Müsahibə sualları: Şagirdin müəllim məni sıxışdırır şikayətini necə araşdırardınız ?

15. Şagird “Məni müəllim sevmir, məni sıxışdırır” deyir

Sual: Direktor olaraq bunu necə araşdırardınız ?

Belə müraciət məktəbdə adi narazılıq kimi qəbul edilmir. Çünki burada həm şagirdin subyektiv hissi, həm də mümkün münasibət problemi, qiymətləndirmə ədaləti, sinifdaxili ünsiyyət və psixoloji təhlükəsizlik məsələsi ola bilər. Buna görə direktor bu sözü eşidən kimi nə dərhal müəllimi günahlandırır, nə də şagirdin sözünü “uşaq sözüdür” deyib kənara qoyur. Məktəb rəhbərinin ilk işi müraciəti ciddi qəbul etmək və tərəf tutmadan araşdırma aparmaq olur. Xarici məktəb qaydalarında da şikayət və narazılıqlar üzrə məktəbin öz daxilində mərhələli araşdırma aparması əsas yanaşma kimi göstərilir.

Araşdırmanın birinci addımı şagirdi sakit şəraitdə dinləmək olur. Direktor və ya direktor müavini uşağın sözünü kəsmədən, onu yönləndirmədən, əvvəlcə konkret fakt istəmədən danışmasına imkan verir. Sonra məsələ dəqiqləşdirilir. “Məni sevmir” ümumi ifadədir. Bunun arxasında hansı hadisənin dayandığı açılmalıdır. Hansı dərsdə, hansı sözə görə, neçə dəfə, başqa uşaqların yanında olubmu, qiymətləndirmə ilə bağlıdırmı, cəza ilə bağlıdırmı, yoxsa müəllimin danışıq tərzi iləmi bağlıdır, bunlar dəqiqləşdirilir. Uşağın hissi inkar edilmir, amma hiss birbaşa hökm kimi də qəbul edilmir. Çünki düzgün məktəb araşdırması hissi dinləməklə başlayır, faktı toplamaqla davam edir. Şagirdlə bağlı narahatlıq və ya paylaşılmış məlumat üzrə məktəbin gecikmədən hərəkət etməsi, narahatlığın qeydə alınması və uyğun addımın planlaşdırılması qoruyucu məktəb yanaşmalarında açıq göstərilir.

İkinci addım məlumatı bir tərəfdən yox, bir neçə mənbədən toplamaq olur. Direktor müəllimi ayrıca dinləyir. Bu söhbət ittiham dili ilə qurulmur. Müəllimdən hadisənin onun baxışına görə necə baş verdiyi, şagirdlə münasibətin əvvəlki gedişi, son vaxtlar sinifdə hansı çətinliklərin yarandığı soruşulur. Əgər məsələ qiymətləndirmə və ya intizamla bağlıdırsa, müəllimin qeydlərinə, yazılı işlərə, şagirdin cavablarına və verilmiş tapşırıqlara baxılır. Mübahisəli hallarda məktəb rəhbərliyi yalnız “kim nə dedi” üzərindən qərar vermir. Görünən iş, qeydə alınmış davranış və təkrarlanma olub-olmaması da nəzərə alınır. İşçi heyətlə bağlı davranış və performans narahatlıqlarının rəhbər tərəfindən fakt və prosedur əsasında idarə olunması müasir məktəb idarəçiliyi təlimatlarında ayrıca vurğulanır.

Üçüncü addım sinif mühitini oxumaq olur. Bəzən şagird həqiqətən müəllimin danışıq tərzindən incimiş olur. Bəzən isə müəllimin ümumi tələbkarlığını şəxsi münasibət kimi qəbul edir. Bəzən də sinifdə başqa uşaqlarla müqayisə, tez-tez irad bildirmə və ya kobud ton səbəbindən onda “məni sıxışdırır” hissi yaranır. Direktor buna görə sinif rəhbərinin müşahidəsinə, psixoloqun rəyinə və lazım gəldikdə digər müəllimlərin müşahidələrinə də baxır. Rusdilli psixoloji-pedaqoji mənbələrdə də məktəbdə riskli və gərgin münasibət hallarında erkən aşkar etmə, səbəbləri ayırd etmə və pedaqoq-psixoloq əməkdaşlığı ilə düzgün reaksiya vermə vacib hesab olunur. Məktəbdə müəllimlə qarşıdurma yaşayan yeniyetmələrin psixoloqa müraciət etdiyi hallar da ayrıca qeyd olunur.

