Milli kimliyin dərki və milli iftixar hissi - Dəyərlərlə bağlı səriştələr

Milli kimliyin dərki və milli iftixar hissi

Milli kimliyin dərki və milli iftixar hissi təhsilalanın özünü Azərbaycan dövlətinə, Azərbaycan xalqına, Azərbaycan dilinə və milli-mənəvi dəyərlərə bağlı hiss etməsi ilə bağlıdır. Bu, yalnız məlumat səviyyəsində qalmamalıdır. Şagird dövlət rəmzlərini tanımalı, onlara hörmət etməli, dövlət dilinə məsuliyyətlə yanaşmalı, ölkəsinin tarixi və mədəni irsi ilə maraqlanmalı, Azərbaycan haqqında danışarkən məsuliyyətli və qürurlu mövqe göstərməlidir.

Bu dəyər sadəcə bayrağın rənglərini əzbərləmək və ya himnin sözlərini tanımaq demək deyil. Burada əsas məsələ mənsubiyyət hissidir. Şagird anlamalıdır ki, o, bu ölkənin vətəndaşıdır, bu dövlətin rəmzləri onun da dəyərləridir, bu dil onun da kimliyinin daşıyıcısıdır. Milli iftixar hissi də buradan başlayır. Bu hiss süni pafosdan yox, tanımaqdan, anlamaqdan, hörmətdən və davranışdan doğur.

Milli kimlik düzgün qurulduqda şagird:

• dövlət rəmzlərinə laqeyd yanaşmır,

• dövlət dilinə hörmət edir,

• tarixi və milli irsi maraqla öyrənir,

• ölkəsi ilə bağlı mövzuda məsuliyyətli danışır,

• Azərbaycanın uğur və dəyərlərini qürurla, amma ölçülü şəkildə təqdim edir.

Bu dəyərin inkişaf xətti mərhələlidir: məktəbəhazırlıqda dövlət rəmzlərini tanıyır, ibtidai təhsil səviyyəsində dövlət rəmzlərinə hörmət nümayiş etdirir, ümumi orta təhsil səviyyəsində azərbaycançılıq ideyalarını mənimsədiyini nümayiş etdirir, tam orta təhsil səviyyəsində isə azərbaycançılıq ideyalarını təbliğ edir. Məktəb dili ilə desək, əvvəlcə tanıma gəlir, sonra hörmət, daha sonra bu dəyərləri davranışda göstərmək, sonda isə onları düşünülmüş şəkildə təmsil etmək gəlir.

Məktəbəhazırlıqda milli kimliyin dərki və milli iftixar hissi

Məktəbəhazırlıq dövründə bu dəyərin əsası dövlət rəmzlərini tanımaqla başlayır. Bu yaşda uşaqdan dərin izah və geniş şərh gözlənilmir. Əsas məqsəd odur ki, o, bayrağı, gerbi və himni bir-birindən ayıra bilsin, onların Azərbaycan dövlətinə məxsus olduğunu başa düşsün və bu rəmzlərlə ilk tanışlığı düzgün emosional mühitdə yaşasın.

Məsələn, müəllim uşaqlara müxtəlif bayraq şəkilləri göstərir və Azərbaycan bayrağını seçməyi xahiş edir. Uşaq bayrağı tanıyırsa, bu, ilkin mərhələ üçün mühüm göstəricidir. Başqa bir halda sinif otağında asılmış gerbə diqqət yönəldilir və bunun dövlətə aid nişan olduğu sadə dillə izah edilir. Himn səslənəndə uşağın sakit dayanması, diqqətini toplaması və bunun xüsusi musiqi olduğunu hiss etməsi də bu mərhələnin vacib hissəsidir.

Bu yaşda mövzu oyun, şəkil, musiqi və müşahidə üzərindən daha təbii qurulmalıdır. Məsələn, müəllim sinif guşəsində “bizim rəmzlərimiz” adlı kiçik guşə yaradır. Uşaqlar bayraq şəklini tanıyır, gerbi göstərir, himn səslənəndə fərqli münasibət göstərməli olduqlarını anlayırlar. Burada məqsəd öyrətməkdən çox, tanışlıq yaratmaqdır.

