Müsahibə sualları: 11.Sinifdə özünü aqressiv aparan şagirdə qarşı hansı tədbirləri görərdiniz ?

11- Şagird sinifdə özünü aqressiv aparır, müəllimə və sinif yoldaşlarına qarşı kobud davranır.
Sual: Direktor necə müdaxilə edir?

Cavab: Mən direktor kimi belə vəziyyətə ilk növbədə intizam pozuntusu kimi yox, təhlükəsizlik və pedaqoji idarəetmə məsələsi kimi yanaşaram. Məktəbdə hər kəsin təhlükəsizliyi dərhal təmin olunmalıdır. Əgər şagirdin davranışı həmin an müəllimə və ya digər şagirdlərə real risk yaradırsa, əvvəlcə vəziyyət sakitləşdirilməli, şagird sinifdən qarşıdurma yaratmadan kənarlaşdırılmalı və hadisə böyümədən nəzarət altına alınmalıdır. Beynəlxalq məktəb davranışı qaydalarında da vurğulanır ki, təhlükə riski olduqda operativ müdaxilə birinci addımdır, amma sonrakı iş mütləq səbəbi anlamağa yönəlməlidir. Aqressiv davranışın uğurlu idarə olunması üçün davranışın arxasındakı amillər, təhrikedici səbəblər və dərhal yaranan gərginlik mənbələri araşdırılmalıdır.

Mən müsahibədə bunu xüsusilə qeyd edərdim ki, direktor sinfə girib sadəcə “cəzalandırın” deməklə işi bitmiş saymamalıdır. Mən əvvəlcə hadisənin faktiki mənzərəsini toplayaram. Müəllimin izahını ayrıca dinləyərəm. Sonra hadisəni görən şagirdlərin məlumatını emosiyasız və qısa şəkildə alaram. Daha sonra həmin şagirdlə təkbətək, sakit, təzyiqsiz söhbət apararam. Çünki aqressiya çox vaxt görünən davranışdır, əsas səbəb isə görünməyə bilər. Məktəb təcrübəsində belə halların arxasında ailədaxili gərginlik, akademik uğursuzluq, özünü qəbul olunmamış hiss etmək, yaşıdlarla münaqişə, emosiyanı idarə edə bilməmək və bəzən də uzun müddət diqqətdən kənarda qalan psixoloji çətinliklər dayanır. Azərbaycan məktəb təcrübəsində də psixoloji mərkəzlərə yönləndirilən şagirdlər arasında aqressivlik göstərən, əsəblərinə hakim ola bilməyən və tez-tez dava salan uşaqların ayrıca qeyd olunması bunu təsdiqləyir.

Buna görə mənim müdaxiləm üç mərhələli olar. Birinci mərhələ ani vəziyyətin idarə olunmasıdır. İkinci mərhələ səbəbin araşdırılmasıdır. Üçüncü mərhələ isə davamlı dəstək və nəzarət mexanizminin qurulmasıdır. Bu məsələdə müəllim, psixoloq, direktor müavini və valideyn eyni xətt üzrə işləməlidir. Rusdilli rəsmi yanaşmalarda da psixoloji xidmətin inkişafı çərçivəsində aqressiv və digər yayınan davranışların profilaktikası və korreksiyası xüsusi istiqamət kimi göstərilir. Eyni zamanda fərdi profilaktik işin vaxtında təşkili tövsiyə olunur. Mən də məktəbdə məhz fərdi profilaktik iş modelini quraram, yəni bir dəfə söhbət edib mövzunu bağlamaram.

Praktik olaraq ilk gün müəllimdən yazılı və ya qısa xidməti məlumat alaram. Hadisənin vaxtını, yerini, kimlərin iştirak etdiyini və hansı ifadələrin və ya hərəkətlərin baş verdiyini dəqiqləşdirərəm. Sənədləşmədə emosional sözlərdən yox, faktlardan istifadə olunmalıdır. Çünki sonrakı qərarların sağlam olması üçün ilkin məlumat təmiz olmalıdır. Davranış hadisələri ilə bağlı qeydlərin faktlara əsaslanması, qeyri-müəyyən və subyektiv qiymətləndirmələrdən uzaq olması müasir məktəb idarəetmə tövsiyələrində ayrıca vurğulanır. Bu yanaşma həm müəllimi qoruyur, həm də şagirdlə bağlı düzgün qərar verməyə kömək edir.

