Müsahibə sualları: 14. Dərsdə mübahisə edən şagirdlə müəllim necə davranmalıdır ?

Müsahibə sualları: 14.

Dərsdə mübahisə edən şagirdlə müəllim necə davranmalıdır ?

Şagirdin dərs zamanı müəllimlə mübahisə etməsi adi söz qarşıdurması kimi deyil, sinif idarəçiliyini, münasibət mədəniyyətini və dərsin gedişini eyni anda təsirləndirən vəziyyət kimi qəbul olunur. Belə anda müəllimin əsas vəzifəsi haqlı olduğunu sübut etmək yox, dərsin gedişini və sinifdəki sabitliyi qorumaq olur. Xarici məktəb davranışı qaydalarında da ilk addım kimi gərginliyi artırmamaq, sakit qalmaq, təhlükə və təhrik əlamətlərini görmək, davranışın mümkün səbəbini anlamaq tövsiyə olunur. Mübahisə müəllimin emosiyaya uyması ilə uzandıqda artıq bu, bir şagirdlə müəllim arasında söhbət olmur, bütün sinif üçün nümunəyə çevrilir. Ona görə müəllim ilk növbədə öz səsini, üz ifadəsini və cavab tərzini nəzarətdə saxlamalıdır. Müəllimin sakit qalması zəiflik deyil, peşəkar idarəetmə davranışıdır.

Belə vəziyyətdə müəllim dərsin mərkəzini mübahisəyə verməməlidir. Şagird etiraz edir, səsini qaldırır və ya söz qaytarırsa, müəllim hamının qarşısında uzun polemikaya girməməlidir. Dərsin qorunması üçün qısa, aydın və gərginliyi azaltmağa yönələn cümlə seçilməlidir. Məsələn, “indi dərsi davam etdirək, bu məsələni dərsdən sonra ayrıca danışarıq” yanaşması daha düzgündür. Bu üsul həm müəllimin nüfuzunu qoruyur, həm də şagirdi sinif qarşısında sıxışdırmır. Challenging behaviour üzrə rəsmi təlimatlarda da səbəb və təhrikedici amilləri anlamaq vacib sayılır, amma həmin anda əsas məqsəd davranışı böyütmədən təlim mühitini saxlamaq kimi göstərilir.

Müəllim həmin dəqiqə şagirdi alçaldan, istehza edən və ya kollektivin qarşısında nüfuzdan salan ifadələrdən uzaq durmalıdır. Azərbaycan pedaqoji müzakirələrində də müəllimin şagirdi kollektiv qarşısında nüfuzdan salmamasının vacibliyi xüsusi vurğulanır. Bu, təkcə etik məsələ deyil. Bu, həm də praktik məsələdir. Çünki alçaldılmış şagird geri addım atmır, əksinə daha sərt cavab verir və qarşıdurma dərinləşir. Müəllim şagirdin davranışını dayandırmaq istəyirsə, əvvəlcə onun müdafiə mövqeyini sərtləşdirməməlidir. Dərsdə hörmətli dil qorunanda sonrakı söhbətin qapısı açıq qalır.

Mübahisənin səbəbi də nəzərdən qaçırılmamalıdır. Bəzən şagird müəllimə hörmətsizlik etmək üçün yox, anlaşılmadığını düşündüyü, haqsız qiymətləndirildiyini hiss etdiyi, yaşıdların yanında özünü qorumağa çalışdığı və ya ümumiyyətlə emosional gərgin olduğu üçün mübahisəyə girir. Rusdilli metodik tövsiyələrdə müəllimlərin dərs və tənəffüs zamanı şagirdlərin emosional vəziyyətinə diqqət yetirməsi, çətinlik əlamətlərini vaxtında görməsi və psixoloji xidmətlə əməkdaşlıq etməsi tövsiyə olunur. Bu o deməkdir ki, müəllim mübahisəni təkcə intizam hadisəsi kimi yox, bəzən kömək siqnalı kimi də oxumalıdır. Hər etiraz kobudluqdan doğmur. Bəzən etirazın arxasında yığılıb qalmış narahatlıq olur.