Məktəbəhazırlıqda müəllim mövzunu ağırlaşdırmamalıdır. “Bu bizim bayrağımızdır”, “bu bizim gerbimizdir”, “bu səslənəndə diqqətlə dinləyirik” kimi sadə və aydın cümlələr kifayətdir. Bu mərhələdə əsas xətt tanımaq və ilkin hörmət davranışına keçməkdir.

İbtidai təhsil səviyyəsində milli kimliyin dərki və milli iftixar hissi

İbtidai təhsil səviyyəsində bu dəyər davranışda daha aydın görünməyə başlayır. Burada şagird təkcə dövlət rəmzlərini tanımır, onlara hörmət nümayiş etdirməyi də öyrənir. Bu mərhələdə əsas məsələ tanımanı davranışa çevirməkdir.

Məsələn, dövlət himni səslənəndə şagirdin diqqətli dayanması, sinifdə və tədbirdə bayrağa səliqəli yanaşması, gerbi məktəb bəzəyi kimi yox, dövlətə aid rəmz kimi qəbul etməsi hörmət davranışıdır. Burada məcburi hərəkət yox, dərk olunmuş münasibət formalaşmalıdır.

İbtidai mərhələdə dövlət dilinə münasibət də vacibdir. Şagird anlamalıdır ki, Azərbaycan dili sadəcə dərs dili deyil, dövlət dilidir və ona diqqətlə yanaşmaq lazımdır. Bu yaşda bu fikir sadə şəkildə verilməlidir: düzgün danışmaq, sözə məsuliyyətlə yanaşmaq, dilə laqeyd olmamaq, məktəb mühitində ana dilinə hörmət göstərmək milli kimlik hissəsinin mühüm tərkib hissəsidir.

Məsələn, Azərbaycan dili dərsində müəllim uşaqlara izah edir ki, dil bizim kimliyimizi daşıyır. Şagird məktəb tədbirində şeir deyərkən, yazı işində sözlərə diqqət edərkən və ya sinifdə dövlət dili ilə bağlı mövzuda danışarkən bu fikri tədricən hiss etməyə başlayır. Təsviri incəsənət dərsində bayrağı çəkərkən rəngləri qarışdırmamaq, musiqi dərsində himni başqa musiqidən fərqləndirmək, həyat bilgisi dərsində dövlət rəmzləri haqqında sadə məlumat vermək bu mərhələ üçün uyğun nümunələrdir.

İbtidai sinifdə milli iftixar hissi yalnız rəmz üzərindən qurulmamalıdır. Buraya Azərbaycan təbiəti, şəhərləri, görkəmli insanları, mədəniyyəti, musiqisi, ədəbiyyatı və idman nailiyyətləri ilə bağlı yaşa uyğun nümunələr də daxil edilməlidir. Məsələn, müəllim şagirdlərə Azərbaycanın müxtəlif bölgələri haqqında danışır, milli musiqi nümunəsi təqdim edir və ya tanınmış alim, yazıçı, idmançı haqqında qısa məlumat verir. Belə olduqda uşaq ölkəsini sadəcə xəritədə olan yer kimi yox, canlı və dəyərli bir mühit kimi görməyə başlayır.

Bu mərhələdə müəllim hörməti qorxu və sərtlik üzərində qurmalı deyil. Əsas xətt mənsubiyyət hissidir. “Niyə bayrağa diqqətlə yanaşırıq?”, “Himn səslənəndə niyə sakit dayanırıq?”, “Dövlət dilinə hörmət nə deməkdir?” kimi sadə suallar bu yaş üçün çox münasibdir. Burada milli kimlik hissi davranış mədəniyyətinə çevrilməyə başlayır.

