurulması və pedaqoji mühit kimi meyarlar ön plana çəkilir.

Praktik baxımdan Metodiki Şura bu prosesin bütün mərhələlərini tənzimləməlidir. Hansı dərslərin müşahidə olunacağı, hansı meyarlara baxılacağı, müşahidədən sonra necə rəy veriləcəyi, hansı nəticələrin ümumiləşdiriləcəyi və növbəti addımın nə olacağı əvvəlcədən aydın olmalıdır. Əks halda dərs müşahidəsi sadəcə formal qeydiyyata çevrilir. Məktəb mühitində ən səmərəli yanaşma müşahidədən sonra qısa, dəqiq, dəstəkləyici və inkişafyönlü metodik rəy verməkdir. Bu zaman müəllim öz güclü tərəfini də görür, inkişaf nöqtəsini də anlayır.

Seminar, praktik məşğələ və metodik müzakirələrin keçirilməsi

Seminar və praktik məşğələlər Metodiki Şuranın fəaliyyətində nəzəri məlumatla praktik tətbiq arasında körpü rolunu oynayır. Seminarlar müəllimləri yeni normativ dəyişikliklər, metodik yanaşmalar, qiymətləndirmə modelləri və tədris strategiyaları ilə tanış etmək üçün faydalıdır. Praktik məşğələlər isə müəllimin həmin məlumatı dərs planına, tapşırığa, qiymətləndirmə vasitəsinə və sinifdaxili fəaliyyətə necə çevirməsini göstərir. Məhz buna görə müasir metodik dəstək sistemində resursların planlaşdırma, qiymətləndirmə, fənnin tədrisi metodikası, inklüzivlik və pedaqoji mühit kimi istiqamətlər üzrə təqdim olunması təsadüfi deyil.

Metodik müzakirələr məktəbdə peşəkar düşüncə və kollektiv məsuliyyət mədəniyyəti yaradır. Müəllim sinifdə rastlaşdığı çətinliyi təkbaşına daşımaq əvəzinə, onu peşəkar müzakirəyə çıxardıqda həm daha doğru həll yolu tapılır, həm də məktəbdə əməkdaşlıq güclənir. Bu baxımdan Metodiki Şura müzakirələri elə təşkil etməlidir ki, müəllimlər bir-birinə hesabat verməsin, bir-birindən öyrənsin. Bu, məktəbdə sağlam metodik mühit formalaşdıran əsas şərtlərdəndir.

Tədris nəticələrinin metodik təhlili

Metodiki Şuranın çox vacib funksiyalarından biri tədris nəticələrini metodik baxımdan təhlil etməkdir. Bu təhlil yalnız aşağı və ya yüksək nəticəni qeyd etməklə məhdudlaşmamalıdır. Şura nəticələrin arxasında dayanan səbəbləri araşdırmalı, hansı siniflərdə və hansı bacarıqlarda geriləmə olduğunu görməli, hansı metodik boşluqların bu mənzərəni yaratdığını müəyyən etməlidir. BSQ nəticələri, summativ qiymətləndirmələr, sinifdaxili iş nümunələri, müşahidə materialları və müəllim hesabatları bu iş üçün əsas mənbələrdir. Məktəbdaxili qiymətləndirmənin vahid proses kimi nəzərdən keçirilməsi və formativ qiymətləndirmənin inkişafedici rolunun vurğulanması da məhz bu yanaşmanı dəstəkləyir.

Praktik məktəb mühitində bu istiqamət çox önəmlidir. Məsələn, nəticə zəifdirsə, problem dərs planındadır, tapşırıq seçimindədir, qiymətləndirmə meyarındadır, yoxsa sinifdə öyrənməyə cəlbetmədədir — bunu metodik təhlil üzə çıxarmalıdır. Əsl metodik qərar məhz bu mərhələdən sonra yaranır. Təhlilsiz metodik iş tədbir toplusu olaraq qalır. Təhlilə söykənən metodik iş isə məktəbin inkişaf mexanizminə çevrilir.

Təhlil, arayış və metodik tövsiyələrin hazırlanması

Metodiki Şura müşahidə, müzakirə və təhlil nəticələrini sənədləşdirməli, onları analitik arayış və metodik tövsiyə formasında məktəbin istifadəsinə təqdim etməlidir. Arayışlar sadəcə məlumat verməməli, məktəbdə təlimin vəziyyəti, güclü tərəflər, riskli məqamlar, inkişaf ehtiyacları və növbəti addımlar barədə aydın təsəvvür yaratmalıdır. Tövsiyələr isə ümumi və abstrakt ifadələrdən ibarət olmamalıdır. Onlar praktik, ölçülə bilən, icrası izlənə bilən və məsul tərəfləri aydın göstərən formada hazırlanmalıdır.

