Metodiki Şuranın idarəetmə mexanizmi VI Məqalə

Metodiki Şuranın idarəetmə mexanizmi

Metodiki Şuranın səmərəli fəaliyyəti yalnız yaxşı niyyətlə və ayrı-ayrı tədbirlərlə təmin olunmur. Burada əsas məsələ idarəetmə mexanizminin aydın, ardıcıl və işlək qurulmasıdır. “Ümumi təhsil haqqında” Qanunda metodiki şura ümumi təhsil müəssisəsində metodik xidmətin təşkili və həyata keçirilməsini təmin edən qurum kimi müəyyən edilir. Bu yanaşma göstərir ki, Metodiki Şura sadəcə müzakirə aparan deyil, məktəbdə metodik işin planlanmasına, əlaqələndirilməsinə, istiqamətləndirilməsinə və nəticəsinin izlənilməsinə cavabdeh olan peşəkar qurumdur. ARTİ-nin metodika materiallarında da məktəbdə metodik iş sisteminə rəhbərlik edən əsas mexanizmlərdən biri kimi məhz Metodiki Şura göstərilir. OECD mənbələri isə məktəbdaxili peşəkar əməkdaşlığın, kollektiv məsuliyyətin və strukturlaşdırılmış görüşlərin təlim keyfiyyətinə müsbət təsir etdiyini vurğulayır.

Metodiki Şuranın idarəetmə mexanizmi elə qurulmalıdır ki, bu qurum məktəbdə metodik həyatın təsadüfi yox, sistemli idarə olunan hissəsinə çevrilsin. Şuranın tərkibi aydın olmalı, sədrin və katibin funksiyaları dəqiq müəyyən edilməli, üzvlərin iştirakı formal xarakter daşımamalı, qərarların qəbulu konkret olmalı, icra mərhələsi izlənilməli və iclasların təşkili əvvəlcədən bilinən qayda əsasında aparılmalıdır. Bu mexanizm aydın qurulmadıqda metodik iş çox vaxt formal iclaslar, ümumi tövsiyələr və nəticəsiz müzakirələr səviyyəsində qalır. Aydın idarəetmə qurulduqda isə Metodiki Şura məktəbdə müəllim inkişafını, fənn metodbirləşmələrinin əlaqələndirilməsini və tədris keyfiyyətinin yüksəldilməsini daşıyan canlı peşəkar platformaya çevrilir.

Şuranın tərkibi

Metodiki Şuranın tərkibi onun funksiyasına uyğun formalaşdırılmalıdır. Şurada adətən təlim-tərbiyə işləri üzrə direktor müavini, fənn metodbirləşmə rəhbərləri, metodik işdə fəal və təcrübəli müəllimlər, zərurət olduqda məktəbdə metodik istiqamətə məsul digər şəxslər təmsil oluna bilər. ARTİ-nin metodik materialında qeyd olunur ki, məktəbdə metodik iş sisteminə rəhbərlik Metodiki Şura, belə bir şura yaradılmadıqda isə təlim-tərbiyə işləri üzrə direktor müavini tərəfindən həyata keçirilir. Eyni materialda göstərilir ki, məktəb direktorunun əmri ilə direktor müavini və ya qabaqcıl müəllimlərdən biri Metodiki Şuraya sədr təyin edilir. Bu, Şuranın tərkibinin və rəhbərliyinin məktəb şəraitinə uyğun rəsmiləşdirilməsinin vacibliyini göstərir.

Şuranın tərkibi müəyyən edilərkən iki əsas prinsip gözlənilməlidir. Birincisi, Şurada təmsil olunan şəxslər məktəbin metodik həyatına real təsir göstərə bilməlidirlər. İkincisi, üzvlər yalnız statusa görə deyil, peşəkar nüfuza, metodik düşüncəyə, kollektivlə işləmək bacarığına və məktəbdaxili inkişaf prosesinə töhfə vermək imkanına görə seçilməlidirlər. Çox geniş tərkib çevik qərarverməni çətinləşdirir. Həddən artıq dar tərkib isə kollegiallığı zəiflədir və müxtəlif baxışların bir masa ətrafında birləşməsinə mane olur. Məktəb üçün ən səmərəli model odur ki, Şurada həm idarəetmə baxışı, həm fənn-metodik baxış, həm də praktik müəllim təcrübəsi təmsil olunsun. Bu tərkibin formalaşdırılması bir dəfəlik texniki addım kimi qəbul edilməməlidir. Tədris ilinin əvvəlində məktəbin ehtiyacları, müəllim kollektivinin tərkibi, fənn metodbirləşmələrinin vəziyyəti və metodik prioritetlər nəzərə alınmaqla Şuranın tərkibi yenidən nəzərdən keçirilə bilər. Belə yanaşma Metodiki Şuranın canlı və işlək mexanizm kimi qalmasına kömək edir.