Ümumi orta təhsil səviyyəsində milli kimliyin dərki və milli iftixar hissi

Ümumi orta təhsil səviyyəsində bu dəyər daha dərin məna qazanır. Burada şagird azərbaycançılıq ideyalarını mənimsədiyini davranışında, münasibətində və düşüncə tərzində göstərməyə başlayır. Məktəb dili ilə desək, o, artıq bu ölkəyə bağlılığını yalnız rəmzlərə münasibətdə yox, dilə, tarixə, mədəniyyətə, milli irsə və vətəndaş məsuliyyətinə yanaşmada da göstərir.

Azərbaycançılıq bu yaş üçün abstrakt və ağır söz kimi yox, birləşdirici milli düşüncə kimi izah olunmalıdır. Şagird anlamalıdır ki, bu ideya:

• Azərbaycan dövlətinə bağlılıq,

• dövlət dilinə hörmət,

• tarixi yaddaşa diqqət,

• milli-mənəvi dəyərlərə qayğı,

• ölkənin müxtəlifliyini vahid Azərbaycan anlayışı içində görmək
  deməkdir.

Məsələn, tarix dərsində şagird Azərbaycanın dövlətçilik tarixini öyrənərkən bunu sadəcə imtahan mövzusu kimi yox, öz ölkəsinin yolu kimi qəbul etməyə başlayır. Ədəbiyyat dərsində klassik və müasir mətnlər vasitəsilə dilə, milli xarakterə və mənəvi dəyərlərə maraq yaranır. Coğrafiya dərsində ölkənin müxtəlif bölgələri haqqında öyrəndikcə Azərbaycanı yalnız yaşadığı şəhər və ya rayon səviyyəsində yox, daha böyük bütöv kimi dərk edir.

Bu mərhələdə dövlət dilinə münasibət daha şüurlu olmalıdır. Şagird anlamalıdır ki, Azərbaycan dilinə hörmət təkcə düzgün yazmaq deyil; bu dilə məsuliyyətlə yanaşmaq, onu bayağılaşdırmamaq, ictimai məkanda və məktəb mühitində ona laqeyd olmamaq da vacibdir. Burada söhbət yalnız dil qaydasından yox, milli kimlik daşıyıcısına münasibətdən gedir.

Məktəb həyatı da bu mərhələdə mühüm rol oynayır. Məsələn, tarixi gün, anım günü, dövlətçiliklə bağlı tədbir, mədəni proqram və ya məktəb layihəsində şagird yalnız formal iştirak etmir, həmin mövzunun mənasını anlamağa başlayır. O, Azərbaycanın tarixi, şəhidlərin xatirəsi, milli irs, dövlətçilik dəyərləri ilə bağlı çıxış və müzakirələrdə məsuliyyətli mövqe göstərirsə, bu artıq mənimsəmə əlamətidir.

Burada vacib bir xətt də budur: milli iftixar hissi başqa mədəniyyətlərə hörmətsizlik üzərində qurulmamalıdır. Şagird öz dövlətini və xalqını sevməyi, eyni zamanda başqasını kiçiltmədən, sayğı ilə yanaşaraq öyrənməlidir. Yetkin milli kimlik öz dəyərini bilməkdir, başqasını alçaltmaq deyil.

Bu mərhələdə müəllim azərbaycançılığı şüar kimi yox, davranış və münasibət kimi verməlidir. “Dövlət dilinə hörmət gündəlik davranışda necə görünür?”, “ölkənin müxtəlif bölgələrini vahid Azərbaycan kimi görmək nə deməkdir?”, “tarixə və milli irsə laqeyd qalmamaq niyə vacibdir?” kimi suallar ümumi orta təhsil səviyyəsi üçün daha uyğun olur. Burada milli kimlik artıq məlumatdan çıxıb dəyər və mövqe səviyyəsinə yüksəlir.

