Problemlərin həlli və qərarvermə mövzusunda müsahibə sualı I. Ümumi idarəetmə və qərarvermə məntiqi

Problemlərin həlli və qərarvermə mövzusunda müsahibə sualı

I. Ümumi idarəetmə və qərarvermə məntiqi

1. Məktəbdə eyni anda bir neçə problem yarananda prioritetləri necə müəyyən edərsiniz?

Məktəbdə eyni anda bir neçə məsələ yarananda mən əvvəlcə onların hamısına eyni gözlə baxmıram. İlk növbədə təhlükəsizliklə bağlı riskləri ayırıram. Şagirdin sağlamlığına, psixoloji durumuna, məktəbdaxili təhlükəsizliyə və ya ciddi gərginliyə aid məsələ varsa, onu dərhal önə keçirirəm. Ondan sonra dərs prosesinə və təlimin keyfiyyətinə birbaşa təsir edən problemlərə baxıram. Daha sonra isə təşkilati və sənədləşmə ilə bağlı məsələləri sıralayıram. Mənim üçün əsas meyar budur ki, hansı problem vaxtında həll olunmasa, daha böyük nəticə doğura bilər. Bəzən zahirdə kiçik görünən məsələ bir neçə günə ciddi problemə çevrilir. Ona görə hər məsələnin təcilliyini, təsir dairəsini və məktəbin ümumi işinə təsirini nəzərə alıram. Bir məsələ çox səs-küylü ola bilər, amma əsas problem olmaya da bilər. Mən emosiyaya yox, nəticəyə baxmağa çalışıram. Eyni zamanda iş bölgüsü aparıram ki, bütün yük bir nəfərin üzərində qalmasın. Müavin, sinif rəhbəri, psixoloq və digər məsul şəxslər də prosesə cəlb olunmalıdır. Rəhbərin işi hər şeyi özü etmək deyil, doğru ardıcıllıq qurmaqdır. Məncə yaxşı rəhbərlik məhz burada görünür. Hansı məsələni indi, hansını bir saat sonra, hansını isə planlı şəkildə həll etmək lazım olduğunu düzgün ayırmaq vacibdir. Bu yanaşma məktəbdə həm sakitliyi qoruyur, həm də idarəetməni dağılmağa qoymur.

2. Emosional təzyiq altında tez qərar vermək lazım gələndə hansı prinsiplərə söykənərsiniz?

Belə vəziyyətdə mənim üçün ən vacib məsələ emosiyanın qərarı idarə etməsinə imkan verməməkdir. Məktəbdə bəzən hadisə gərgin olur, tərəflər həyəcanlı danışır, hamı rəhbərdən dərhal mövqe gözləyir. Amma həmin anda verilən tələsik qərar sonradan daha böyük problem yarada bilər. Mən əvvəlcə vəziyyəti sabitləşdirməyə çalışıram. Kimin nə dediyini, real riskin nə olduğunu, dərhal müdaxilə tələb edən hissənin olub-olmadığını müəyyənləşdirirəm. Əgər təhlükə varsa, ilk addım təhlükəni aradan qaldırmaq olur. Ondan sonra məsələni daha aydın görməyə çalışıram. Mən şəxsə yox, baş verən hadisəyə baxıram. Səsli danışan tərəf həmişə haqlı olmur. Emosional təsir altında bir nəfərin dediyi ilə qərar vermək düzgün deyil. Qərar elə olmalıdır ki, sabah onu sənədlə, məntiqlə və peşəkar şəkildə izah etmək mümkün olsun. Mən bu cür hallarda qəti qərar verməyə tələsmirəm, amma vəziyyəti də boş buraxmıram. Bəzən müvəqqəti addım atmaq daha doğru olur. Məsələn, tərəfləri ayırmaq, dərsi davam etdirmək, şagirdi sakit məkana keçirmək, ilkin məlumat toplamaq. Məktəb rəhbəri həmin an daha çox sakitlik yaratmalıdır. Məncə rəhbərin gücü səsini qaldırmasında deyil, qarışıq vəziyyətdə ölçünü itirməməsində görünür. Bu, həm məktəb mühitini qoruyur, həm də rəhbərə etimadı saxlayır.