Məktəb mühitində yaxşı metodik arayışın dəyəri ondadır ki, o, rəhbərlik, metodbirləşmə rəhbərləri və müəllim üçün konkret iş istiqaməti yaradır. Məsələn, “qiymətləndirmə zəifdir” yazmaq kifayət etmir. Bunun yerinə “meyarlar təlim nəticəsinə tam uyğun qurulmur”, “yazılı işlərin yoxlanmasında vahid yanaşma çatışmır”, “şagirdə verilən rəy inkişaf addımını aydın göstərmir” kimi daha dəqiq nəticə yazılmalıdır. Belə olduqda tövsiyə də daha işlək olur.

Tədris keyfiyyətinin yüksəldilməsi üzrə metodik qərarların hazırlanması

Metodiki Şura tədris keyfiyyətinin yüksəldilməsi üçün metodik qərarların hazırlanmasında aparıcı rol oynamalıdır. Bu qərarlar inzibati göstəriş xarakteri daşımamalı, müşahidə və təhlilə əsaslanan metodik həll paketi kimi formalaşmalıdır. Məsələn, müəyyən siniflərdə oxu-anlama zəifdirsə, açıq dərslər, oxu strategiyaları üzrə seminarlar, nümunə tapşırıq bankı və müşahidə sonrası rəy mexanizmi ilə bağlı qərarlar qəbul oluna bilər. Riyaziyyat nəticələri aşağıdırsa, mövzu üzrə təhlil, səhv tiplərinin ümumiləşdirilməsi, mərhələli izah nümunələri və diferensial iş formaları ilə bağlı metodik qərarlar hazırlanmalıdır. Bu istiqamət Metodiki Şuranın real nüfuzunu göstərir. Çünki şura yalnız müzakirə edən yox, məktəbdə təlim keyfiyyətini yaxşılaşdıran konkret metodik mexanizmlər hazırlayan qurum olmalıdır. Belə qərarlar məktəbin metodik həyatında sistemlilik yaradır və müəllimə “nə etməliyəm” sualının praktik cavabını verir.

Qiymətləndirmə təcrübəsinin təkmilləşdirilməsi

Metodiki Şuranın fəaliyyət istiqamətlərindən biri də məktəbdə qiymətləndirmə təcrübəsinin metodik baxımdan təkmilləşdirilməsidir. Təcrübə göstərir ki, məktəblərdə ən çox çətinlik yaradan sahələrdən biri meyarların düzgün qurulmaması, tapşırıqların təlim nəticəsi ilə uyğunlaşdırılmaması, rəyin ümumi verilməsi və siniflər arasında vahid yanaşmanın zəif olmasıdır. Metodik materiallarda da planlaşdırma və qiymətləndirmə əsas inkişaf istiqamətləri sırasında təqdim olunur. Bu səbəbdən Metodiki Şura summativ və formativ qiymətləndirmə materiallarının keyfiyyətinə metodik baxımdan baxmalı, nümunə meyarlar, rubrikalar, yazılı işlərin yoxlanma prinsipləri və şagirdə verilən inkişafyönlü rəy modeli üzrə məktəbdaxili vahid yanaşma yaratmalıdır. Bu iş həm ədalətlilik, həm də tədris keyfiyyətinin yüksəlməsi baxımından vacibdir.

Gənc müəllimlərlə və metodik dəstəyə ehtiyacı olan müəllimlərlə iş

Metodiki Şura məktəbdə gənc müəllimlərin peşəkar uyğunlaşmasına və metodik dəstəyə ehtiyacı olan müəllimlərin inkişafına xüsusi diqqət yetirməlidir. Bütün müəllimləri eyni başlanğıc nöqtəsində qəbul etmək məktəb mühitinə uyğun yanaşma deyil. Yeni başlayan müəllim üçün dərs planı, sinif idarəetməsi, şagird fəallığının təşkili, vaxt bölgüsü və qiymətləndirmə ilə bağlı çətinliklər təbiidir. Metodiki Şura bu müəllimlər üçün müşayiət mexanizmi qurmalı, təcrübəli müəllimlərin mentor dəstəyini təşkil etməli və onların inkişafını mərhələli izləməlidir. Bu yanaşma yalnız zəifliyi aradan qaldırmaq üçün deyil, məktəbdə peşəkar nəsil davamlılığı yaratmaq üçün də vacibdir. Müəllim inkişafı xətti qurulanda məktəb təcrübəsi təsadüfi fərdi uğurlardan çıxıb institusional gücə çevrilir.

