Rəqəmsal savadlılıq - Fəaliyyətlə bağlı səriştələr

Rəqəmsal savadlılıq səriştəsi

Rəqəmsal savadlılıq səriştəsi təhsilalanın informasiya-kommunikasiya texnologiyalarını tanıması, onların imkanlarını başa düşməsi, bu vasitələrdən yaşına uyğun və məqsədəuyğun şəkildə istifadə etməsi, rəqəmsal mühitdə təhlükəsiz və məsuliyyətli davranması, həm öyrənmək, həm araşdırmaq, həm də yaratmaq üçün texnologiyadan səmərəli yararlanması ilə bağlıdır. Dövlət standartında bu səriştənin inkişaf xətti belə göstərilir: məktəbəhazırlıqda informasiya-kommunikasiya texnologiyalarını tanıyır və fərqləndirir, ibtidai təhsil səviyyəsində İKT-dən ilkin istifadə bacarıqları nümayiş etdirir, ümumi orta təhsil səviyyəsində İKT-nin imkanlarından məqsədyönlü istifadə edir, tam orta təhsil səviyyəsində isə cəmiyyətin həyatında İKT-nin əhəmiyyətini dəyərləndirir və fəal istifadəçi bacarıqları nümayiş etdirir.

Məktəbdə rəqəmsal savadlılıq sadəcə kompüteri açmaq, telefondan istifadə etmək və ya ekranda nəyəsə baxmaq demək deyil. Bu səriştə daha geniş anlayışdır. Buraya texniki vasitələri tanımaq, onların hansı işə xidmət etdiyini bilmək, uyğun iş üçün uyğun aləti seçmək, məlumatı axtarmaq, toplamaq, təqdim etmək, rəqəmsal mühitdə özünü düzgün aparmaq, təhlükəsizlik qaydalarına riayət etmək və texnologiyanı təkcə istifadəçi kimi yox, yaradıcı şəkildə işlətmək daxildir. Yəni rəqəmsal savadlılıq düymələri tanımaqdan çox, texnologiyanı düşünərək və məqsədlə istifadə etmək bacarığıdır.

Bu səriştə formalaşmadıqda şagird texniki vasitədən istifadə etsə də, ondan nə üçün istifadə etdiyini tam dərk etmir. O, proqram aça bilər, amma hansı vəziyyətdə hansı vasitənin daha uyğun olduğunu seçməyə bilər. O, məlumat tapa bilər, amma bunun doğruluğunu düşünməyə bilər. O, təqdimat hazırlaya bilər, amma məzmunun məqsədə xidmət edib-etmədiyinə diqqət yetirməyə bilər. Rəqəmsal savadlılıq inkişaf etdikdə isə şagird texnologiyanı məqsədsiz istifadə olunan əyləncə vasitəsi kimi yox, öyrənməyə, ünsiyyətə, axtarışa, yaradıcılığa və ictimai həyata xidmət edən vasitə kimi qəbul edir.

Məktəbəhazırlıqda rəqəmsal savadlılıq

Məktəbəhazırlıq dövründə rəqəmsal savadlılıq uşağın informasiya-kommunikasiya texnologiyalarını tanıması və bir-birindən fərqləndirməsi ilə başlayır. Bu yaşda uşaqdan texniki vasitələrlə sərbəst və mürəkkəb iş gözlənilmir. Əsas məsələ odur ki, o, ətrafında gördüyü rəqəmsal vasitələrin nə olduğunu hiss etsin, onları bir-birinə qarışdırmasın və onların sadə funksiyalarını ayırd etməyə başlasın.

Məsələn, müəllim uşaqlara kompüteri, planşeti, proyektoru, printeri, qulaqcığı və interaktiv lövhəni göstərir. Uşaq tədricən başa düşür ki, bunların hamısı texniki vasitə olsa da, hamısı eyni iş üçün istifadə olunmur. O, ekranda şəkil görməyi bir cihazla, səsi dinləməyi başqa vasitə ilə, kağıza çıxarmağı isə başqa alətlə əlaqələndirməyə başlayır. Bu, rəqəmsal savadlılığın ilkin formasıdır.