3. Məktəbdə problem görünəndə əvvəlcə fakt toplayarsınız, yoxsa dərhal müdaxilə edərsiniz?

Bu, problemin xarakterindən asılıdır. Əgər məsələ təhlükəsizliklə bağlıdırsa, zorakılıq ehtimalı varsa, şagirdin və ya müəllimin təhlükəsizliyi risk altındadırsa, mən dərhal müdaxilə edirəm. Belə hallarda uzun araşdırma gözləmək olmaz. Əvvəlcə vəziyyəti nəzarətə götürmək lazımdır. Amma təhlükə aradan qalxandan sonra mütləq araşdırma aparıram. Əgər söhbət dərs keyfiyyətindən, müəllim-valideyn münasibətindən, qiymətləndirmədən və ya sənədləşmədən gedirsə, onda əvvəlcə məlumat toplayıram. Çünki məktəbdə bir çox məsələ ilk baxışda göründüyü kimi olmur. Bəzən nəticə görünür, amma səbəb görünmür. Mən səbəbi bilmədən qərar versəm, problemi bağlamış olaram, amma həll etməmiş olaram. Ona görə yanaşmam belədir: risk varsa, əvvəl müdaxilə, sonra təhlil; risk yoxdursa, əvvəl məlumat, sonra qərar. Bu, həm ədalətlidir, həm də idarəetmədə etimadı qoruyur. Müəllim də, valideyn də, şagird də hiss etməlidir ki, rəhbər tələsik hökm çıxarmır. Mən hər problemi eyni üsulla həll etmirəm. Çünki hər vəziyyətin öz məntiqi var. Yaxşı rəhbərliyin fərqi də buradadır. Həm tez reaksiya verməyi bacarmalıdır, həm də düzgün araşdırma aparmağı.

4. Qərar verməzdən əvvəl hansı məlumatların mütləq dəqiqləşdirilməsini vacib sayırsınız?

Mən qərar verməzdən əvvəl əvvəlcə hadisənin özünü dəqiqləşdirirəm. Yəni nə baş verib, bu məsələ necə yaranıb, kimlərin iştirakı ilə olub. Sonra hadisənin vaxtını və yerini müəyyənləşdirirəm. Çünki bəzən eyni hadisə müxtəlif adamlara fərqli şəkildə çatır. Mən mütləq birbaşa əlaqəli şəxsləri dinləməyə çalışıram. Tək bir nəfərin dediyi ilə qərar vermirəm. Sonra baxıram ki, bu birdəfəlik haldır, yoxsa əvvəllər də oxşar vəziyyət olub. Bu çox vacibdir. Çünki davamlı təkrarlanan məsələ ilə təsadüfi hadisəyə eyni yanaşmaq olmaz. Daha sonra aid sənədlərə, qeydlərə, jurnala, davamiyyətə, izahatlara, müşahidə qeydlərinə baxıram. Mənim üçün yazılı məlumat həmişə vacibdir. Bundan başqa, məsələnin məktəbə təsirini də düşünürəm. Bu qərar yalnız bir nəfərə aid olacaq, yoxsa daha geniş təsir göstərəcək. Həm də alternativlərin olub-olmadığını nəzərə alıram. Bəzən ilk görünən qərar ən doğru qərar olmur. Mən qərar verməzdən əvvəl konteksti də nəzərə alıram. Şagirdin ailə vəziyyəti, müəllimin iş yükü, sinfin ümumi mühiti, əvvəlki hadisələr bəzən məsələyə tam başqa məna verir. Tələsik qərar çox vaxt məlumat çatışmazlığından yaranır. Mən isə qərarın əsaslı olmasını vacib sayıram. Çünki rəhbərin verdiyi qərar sonradan həm məktəbdə, həm də sənəd üzərində müdafiə oluna bilməlidir.