Tam orta təhsil səviyyəsində milli kimliyin dərki və milli iftixar hissi

Tam orta təhsil səviyyəsində bu dəyər daha yetkin və daha fəal xarakter alır. Bu mərhələdə şagird azərbaycançılıq ideyalarını təbliğ edir. Məktəb dili ilə bunu belə daha aydın demək olar: şagird bu dəyərləri yalnız özü üçün saxlamır, çıxışında, yazısında, təqdimatında, layihəsində və ictimai davranışında düzgün və əsaslı şəkildə təmsil edir, başqalarına da çatdırır.

Bu mərhələdə əsas xətt şüurlu təmsiletmədir. Şagird Azərbaycan haqqında danışarkən yalnız hisslə yox, bilik və məsuliyyətlə danışmalıdır. O, dövlətçiliyə, dövlət dilinə, milli irsə, tarixə, mədəniyyətə və müasir inkişaf xəttinə bağlı münasibətini başqalarına da düzgün şəkildə ifadə edə bilməlidir.

Məsələn, şagird məktəb tədbirində Azərbaycanın mədəni irsi ilə bağlı təqdimat edir. O, bunu sadəcə məlumatları sadalamaqla etmir. Mövzunun niyə vacib olduğunu, bu irsin nəyi ifadə etdiyini, onun qorunmasının niyə dəyərli olduğunu aydın şəkildə izah edir. Bu, milli dəyərlərin düşünülmüş təqdimatıdır.

Başqa bir situasiyada xarici dildə təqdimat və ya çıxış zamanı şagird öz ölkəsini düzgün tanıdır. O, Azərbaycanı təsadüfi faktlarla yox, dili, tarixi, mədəniyyəti, coğrafiyası və müasir inkişafı ilə birlikdə təqdim etməyə çalışır. Bu, artıq milli kimliyin yetkin təmsilidir.

Ədəbiyyat, tarix, coğrafiya, xarici dil və ictimai mövzularla bağlı dərslərdə də bu dəyər aydın görünür. Şagird Azərbaycanla bağlı mövzuda mülahizə yürüdür, öz fikrini əsaslandırır, milli dəyərlərə laqeyd və məsuliyyətsiz yanaşmır, çıxış və yazısında bu mövzuları ciddi və ölçülü şəkildə təqdim edir. Burada artıq söhbət yalnız mənimsəmədən yox, paylaşmadan və təmsil etmədən gedir.

Tam orta mərhələdə bu dəyər sosial davranışda da görünməlidir. Şagird dövlət dilinə laqeyd münasibəti adi saymır, dövlət rəmzlərinə hörmətsizliyi yüngül məsələ kimi qəbul etmir, milli dəyərlərə istehza ilə yanaşmır. O, lazım gəldikdə bu mövzularda fikrini mədəni, əsaslı və düzgün şəkildə bildirir. Bu, artıq yetkin vətəndaşlıq hissinin başlanğıcıdır.

Bu mərhələdə müəllim “təbliğ” anlayışını kor təkrar və pafos şəklində verməməlidir. Əsas xətt belə qurulmalıdır: şagird bu dəyərləri başa düşür, onları yaşayır və lazım olduqda düzgün dillə başqalarına da çatdırır. “Sən Azərbaycanı başqasına necə təqdim edərsən?”, “milli iftixar hissi davranışında necə görünür?”, “dövlət dilinə bağlılıq niyə yalnız dərs mövzusu deyil?” kimi suallar tam orta təhsil səviyyəsində daha münasibdir. Burada milli kimlik şəxsi mənimsəmədən çıxıb şüurlu təmsiletmə səviyyəsinə yüksəlir.

Müəllim bu dəyəri necə dəstəkləyə bilər ?

Milli kimliyin dərki və milli iftixar hissi müəllimin yaratdığı mənəvi və pedaqoji mühitdə formalaşır. Əgər bu mövzu yalnız formal tədbirlər, əzbər şeirlər və quru çağırışlarla verilsə, təsiri zəif olar. Əgər müəllim yaşa uyğun nümunələr, real məktəb situasiyaları, dil, tarix, mədəniyyət və gündəlik davranış üzərindən bu dəyəri qurarsa, o zaman daha sağlam və daha təbii formalaşar.