Başqa bir situasiyada müəllim uşaqlara eyni mövzu üzrə iki fərqli vasitədən istifadə edir: əvvəl interaktiv lövhədə şəkillər göstərir, sonra planşetdə sadə tədris oyunu açır. Uşaq hiss edir ki, birində bütün sinif birlikdə baxır, digərində isə özü toxunaraq işləyə bilir. Bu cür fərqləndirmə uşaqda texnologiyanın müxtəlif imkanlarını tanımağa kömək edir.

Məktəbəhazırlıq mərhələsində sadə davranış qaydaları da vacibdir. Məsələn, uşaq ekrana səbəbsiz toxunmamalı olduğunu, müəllim icazə verəndə işləməli olduğunu, qulaqcığı ehtiyatla taxmaq lazım gəldiyini, texniki vasitəyə oyuncaq kimi yox, iş aləti kimi yanaşmağın vacibliyini öyrənir. Deməli, bu yaşda rəqəmsal savadlılıq yalnız aləti tanımaq deyil, ona düzgün yanaşmaqla da başlayır.

Bu mərhələdə müəllimin əsas vəzifəsi uşağı texnologiya ilə erkən və nəzarətsiz şəkildə yükləmək deyil, rəqəmsal mühiti sadə, təhlükəsiz və aydın formada tanıtmaqdır. “Bu nə üçündür?”, “Hansında baxırıq, hansında dinləyirik?”, “Bu vasitəyə necə diqqətlə yanaşmalıyıq?” kimi suallar məktəbəhazırlıq dövrü üçün çox uyğundur. Burada məqsəd texnologiyanı çox işlətmək deyil, onu tanımaq və fərqləndirməkdir.

İbtidai təhsil səviyyəsində rəqəmsal savadlılıq

İbtidai təhsil səviyyəsində rəqəmsal savadlılıq bir addım da irəli gedir. Şagird artıq təkcə texniki vasitələri tanımır, onlardan ilkin istifadə bacarıqları da göstərir. Dövlət standartında ibtidai mərhələ üçün məhz bu göstərici verilir. Burada əsas məsələ odur ki, şagird rəqəmsal vasitəni sadə tapşırıqları yerinə yetirmək üçün işlətməyə başlayır və bunu müəyyən qayda çərçivəsində edir.

Məsələn, Azərbaycan dili dərsində şagird elektron mətni açır, sözləri izləyir, şəkillə mətni birləşdirir, müəllimin köməyi ilə sadə tapşırığı cavablandırır. Riyaziyyat dərsində interaktiv tapşırıqla işləyərkən cavabı seçir, səhv və doğru nəticəni görür, yenidən yoxlayır. Həyat bilgisi dərsində qısa videoya baxdıqdan sonra müəllimin yönləndirməsi ilə əsas məlumatı seçməyə çalışır. Bunların hamısı ibtidai səviyyə üçün ilkin rəqəmsal istifadə bacarıqlarıdır.

Bu mərhələdə ilkin istifadə yalnız texniki əməliyyat deyil, həm də davranış qaydasıdır. Şagird bilməlidir ki, cihazdan ehtiyatla istifadə etmək lazımdır, işini yarımçıq qoymamaq lazımdır, müəllimin dediyi çərçivədə işləmək vacibdir, ekranda qarşısına çıxan hər şeyi açmaq düzgün deyil. Məsələn, o, faylı açır, sonra işi saxlayır, sonradan həmin işi tapır. Bu, sadə görünür, amma ibtidai mərhələdə çox mühüm bacarıqdır.

Başqa bir situasiyada müəllim şagirdlərə sadə təqdimat üzərində işləməyi öyrədir. Uşaq başlıq yazır, şəkil seçir, onu uyğun yerə yerləşdirir. Burada əsas məqsəd dizayn ustalığı deyil; texnologiyadan məqsədli şəkildə ilkin istifadə rahatlığını formalaşdırmaqdır. Eyni şəkildə, sinifdə elektron tapşırıq platformasına daxil olmaq, müəllimin göndərdiyi materialı açmaq, cavabı vaxtında göndərmək də bu mərhələnin praktik nümunələrindəndir.

İbtidai mərhələdə rəqəmsal savadlılıq üçün təhlükəsiz davranış da vacibdir. Şagird başa düşməlidir ki, hər düyməyə toxunmaq olmaz, şəxsi məlumatı paylaşmaq olmaz, müəllimin və valideynin xəbəri olmadan qəribə məzmunlara keçmək düzgün deyil. Bu xətt sadə dillə və gündəlik məktəb dili ilə verilməlidir. Çünki ilkin istifadə bacarığı təhlükəsiz davranışla birlikdə formalaşanda daha sağlam olur.