5. Rəhbər kimi verdiyiniz qərarın düzgün olub-olmadığını sonradan necə yoxlayarsınız?

Mən qərarın düzgünlüyünü onun nəticəsinə baxaraq yoxlayıram. Əgər qərardan sonra problem zəifləyirsə, vəziyyət aydınlaşırsa və iş prosesi normallaşırsa, deməli qərar öz yerində olub. Amma mən yalnız zahiri sakitliyə aldanmıram. Bəzən problem görünməz olur, amma həll olunmur. Ona görə qərarın icrasını ayrıca izləyirəm. Verilən tapşırıq yerinə yetirildimi, yoxsa sadəcə deyilib qaldı, buna baxıram. Sonra tərəflərin davranışında dəyişiklik olub-olmadığını müşahidə edirəm. Müəllim yanaşmasını dəyişibmi, şagirdin vəziyyəti yaxşılaşıbmı, valideynlə münasibət normallaşıbmı, bunlar mənim üçün əsas göstəricilərdir. Eyni məsələ bir müddət sonra yenidən qayıdırsa, deməli qərar ya səthi olub, ya da səbəbi hədəf götürməyib. Mən qərarın yan təsirinə də baxıram. Bəzən bir məsələ həll olunur, amma başqa narazılıq yaranır. Bu da düzgün qiymətləndirilməlidir. Həm aid şəxslərdən, həm də məsul əməkdaşlardan sonrakı vəziyyətlə bağlı məlumat alıram. Qərarın ədalətli qəbul olunması da mənim üçün önəmlidir. Çünki bəzən qərar nəticə verir, amma etimadı zəiflədir. Mən özümə də sual verirəm ki, eyni vəziyyət yenə olsa, bu qərarı yenidən verərdimmi. Əgər tərəddüd yaranırsa, deməli təhlil aparmaq lazımdır. Məncə rəhbərlik qərar verməklə bitmir. Əsas məsələ qərardan sonrakı vəziyyəti izləmək və lazım gəlsə düzəliş etməkdir.

6. Məktəbdə xırda görünən, amma böyümə ehtimalı olan problemi necə tanıyarsınız?

Məktəbdə bir çox böyük problem əvvəlcə xırda əlamətlərlə başlayır. Mən belə hallarda tək hadisəyə yox, onun təkrarına və ətrafındakı işarələrə baxıram. Məsələn, eyni müəllim haqqında müxtəlif tərəflərdən oxşar narazılıq gəlirsə, bu artıq diqqət tələb edir. Yaxud bir sinifdə həm davamiyyət zəifləyir, həm intizam pozulur, həm də nəticələr aşağı düşürsə, burada səbəb axtarmaq lazımdır. Mən xırda görünən problemi onun böyümə imkanına görə qiymətləndirirəm. Əgər o, başqa sahələrə də keçə bilərsə, onu kiçik məsələ saymıram. Bəzən müəllimin bir neçə dəfə gecikməsi sadə görünür, amma bunun arxasında ümumi intizam boşluğu dayanır. Bəzən şagirdin susqunlaşması sakitlik kimi görünür, amma əslində sosial təcrid və ya emosional çətinlik ola bilər. Mən müşahidəyə, sinif rəhbərinin qeydlərinə, müavinlərin məlumatına və gündəlik məktəb ritminə diqqət edirəm. Məktəbdə nizam pozuntusu çox vaxt əvvəlcə xırda detallar şəklində görünür. Məsələn, sənədləşmədə natamamlıq, münasibətdə soyuqluq, cavablarda laqeydlik, sinifdə marağın azalması. Bunlar bir yerdə görünəndə artıq məsələ ciddiləşir. Mən təcrübəyə arxalanıram, amma yalnız hisslə qərar vermirəm. Təkrar olunan əlamətlər mənim üçün əsas siqnaldır. Bir dəfə baş verən halı izləmək olar. Amma eyni hal ardıcıl görünürsə, artıq rəhbər müdaxilə etməlidir. Məncə yaxşı rəhbər problemi böyüyəndə yox, böyüməzdən əvvəl görməlidir.

