Müxtəlif yaş dövrlərində uşaqların fizioloji, psixoloji və şəxsiyyət inkişafının xüsusiyyətləri

Məktəbdə eyni gün ərzində beş yaşlı məktəbəhazırlıq uşağı ilə də, on altı yaşlı XI sinif şagirdi ilə də işləyirik. Onların bədəni, düşünmə tərzi və böyüklərdən gözlədikləri fərqlidir. Uşağın yaşını nəzərə almayan tələb ya onu yorur, ya da öyrənməyə marağını azaldır. Aşağıda beş yaş dövrü üzrə uşaqda nəyin dəyişdiyini, müəllimin, sinif rəhbərinin və valideynin bu dəyişikliyə necə yanaşmalı olduğunu göstəririk.

 Məktəbəqədər yaş dövrü (3–6 yaş): fiziki inkişaf, oyun, nitq və ilkin müstəqillik. Bu yaşda uşaq qaçmağı, tullanmağı, top atıb tutmağı tez öyrənir, lakin barmaqların incə hərəkətləri hələ zəif qalır. Karandaşı düzgün tutmaq, qayçı ilə kəsmək, düymə bağlamaq ona çətin gəlir və bunun üçün çoxlu məşq lazımdır. Gördüyü, eşitdiyi və toxunduğu şeylər onun öyrənməsinin əsasını təşkil edir. Uşaq ətraf aləmi oyunda, müşahidədə və əli ilə iş görərkən öyrənir. Diqqəti qısa müddətlidir, maraqsız işdən tez yayınır, özü etdiyini isə daha yaxşı yadda saxlayır. Təxəyyülü güclüdür: oyunda çubuğu at, qutunu ev kimi təsəvvür edir. Söz ehtiyatı sürətlə artır və uşaq “niyə?” sualını tez-tez verir. Üç-beş yaşlı uşağa gündüz yuxusu da daxil olmaqla sutkada 10–13 saat yuxu lazımdır. Bu dövrdə “mən özüm” istəyi yaranır: uşaq geyinmək, yemək, oyuncaqlarını yığmaq kimi işləri özü görmək istəyir. Böyüklərin onun əvəzinə hər şeyi tələsik etməsi bu istəyi zəiflədir. Beş yaşda məktəbə hazırlığın üç tərəfi var: fiziki hazırlıq, öyrənməyə hazırlıq və yoldaşlarla, böyüklərlə ünsiyyətə hazırlıq. Hərfləri və rəqəmləri tanımaq vacibdir, lakin başladığı işi sona çatdırmaq, tapşırığı dinləmək, növbə gözləmək və ehtiyacını sözlə demək ondan da vacibdir. Məktəbəhazırlıq məşğələləri qısa olmalı, oyun, hərəkət və əyani vəsaitlə növbələşməlidir.