Sədrin rolu

Metodiki Şuranın idarəetmə mexanizmində sədr əsas əlaqələndirici fiqurdur. O, yalnız iclası açıb bağlayan şəxs deyil. Sədr metodik işin ümumi xəttini görən, məktəbin prioritetlərini düzgün müəyyən edən, müzakirələri məqsəddən yayındırmayan, müxtəlif fikirləri peşəkar məcraya yönəldən və qəbul olunmuş qərarların icrasını izləyən metodik lider olmalıdır. OECD-nin məktəbdaxili peşəkar öyrənmə ilə bağlı materiallarında liderliyin kollektiv əməkdaşlıq və peşəkar öyrənmə icmalarının formalaşmasında həlledici rola malik olduğu göstərilir. Bu fikir Metodiki Şura sədrinin roluna da tam uyğun gəlir.

Sədrin ilk vəzifəsi metodik prioritetləri düzgün görməkdir. Məktəbdə hansı istiqamətdə inkişaf ehtiyacı var, hansı fənn və ya bacarıq sahəsində çətinlik müşahidə olunur, hansı müəllim qrupunun daha çox metodik dəstəyə ehtiyacı var, hansı məsələlər iclasa çıxarılmalıdır — bu sualların cavabı sədrin baxışında aydın olmalıdır. Sədr gündəliyi təsadüfi mövzular əsasında yox, məktəbin real ehtiyacları əsasında formalaşdırmalıdır. Sədrin ikinci əsas funksiyası müzakirə mədəniyyətini idarə etməkdir. İclasda uzun, nəticəsiz çıxışların və şəxsi münasibətlər üzərində qurulan mübahisələrin qarşısını almaq məhz sədrin peşəkarlığı ilə bağlıdır. Yaxşı sədr hər kəsə söz imkanı yaradır, amma müzakirəni nəzarətsiz buraxmır. O, fərqli fikirləri qarşıdurmaya çevirmədən, onları ortaq həll axtarışına yönəldir. Sədrin üçüncü əsas funksiyası qərarların icrasına nəzarətdir. Şurada qəbul edilən qərarların sadəcə protokolda qalması deyil, məktəbdə praktik nəticə verməsi vacibdir. Sədr növbəti iclaslarda əvvəlki qərarların icra vəziyyətinin dinlənilməsinə diqqət etməli, nəticə verməyən istiqamətlər üzrə səbəblərin araşdırılmasını təşkil etməlidir. Bu xətt Metodiki Şuranın işini formal yox, nəticəyönlü edir.

Katibin funksiyası

Metodiki Şuranın katibi çox vaxt texniki iş görən şəxs kimi qəbul olunur. Əslində isə katib Şuranın institusional yaddaşını qoruyan əsas dayaqdır. O, iclasların gündəliyinin rəsmiləşdirilməsi, iştirakın qeydiyyatı, protokolların hazırlanması, qərarların ardıcıl şəkildə sənədləşdirilməsi, məsul şəxslərin və icra müddətlərinin düzgün göstərilməsi işini aparır. Katiblik funksiyası zəif qurulduqda Metodiki Şuranın fəaliyyətində ardıcıllıq itir. Nəticədə bir müddət sonra hansı məsələ nə vaxt müzakirə olunub, hansı qərar verilib, onun icrası nə yerdədir suallarına aydın cavab tapmaq çətinləşir. ARTİ-nin metodik yanaşmaları da metodik işin sistemli təşkilini və sənədləşməsini vacib komponent kimi təqdim edir.

Katibin işi yalnız protokol yazmaqla bitməməlidir. Daha işlək model üçün katib əvvəlki qərarların icra vəziyyəti üzrə qısa izləmə siyahısı hazırlaya, növbəti iclas üçün materialların vaxtında üzvlərə çatdırılmasına kömək edə, metodik arayışların və tövsiyələrin sistemli saxlanmasını təmin edə bilər. Bu yanaşma xüsusilə məktəbdə metodik fəaliyyət intensiv olduqda çox vacibdir. Katibin diqqətli və sistemli işi Metodiki Şuranın qərarlarının unudulmamasına, sənədlərin itməməsinə və fəaliyyətin ardıcıl görünməsinə kömək edir. Məktəb mühitində katibin funksiyası daha bir mühüm tərəfə malikdir. O, Metodiki Şuranın yaddaşını qoruyur. Yəni yeni tədris ilində, yeni üzvlərlə və ya dəyişmiş prioritetlərlə işləyərkən əvvəlki dövrdə toplanmış təcrübənin itirilməsinin qarşısını alır. Bu baxımdan katiblik təkcə texniki deyil, idarəetmə baxımından da vacib mövqedir.