7. Bir qərarın məktəbin ümumi mühitinə mənfi təsir etməməsi üçün nəyi nəzərə alarsınız?

Mən qərar verəndə yalnız həmin problemi həll etməyi yox, onun məktəb mühitinə necə təsir edəcəyini də düşünürəm. Çünki rəhbərin bir addımı çox adamın işinə və münasibətinə təsir edə bilər. İlk növbədə baxıram ki, qərar ədalətli görünəcəkmi. Məktəbdə insanlar yalnız nəticəyə yox, yanaşmaya da fikir verirlər. Eyni vəziyyətdə fərqli münasibət görsələr, etimad azalır. Sonra qərarın təqdim olunma formasını nəzərə alıram. Düzgün qərar yanlış formada deyiləndə gərginlik yarada bilər. Mən çalışıram ki, qərar insanın peşəkar ləyaqətini zədələməsin. Xüsusilə müəllimlərlə işləyərkən bu çox vacibdir. Şagirdin marağı qorunmalıdır, valideynin məlumat almaq hüququ nəzərə alınmalıdır, amma məktəbin daxili sabitliyi də zədələnməməlidir. Mən qərarın qorxu yaratmamasına diqqət edirəm. Məktəb intizamla işləməlidir, amma qorxu ilə yox. Həmçinin baxıram ki, bu qərar dərs prosesinə, komanda münasibətlərinə və ümumi iş mühitinə əlavə gərginlik gətirməsin. Lazım olmayan halda məsələləri böyütmək düzgün deyil. Hər problem bütün kollektivin qarşısında həll olunmamalıdır. Mən qərardan sonra izah və müşayiət mərhələsini də vacib sayıram. Bəzən qərarın özündən çox onun sonrakı idarə edilməsi məktəb mühitini qoruyur. Yəni rəhbər qərarı verib kənara çəkilməməlidir. Məncə yaxşı qərar yalnız məsələni bağlayan qərar deyil. O həm də məktəbdə işgüzar münasibəti, etimadı və sabitliyi qoruyan qərardır.

8. Müəllimlərin, valideynlərin və şagirdlərin maraqları toqquşanda hansı tərəzidən istifadə edərsiniz?

Belə hallarda mən tərəf tutmağa çalışmıram, meyar seçirəm. Mənim üçün əsas meyar şagirdin marağı, təlimin keyfiyyəti və məktəbin qaydalarıdır. Amma şagirdin marağı dedikdə yalnız onun həmin an nə istədiyini nəzərdə tutmuram. Burada onun inkişafı, təhlükəsizliyi, öyrənməsi və məktəb mühitində sağlam qalması əsasdır. Valideynin tələbi həmişə uşağın xeyrinə olmaya bilər. Eyni şəkildə müəllimin rahatlığı da həmişə düzgün qərar demək deyil. Ona görə mən əvvəlcə baxıram ki, hansı yanaşma uşağın inkişafına daha faydalıdır. Sonra məsələnin qayda və sənəd tərəfini yoxlayıram. Məktəbdə hər qərar ümumi çərçivəyə uyğun olmalıdır. Mən tərəfləri ayrıca dinləyirəm. Hər kəsin nəyi müdafiə etdiyini anlamağa çalışıram. Bəzən maraq toqquşması kimi görünən vəziyyət əslində ünsiyyət problemidir. Mən müəllimin peşəkar mövqeyini qorumağa çalışıram, amma bunu toxunulmazlıq kimi görmürəm. Valideynin fikrini dinləyirəm, amma məktəbin işini sifariş əsasında idarə etmirəm. Şagirdin səsini də önəmli sayıram. Çünki bir çox halda vəziyyətin ən təbii tərəfi orada görünür. Mənim üçün tərəzi belədir: uşağın xeyri, təlimin keyfiyyəti, ədalət və qayda. Bu meyarlar qorunanda qərar daha sağlam olur. Məktəbdə hamını razı salmaq həmişə mümkün olmur. Amma qərarın məntiqli və əsaslı olması mümkündür.