Sonra məktəb psixoloqunu prosesə qoşaram. Psixoloqla birlikdə şagirdin emosional vəziyyətini, davranışın təkrar olub-olmadığını, hansı dərslərdə və hansı münasibətlər fonunda daha çox ortaya çıxdığını təhlil edərik. Burada məqsəd uşağa etiket vurmaq deyil. Məqsəd davranışın funksiyasını anlamaqdır. Yəni şagird nəyi ifadə edə bilmir ki, onu aqressiya ilə göstərir. Davranışın səbəbini, tətikləyicisini və funksiyasını anlamaq, sonra dəstək planı qurmaq beynəlxalq praktikada əsas xətt kimi göstərilir. Təkrar olunan hallarda davranış dəstək planının hazırlanması da tövsiyə olunur.

Valideynlə görüş də mütləq olar. Amma bu görüş ittiham formasında keçirilməməlidir. Mən valideynə “övladınız problem yaradır” dili ilə yox, “uşağın davranışında bizi narahat edən dəyişiklik var, birlikdə çıxış yolu tapaq” dili ilə müraciət edərəm. Çünki ailə ilə məktəb eyni tərəfdə dayanmasa, belə halların həlli çətinləşir. Mənbələr də davranışla bağlı qərarların valideynlə müzakirə olunmasını və ailənin prosesə cəlb edilməsini vacib sayır. Məktəbdə məqsəd münasibəti qırmaq yox, tərəfdaşlıq qurmaqdır.

Əgər davranış bir dəfəlik emosional partlayışdırsa, qısa müdaxilə, barışdırıcı söhbət, müəllimlə münasibətin bərpası və izləmə kifayət edə bilər. Amma hal təkrarlanırsa, artıq fərdi davranış planı qurmaq lazımdır. Mən həmin planı direktor müavini, psixoloq, sinif rəhbəri və fənn müəllimi ilə birlikdə hazırladaram. Orada konkret hədəflər yazarıq. Məsələn, müəllimlə kobud danışmamaq, sinifdə fiziki təmasdan uzaq durmaq, qəzəbləndikdə sinifdən icazə ilə qısa fasilə almaq, həftəlik psixoloq görüşü keçmək kimi addımlar qeyd olunar. Bu plan müntəzəm yenilənməlidir. Çünki mürəkkəb davranışlarda bir qərar yox, mərhələli dəstək sistemi işləyir.

Mən müsahibədə bunu da deyərəm ki, direktorun rolu yalnız intizam tədbiri seçmək deyil, məktəbin ümumi davranış mühitini düzgün qurmaqdır. Təhlükəsiz və inklüziv məktəb iqlimi olmayanda aqressiv hallar daha çox görünür. UNESCO da məktəb zorakılığına cavabın yalnız hadisədən sonra yox, bütün məktəb mühitini əhatə edən bütöv yanaşma ilə qurulmasını vacib sayır. Yəni qaydalar aydın olmalıdır, müəllimlər eyni xətt üzrə davranmalıdır, şagird özünü alçaldılmış yox, dinlənilmiş hiss etməlidir. Məhz bu zaman intizam işi cəzadan çıxıb tərbiyəvi və bərpaedici məzmun alır.

Sonda mənim yanaşmam belə olar: aqressiv şagirdi təkcə susdurmaq düzgün nəticə vermir. Onun davranışını dayandırmaq lazımdır, amma bununla yanaşı səbəbi də açmaq lazımdır. Müəllimi qorumaq lazımdır, amma şagirdi itirmədən qorumaq lazımdır. Məktəb rəhbəri kimi mən hadisəyə nə həddən artıq yumşaq, nə də yalnız cəza yönümlü yanaşaram. Mən təhlükəsizlik, araşdırma, psixoloji dəstək, ailə ilə əməkdaşlıq, sənədləşmə və izləmə xətti quraram. Müsahibədə də bunu deyərəm ki, yaxşı direktor aqressiyanı yalnız problem kimi görmür, onu vaxtında oxunmalı bir siqnal kimi görür və məktəbi həmin siqnala peşəkar cavab verən sistemə çevirir.