Üzvlərin iştirakı və məsuliyyəti

Metodiki Şuranın gücü onun üzvlərinin real iştirakından asılıdır. Üzvlük yalnız adın siyahıda olması demək deyil. Şura üzvü müzakirəyə hazırlıqlı gələn, müşahidə və təhlil gətirən, metodik problemə peşəkar baxış təklif edən, qərarın hazırlanmasında iştirak edən və sonradan onun icrasına dəstək göstərən tərəf olmalıdır. OECD-nin müəllimlərarası peşəkar münasibətlər və kollektiv məsuliyyətlə bağlı son materiallarında da göstərilir ki, əməkdaşlıq yalnız formallıqla yox, paylaşılan məsuliyyət və real töhfə ilə güclənir.

Üzvlərin məsuliyyəti bir neçə istiqamətdə görünməlidir. Onlar öz təmsil etdikləri sahə üzrə vəziyyəti bilməlidirlər. Məsələn, fənn metodbirləşmə rəhbəri öz birliyində müşahidə olunan metodik çətinlikləri, açıq qalan məsələləri və müsbət təcrübəni Şuraya gətirməlidir. Təcrübəli müəllim dərs müşahidəsi, qiymətləndirmə və metodik tədbirlər üzrə peşəkar rəy verməyi bacarmalıdır. Təlim-tərbiyə işləri üzrə direktor müavini məktəbin ümumi təlim mənzərəsini və inkişaf prioritetlərini müzakirəyə daşımalıdır.

Praktik baxımdan üzvlərin iştirakı daha məzmunlu olsun deyə rol bölgüsü aparılması faydalıdır. Məsələn, bir üzv dərs müşahidələrinin ümumiləşdirilməsinə, digəri qiymətləndirmə materiallarının metodik baxışına, başqa biri gənc müəllimlərlə işə, digəri açıq dərslərin təşkili və resurs paylaşımına daha fəal məsuliyyət daşıya bilər. Bu cür bölgü Şuranın yükünü bir neçə nəfərin üzərinə yığmır, kollektiv məsuliyyət yaradır və qərarların icrasını asanlaşdırır. Üzvlər eyni zamanda etik müzakirə mədəniyyətini də qorumalıdırlar. Metodiki Şurada fikir ayrılığı ola bilər. Lakin tənqid şəxsə yox, məsələyə yönəlməlidir. Rəy inkişafyönlü olmalı, sübuta və müşahidəyə söykənməlidir. Bu, həm peşəkar münasibəti qoruyur, həm də daha sağlam qərarvermə mühiti yaradır.

Qərarların qəbulu və icrası

Metodiki Şuranın real nüfuzu onun qəbul etdiyi qərarların keyfiyyəti və icra gücü ilə müəyyən olunur. Qərarların qəbulu formal prosedur kimi deyil, peşəkar təhlilin və kollegial müzakirənin təbii nəticəsi kimi baş verməlidir. Əvvəlcə problem aydınlaşdırılmalı, sonra onun səbəbləri təhlil olunmalı, daha sonra uyğun metodik həll seçilməlidir. OECD-nin peşəkar öyrənmə icmaları ilə bağlı yanaşmalarında da strukturlaşdırılmış dialoq və real problemlərə fokuslanan kollektiv fəaliyyət əsas elementlər kimi göstərilir.

Qərar qəbul edilərkən onun məzmunu ümumi və qeyri-müəyyən olmamalıdır. Yaxşı qərar dörd əsas suala cavab verməlidir. Nə ediləcək. Kim edəcək. Nə vaxtadək ediləcək. Nəticə necə izlənəcək. Məsələn, “müəllimlərə metodik kömək göstərilsin” tipli qərar işlək deyil. Bunun əvəzinə “V siniflər üzrə oxu-anlama tapşırıqlarının hazırlanması ilə bağlı noyabr ayı ərzində iki praktik məşğələ keçirilsin, məsul şəxslər müəyyən edilsin, nəticələr dekabr iclasında təhlil olunsun” tipli qərar daha dəqiq və izlənilə biləndir. Qərarların icrası ayrıca mərhələ kimi görülməlidir. Ən böyük problemlərdən biri budur ki, iclasda qərar qəbul olunur, amma sonradan onun taleyi ilə maraqlanan olmur. Bu, həm Metodiki Şuranın nüfuzunu zəiflədir, həm də müəllimlərdə metodik işə etimadı azaldır. Ona görə hər növbəti iclasda əvvəlki qərarların icra vəziyyəti qısa şəkildə dinlənilməlidir. İcra olunmayan qərarlar üzrə səbəblər aydınlaşdırılmalı, lazımdırsa yeni yanaşma seçilməlidir.