Müəllim dövlət rəmzlərinə münasibəti, dövlət dilinə hörməti, milli irsə marağı, tarixi yaddaşa diqqəti və məktəb tədbirlərində məsuliyyətli iştirakı gündəlik mühitin bir hissəsinə çevirməlidir. Bu mövzular yalnız bayram və ya xüsusi günlərdə yada salınmamalıdır. Onlar məktəb həyatının təbii dəyər xətti kimi görünməlidir.

Burada müəllimin dili çox önəmlidir. Mövzu süni pafosla yox, aydın və səmimi məktəb dili ilə verilməlidir. “Bu rəmz niyə vacibdir?”, “dövlət dilinə hörmət gündəlik həyatda necə görünür?”, “ölkəyə bağlılıq yalnız sözləmi olur?” kimi suallar bu dəyərin içini doldurmağa kömək edir.

Dərsdənkənar fəaliyyətlər də bu baxımdan çox münasibdir. Tarixi günlər, anım proqramları, mədəni irs mövzulu tədbirlər, məktəb təqdimatları, kitab və film müzakirələri, regional mədəniyyətlə bağlı layihələr, Azərbaycan haqqında xarici dildə təqdimatlar bu dəyərin daha canlı şəkildə formalaşmasına kömək edir.

Məktəbdə bu dəyəri necə görmək olar ?

Məktəbdə milli kimliyin dərki və milli iftixar hissini tanımaq üçün yalnız şagirdin nəyi əzbər bildiyinə baxmaq kifayət etmir. Əsas diqqət onun dövlət rəmzlərinə, dövlət dilinə, milli irsə, tarixi yaddaşa və ölkə ilə bağlı mövzulara necə yanaşdığına verilməlidir.

Məktəbəhazırlıqda uşaq dövlət rəmzlərini tanıyırsa, ilkin əlamət görünür. İbtidai təhsil səviyyəsində onlara və dövlət dilinə hörmət davranışı göstərirsə, bu dəyər güclənir. Ümumi orta səviyyədə azərbaycançılıq ideyalarını münasibətində və davranışında göstərirsə, daha yetkin mərhələ görünür. Tam orta səviyyədə isə bu dəyərləri çıxışında, yazısında və ictimai davranışında düzgün və əsaslı şəkildə təmsil edirsə, bu dəyər formalaşmış sayılır.

Bəzən bu hiss böyük sözlərdə yox, sadə davranışlarda daha aydın görünür: himn səslənəndə münasibətdə, dövlət dilinə yanaşmada, məktəb tədbirində ciddi iştirakda, Azərbaycanla bağlı mövzuda məsuliyyətli danışıqda, milli irsə hörmətli münasibətdə. Buna görə bu dəyəri məktəbdə yalnız mərasimlə yox, gündəlik davranış mədəniyyəti ilə də görmək lazımdır.

Milli kimliyin dərki və milli iftixar hissi məktəbəhazırlıqda dövlət rəmzlərini tanımaqla başlayır, ibtidai təhsil səviyyəsində dövlət rəmzlərinə və dövlət dilinə hörmət nümayiş etdirməklə inkişaf edir, ümumi orta təhsil səviyyəsində azərbaycançılıq ideyalarını davranış və münasibətdə mənimsəməklə dərinləşir, tam orta təhsil səviyyəsində isə bu dəyərləri düzgün, əsaslı və mədəni şəkildə təmsil etməklə tamamlanır. Bu inkişaf xətti göstərir ki, milli kimlik və milli iftixar hissi sadəcə şüar deyil. O, tanımaq, hörmət etmək, mənsubiyyət hiss etmək, davranışda göstərmək və lazım gəldikdə başqalarına da düzgün şəkildə çatdırmaq bacarığıdır.