9. Məktəbdə qərarların şəxslərə görə yox, qaydaya görə verilməsi necə təmin olunmalıdır?

Bunun üçün əvvəlcə məktəbdə qaydalar aydın olmalıdır. İnsanlar bilməlidirlər ki, eyni vəziyyətə eyni yanaşma olacaq. Əgər bir məsələyə görə bir müəllimə başqa, digərinə başqa münasibət göstərilirsə, orada qayda yox, şəxsi münasibət işləyir. Mən qərarların qaydaya görə verilməsi üçün daxili iş mexanizmini aydın saxlayıram. Hansı məsələ necə araşdırılır, kim məlumat verir, hansı sənəd əsas götürülür, bunlar bəlli olmalıdır. Yazılı qeyd və sənədləşmə burada çox vacibdir. Yazılılıq rəhbərin şəxsi yaddaşı ilə yox, proseslə işləməsinə kömək edir. Mən qərar verəndə şəxsi simpatiya və ya əvvəlki münasibətə əsaslanmamağa çalışıram. Bu asan deyil, amma rəhbərliyin əsas ölçülərindən biri də budur. Qərarın izahı da verilməlidir. İnsan hər dəfə nəticə ilə razılaşmaya bilər, amma qərarın nə üçün belə verildiyini anlayanda etimad daha az zədələnir. Müavinlər və digər məsul şəxslər də eyni xətt üzrə işləməlidirlər. Yalnız direktor qaydaya söykənib, komanda fərqli davranırsa, sistem qurulmur. Mən istisnaları da həqiqi istisna kimi saxlayıram. Hər xahişə, hər tanışlığa və hər təzyiqə görə qayda dəyişməməlidir. Məktəbdə ən böyük etimad qaydanın sabit işləməsi ilə yaranır. Məncə rəhbər sərt yox, ardıcıl olmalıdır. Qərarın əsasını şəxsdən yox, qaydadan almaq məktəbin idarəetməsini möhkəmləndirir.

10. Hər hansı məsələ ilə bağlı kollektivin fikri sizdən fərqli olduqda necə davranarsınız?

Kollektivin fikri mənim mövqeyimdən fərqli olanda bunu dərhal qarşıdurma kimi qəbul etmirəm. Əvvəlcə anlamağa çalışıram ki, fikir ayrılığı nədən yaranıb. Bəzən problem qərarın özündə olur, bəzən isə qərarın izahında. Mən əvvəlcə dinləyirəm. Kim nə deyir, hansı əsasla deyir, nəyi problem hesab edir, bunu aydınlaşdırıram. Kollektiv məktəbin içində gündəlik işləyən insanlardır və onların gördüyü bəzi məqamlar rəhbərin masasından görünməyə bilər. Ona görə onların fikrini ciddi qəbul etmək lazımdır. Əgər dediklərində əsaslı məqam görürəmsə, qərarı yenidən nəzərdən keçirməkdən çəkinmirəm. Rəhbərlik hər vəziyyətdə öz sözünü sonadək müdafiə etmək deyil. Məktəb üçün daha düzgün variantı seçməkdir. Əgər mənim mövqeyim daha əsaslıdırsa, onu aydın və sakit şəkildə izah edirəm. İnsanlar bəzən qərarın özünə yox, onlara izah verilməməsinə etiraz edirlər. Mən müzakirəni şəxsləşdirmirəm. Fərqli fikir düşmənçilik deyil. Sadəcə baxış fərqidir. Həm də hansı məsələlərin məsləhətləşmə ilə, hansı məsələlərin isə rəhbər qərarı ilə həll olunmalı olduğunu ayırmaq lazımdır. Hər mövzu səsvermə ilə həll olunmur. Amma bir çox məsələni kollektivin iştirakı ilə daha sağlam qurmaq mümkündür. Məncə yaxşı rəhbər tək danışan rəhbər deyil. Dinləməyi və lazım olan yerdə mövqeyini düzəltməyi bacaran rəhbərdir.