Metodiki Şuranın qərarları inzibati sərtliklə deyil, metodik əsaslandırma ilə güclü olmalıdır. Yəni qərar müəllimə əlavə yük kimi görünməməli, onun işini asanlaşdıran və məktəbin ehtiyacına cavab verən praktik mexanizm kimi qəbul edilməlidir. Şuranın idarəetmə mədəniyyətini gücləndirən əsas cəhətlərdən biri də məhz budur.

İclasların təşkili qaydası

Metodiki Şuranın iclasları əvvəlcədən planlaşdırılmış, məqsədi aydın və nəticəyönlü təşkil olunmalıdır. İclas yalnız məlumat vermək və ya hesabat dinləmək üçün keçirilməməlidir. O, təhlil aparmaq, qərar hazırlamaq və növbəti addımları müəyyən etmək üçün təşkil edilməlidir. İclasın gündəliyi təsadüfi seçilməməli, məktəbin real ehtiyacları əsasında formalaşdırılmalıdır. Buraya dərs müşahidələrinin nəticələri, müəllim ehtiyacları, tədris nəticələrinin təhlili, qiymətləndirmə problemləri, fənn metodbirləşmələrinin hesabatları və əvvəlki qərarların icra vəziyyəti daxil ola bilər. OECD mənbələri də peşəkar öyrənmə icmalarında kollektiv diqqətin real təlim problemlərinə yönəlməsinin əsas şərt olduğunu göstərir.

İclasların təşkili qaydasında bir neçə prinsip qorunmalıdır. Gündəlik əvvəlcədən üzvlərə çatdırılmalıdır. Müzakirə üçün lazım olan arayış və materiallar iclasdan əvvəl paylaşılmalıdır. İclasda uzun və dağınıq çıxışlar deyil, məzmunlu müzakirə üstünlük təşkil etməlidir. Hər məsələ üzrə nəticə aydınlaşdırılmalı, protokolda qərar konkret göstərilməlidir. Zərurət olduqda operativ iclasların keçirilməsi də mümkün olmalıdır. Bu yanaşma iclasları rəsmi toplantı yox, işlək peşəkar görüş formatına çevirir.

İclasların dövrliliyi də önəmlidir. Plan üzrə keçirilən iclaslar məktəbdə metodik ritm yaradır. Lakin bəzən gözlənilməz və ya təxirəsalınmaz metodik ehtiyaclar ortaya çıxır. Bu hallarda növbədənkənar iclaslar və ya işçi görüşlər təşkil oluna bilər. Məqsəd odur ki, Metodiki Şura məktəbin metodik problemlərinə gecikmiş reaksiya verən deyil, vaxtında və məqsədyönlü münasibət göstərən qurum kimi fəaliyyət göstərsin. İclasların səmərəliliyi onların sonunda görünməlidir. Yəni iclas bitəndə iştirakçılar yalnız nə müzakirə olunduğunu yox, həm də növbəti addımın nə olduğunu aydın bilməlidirlər. Məhz bu halda Metodiki Şuranın iclasları məktəbdə real dəyişiklik yaradan idarəetmə alətinə çevrilir.

Metodiki Şuranın idarəetmə mexanizmi bu qurumun formal və ya işlək olacağını müəyyən edən əsas amildir. Şuranın tərkibinin düzgün formalaşdırılması, sədrin metodik lider kimi çıxış etməsi, katibin sistemli sənədləşdirməsi, üzvlərin məzmunlu iştirakı, qərarların konkret və izlənilə bilən şəkildə qəbul olunması, icranın nəzarətdə saxlanılması və iclasların məqsədyönlü təşkili bir yerdə olduqda Metodiki Şura məktəbdə canlı metodik idarəetmə platformasına çevrilir. Belə qurulmuş mexanizm müəllimin peşəkar inkişafını sürətləndirir, məktəbdaxili əməkdaşlığı gücləndirir və tədris keyfiyyətinin yüksəldilməsi üçün daha dayanıqlı zəmin yaradır. “Ümumi təhsil haqqında” Qanunda metodik şuranın metodik xidmətin təşkili və həyata keçirilməsini təmin edən qurum kimi müəyyən edilməsi də bu yanaşmanı normativ baxımdan dəstəkləyir.