İnklüziv və differensial təlimə metodik dəstək

Müasir məktəbdə metodik iş fərqli öyrənmə ehtiyacları olan şagirdləri nəzərə almadan qurula bilməz. Buna görə Metodiki Şura inklüziv və differensial təlim yanaşmalarına metodik dəstək göstərməlidir. Müəllimlərə eyni sinifdə fərqli hazırlıq səviyyəsi, öyrənmə tempi və dəstək ehtiyacı olan şagirdlərlə işləmək üçün praktik tövsiyələr, tapşırıq nümunələri və müşahidə əsaslı metodik məsləhətlər verilməlidir. Müasir metodik resursların inklüzivlik və təhlükəsiz mühit kimi mövzuları ayrıca əhatə etməsi də bu ehtiyacın artıq sistemli şəkildə qəbul olunduğunu göstərir. Bu istiqamət məktəb mühitində xüsusilə vacibdir. Çünki şagird fərqini nəzərə almayan metodika bir müddətdən sonra həm nəticə zəifliyi, həm də motivasiya itkisi yaradır. Metodiki Şura bu riskləri qabaqlayan dəstək sistemi qurmalıdır.

Qabaqcıl təcrübənin öyrənilməsi, sənədləşdirilməsi və yayılması

Metodiki Şura məktəbdə uğurlu təcrübəni görünən etməli, onu öyrənməli və yaymalıdır. Qabaqcıl pedaqoji təcrübə təsadüfi tərif obyekti kimi yox, peşəkar öyrənmə mənbəyi kimi dəyərləndirilməlidir. Hər məktəbdə yaxşı nəticə verən dərs quruluşu, maraqlı qiymətləndirmə nümunəsi, şagird fəallığını artıran üsul və ya sinif idarəetməsi yanaşması ola bilər. Metodiki Şura belə nümunələri toplayıb təqdimat, açıq dərs, metodik bülleten, arayış və müzakirə formasında məktəb daxilində yaymalıdır. Azərbaycan mənbələrində də qabaqcıl pedaqoji təcrübənin öyrənilməsi və yayılması metodik işin mühüm istiqamətlərindən biri kimi göstərilir. Bu xəttin güclü tərəfi ondadır ki, məktəb öz daxilində yetişdirdiyi təcrübəni dəyərə çevirir. Bu, həm müəllim motivasiyasını artırır, həm də məktəbdə “bizdə alınan model” hissi yaradır. Praktik mühit üçün bu çox önəmlidir.

Metodik qərarların icrasının izlənilməsi və nəticələrin qiymətləndirilməsi

Metodiki Şuranın fəaliyyəti qərarın qəbul olunduğu yerdə bitməməlidir. Ən vacib mərhələlərdən biri qəbul edilmiş metodik qərarların icrasını izləmək və nəticəsini qiymətləndirməkdir. Seminar keçirildi, açıq dərs təşkil olundu, tövsiyə verildi — bunların hamısından sonra nə dəyişdi sualı cavabsız qalırsa, metodik işin təsiri zəifləyir. Buna görə şura növbəti müşahidələr, təkrar təhlillər, metodbirləşmə hesabatları və nəticə göstəriciləri vasitəsilə qəbul olunmuş qərarların icrasını izləməlidir. Peşəkar öyrənmə icmaları ilə bağlı beynəlxalq yanaşmalarda da strukturlaşdırılmış, təkrarlanan və nəticəsi izlənilən kollektiv öyrənmə fəaliyyətləri əsas şərt kimi göstərilir. Bu istiqamət Metodiki Şuranın fəaliyyətini formal tədbirlər sırasından çıxarıb inkişafyönlü məktəbdaxili mexanizmə çevirir. Yəni metodik işin səmərəsi tədbirin keçirilməsində yox, tədris prosesində görünən dəyişiklikdə ölçülür. Məktəb rəhbərliyi üçün də, müəllim üçün də ən dəyərli nəticə budur.

Metodiki Şuranın funksiyaları və fəaliyyət istiqamətləri məktəbdə metodik işi canlı, sistemli və nəticəyə yönəlmiş şəkildə qurmalıdır. İllik planlaşdırma, müəllim ehtiyaclarının müəyyən edilməsi, metodbirləşmələrin əlaqələndirilməsi, metodik tədbirlər, açıq dərslər, dərs müşahidələri, tədris nəticələrinin təhlili, arayış və tövsiyələr, qiymətləndirmə təcrübəsinin təkmilləşdirilməsi, gənc müəllimlərlə iş, inklüziv yanaşma, qabaqcıl təcrübənin yayılması və qərarların icrasının monitorinqi bir-birindən ayrı fəaliyyətlər deyil. Bunlar vahid metodik sistemin bir-birini tamamlayan hissələridir. Şura bu istiqamətləri düzgün əlaqələndirdikdə məktəbdə müəllimin peşəkar inkişafı da güclənir, tədrisin keyfiyyəti də yüksəlir, məktəbdaxili metodik mədəniyyət də daha yetkin formaya keçir.