Əgər şagirdin davranışı təkcə söz mübahisəsi deyil, hədə, təhqir və ya təhlükə məzmunu daşıyırsa, onda müəllimin əsas xətti dərsi dayandırmadan təhlükəsizlik riskini idarə etmək olur. Rəsmi təlimatlarda risk yaradan davranış zamanı təhlükəsizlik qaydalarının tətbiq olunması ayrıca qeyd edilir. Belə halda müəllim tək qalmaq əvəzinə məktəb rəhbərliyini və ya növbətçi şəxsi məlumatlandırmalıdır. Sinifdə digər uşaqların təhlükəsizliyi də nəzərə alınmalıdır. Yəni hər mübahisə eyni deyil. Sadə etirazla təhdid xarakterli davranış eyni qaydada idarə olunmur. Müəllimin peşəkarlığı da məhz bu sərhədi düzgün görməsində ortaya çıxır.

Dərs bitdikdən sonra məsələ ayrıca sakit söhbətlə davam etdirilməlidir. Həmin söhbətdə müəllim “sən həmişə belə edirsən” kimi damğalayıcı cümlələrdən yox, konkret vəziyyəti göstərən ifadələrdən istifadə etməlidir. Rusdilli psixoloji mənbələrdə “mən-bildirişi” tipli yanaşmanın, yəni davranışı və onun nəticəsini sakit dillə ifadə etməyin daha faydalı olduğu göstərilir. Burada məqsəd günahkar axtarmaq yox, münasibəti bərpa etməkdir. Müəllim şagirdə hansı sözün və ya davranışın dərsi pozduğunu, sinfə necə təsir etdiyini aydın izah etməlidir. Sonra şagirdin versiyası dinlənilməlidir. Şagird danışmadan düzgün nəticəyə gəlmək çətin olur.

Əgər müəllim görürsə ki, bu hal təkrarlanır, o zaman məsələni təkbaşına daşımaq düzgün olmur. Sinif rəhbəri, psixoloq və lazım gəldikdə direktor müavini prosesə qoşulmalıdır. Azərbaycan məktəb təcrübəsində məktəb əsaslı psixoloji xidmətin müsbət davranış modeli, təhlükəsiz mühit və profilaktik iş üçün vacib olduğu vurğulanır. Bu baxımdan təkrar mübahisə hallarında səbəb daha dərindən araşdırılmalıdır. Şagirdin dərsdə müəllimlə niyə toqquşduğu, bu halın hansı dərslərdə və hansı vəziyyətlərdə baş verdiyi, sinif mühiti ilə əlaqəsinin olub-olmadığı öyrənilməlidir. Müəllim burada təkcə dərsi aparan şəxs deyil. O, həm də vəziyyəti vaxtında görüb məktəb daxilində düzgün dəstək xəttinə ötürən əsas fiqurdur.

Bu sualın praktik cavabı belə qurulur: müəllim əvvəlcə dərsi qoruyur, mübahisəni böyütmür, şagirdi kollektiv qarşısında alçaltmır və emosional cavab vermir. Sonra məsələni dərsdən kənarda sakit söhbətlə aydınlaşdırır. Əgər səbəb bir dəfəlik anlaşılmazlıqdırsa, münasibət bərpa olunur və sinfə qayıdış təmin edilir. Əgər hal təkrarlanırsa, məktəb komandasının dəstəyi ilə daha sistemli iş qurulur. Burada əsas məsələ mübahisədə qalib gəlmək olmur. Əsas məsələ müəllim nüfuzunu qoruyaraq şagirdi münasibət və qayda çərçivəsinə qaytarmaq olur. Məktəb mühitinə uyğun peşəkar davranış da məhz budur.