Bu araşdırmada vacib bir xətt də budur ki, direktor şagirdin hissini kiçiltmir. “Müəllim səni niyə sıxışdırsın ki” kimi cavab problemi bağlamır. Eyni zamanda müəllim də qabaqcadan günahkar elan edilmir. Məktəb rəhbəri münasibət problemini emosional yox, peşəkar şəkildə açır. Əgər söhbətlər göstərirsə ki, müəllim şagirdə hamının qarşısında sərt və aşağılayıcı tərzdə müraciət edib, onu tez-tez hədəfə çevirib, ya da eyni vəziyyətdə başqa uşaqlara fərqli yanaşıb, bu artıq təkcə ünsiyyət problemi sayılmır. Bu zaman müəllimlə ayrıca peşəkar söhbət aparılır, davranışın nəticəsi izah olunur və lazım gəldikdə rəsmi prosedur işə düşür. Məktəb şikayətləri üzrə rəsmi qaydalarda da əvvəlcə məktəbin öz prosedurunun işlədilməsi, ciddi hal varsa daha formal araşdırmaya keçilməsi göstərilir.

Əgər araşdırma nəticəsində görünür ki, burada daha çox anlaşılmazlıq, ünsiyyət səhvi və ya emosional gərginlik var, onda münasibəti bərpa etməyə yönəlmiş addımlar seçilir. Direktor müəllimlə şagird arasında nəzarətli və sakit görüş təşkil edə bilər. Bu görüşdə əsas məqsəd tərəfləri üz-üzə qoyub yenidən mübahisə yaratmaq olmur. Məqsəd odur ki, şagird özünü necə hiss etdiyini desin, müəllim də öz mövqeyini təhqirsiz və müdafiəsiz dillə izah etsin. Məktəbdə bərpaedici yanaşmaların münaqişələrin həllində istifadə olunması rusdilli metodik materiallarda da tövsiyə edilir. Bu yanaşma münasibəti qırmaqdan çox, onu düzəltməyə çalışır.

Valideynlə əlaqə də düşünülmüş şəkildə qurulur. Direktor valideyni yalnız şikayəti çatdırmaq üçün çağırmır. Ona araşdırmanın aparıldığı, uşağın hissinin ciddi qəbul olunduğu və məktəbin məsələyə obyektiv baxdığı izah olunur. Əgər münasibət problemi həqiqətən görünürsə, valideynə dəstək planı təqdim edilir. Əgər faktlar iddianı tam təsdiqləmirsə, bu da sakit və əsaslandırılmış dildə izah olunur. Məktəb valideynlə ünsiyyətdə nə müəllimi qorumaq adı ilə mövzunu örtür, nə də ailənin təsiri altında tələsik qərar verir. Məktəbin etibarı da məhz bu tarazlıqdan yaranır.

Praktik baxımdan direktorun addımları belə qurulur: müraciət qeydə alınır, şagird dinlənilir, konkret faktlar toplanır, müəllimin izahı alınır, sinif mühiti və mümkün təkrarlanma araşdırılır, psixoloq və sinif rəhbəri prosesə qoşulur, sonra nəticəyə uyğun qərar verilir. Qərar ya münasibətin bərpasına, ya müəllimə peşəkar geribildirimə, ya da ciddi hal varsa formal prosedura yönəlir. Bütün hallarda əsas məqsəd bir tərəfi qalib çıxarmaq olmur. Məqsəd şagirdin özünü təhlükəsiz hiss etməsi, müəllimin peşəkar sərhədlərinin qorunması və sinifdə ədalətli münasibətin bərpası olur. Məktəb rəhbərliyi üçün düzgün araşdırma da elə budur.

Bu sualın mahiyyəti ondan ibarətdir ki, direktor “məni müəllim sevmir” cümləsini sadəcə emosional şikayət kimi deyil, məktəb daxilində münasibət və ədalət hissinə dair siqnal kimi oxuyur. O, hissi dinləyir, faktı toplayır, tərəf tutmur, tələsik hökm vermir və sonda həm uşağı, həm müəllimi, həm də məktəb mühitini qoruyan qərar verir. Bu yanaşma məktəb rəhbərliyində həm insan münasibətini, həm də idarəetmə məsuliyyətini birlikdə saxlaya bilir.