Bu mərhələdə müəllim şagirdi sadəcə “düyməni basan” uşağa çevirməməlidir. O, hər tapşırığın məqsədini də hiss etdirməlidir. “Bunu niyə açırıq?”, “Bu nişan nə üçündür?”, “İşimizi sonra tapmaq üçün nə etməliyik?”, “Ehtiyatlı istifadə etmək niyə vacibdir?” kimi suallar ibtidai səviyyədə rəqəmsal savadlılığın daha möhkəm yaranmasına kömək edir.

Ümumi orta təhsil səviyyəsində rəqəmsal savadlılıq

Ümumi orta təhsil səviyyəsində rəqəmsal savadlılıq daha funksional və daha seçici xarakter alır. Dövlət standartında bu mərhələ üçün “İKT-nin imkanlarından məqsədyönlü istifadə edir” göstəricisi verilir. Burada əsas yenilik odur ki, şagird artıq texnologiyanı sadəcə işlətmir, onu konkret məqsədə uyğun seçir və istifadə edir.

Bu mərhələdə əsas sual budur: “Mən bu işi görmək üçün hansı rəqəmsal vasitədən istifadə etməliyəm və niyə məhz bundan?” Şagird tədricən başa düşür ki, hər iş üçün eyni alət uyğun deyil. Məsələn, xəritə ilə bağlı mövzu üçün mətn yox, rəqəmsal xəritə daha uyğundur. Nəticələri müqayisə etmək üçün uzun izah yox, cədvəl daha faydalı ola bilər. Mövzunu sinfə aydın çatdırmaq üçün yalnız şəkil yox, başlıq və qısa mətni olan təqdimat daha münasib ola bilər.

Məsələn, coğrafiya dərsində iqlim qurşaqları haqqında təqdimat hazırlanır. Şagird başa düşür ki, bu mövzu üçün xəritə, rəng fərqi və qısa qeyd daha uyğun olacaq. Əgər o, sadəcə çoxlu mətn yığmır, məhz mövzunun izahına xidmət edən rəqəmsal vasitələri seçirsə, bu, məqsədyönlü istifadədir. Biologiya dərsində qidalanma mövzusu ilə bağlı iş apararkən diaqram, cədvəl və şəkil arasında uyğun seçimi etmək də eyni səriştəyə daxildir.

Azərbaycan dili dərsində şagird mövzu ilə bağlı məlumat axtarır. O, qarşısına çıxan ilk materialı götürmür, mövzuya uyğun olanı seçir, lazım olmayan hissələri kənarda saxlayır, faydalı məlumatı ayırır. Bu, artıq rəqəmsal mühitdə seçici işləməkdir. Xarici dil dərsində isə o, dinləmə materialını, lüğət resursunu və ya sadə dil tətbiqini konkret məqsədə görə seçir. Burada da əsas olan texnologiyanın çoxluğu yox, məqsədə uyğunluğu olur.

Ümumi orta təhsil səviyyəsində rəqəmsal savadlılıq əməkdaşlıq və təşkilatla da bağlı görünür. Məsələn, qrup layihəsində materialların toplanması, hissələrin bölünməsi, ümumi təqdimat faylının hazırlanması, tapşırıq tarixinin izlənməsi kimi işlər rəqəmsal vasitələrlə aparılır. Bu zaman şagird texnologiyanı sadəcə fərdi istifadə üçün yox, ortaq işin təşkili üçün də işlətməyi öyrənir.

Bu mərhələdə məlumatın doğruluğu məsələsi də artıq görünməlidir. Şagird bilməlidir ki, rəqəmsal mühitdə qarşısına çıxan hər məlumat eyni dərəcədə etibarlı deyil. O, mənbəyə diqqət etməyi, uyğun və uyğunsuz materialı ayırmağı, təkcə parlaq görünən məzmuna yox, faydalı və doğru məzmuna yönəlməyi öyrənməlidir. Bu, məqsədyönlü istifadə səriştəsinin mühüm tərəfidir.

Müəllim bu mərhələdə “Hansı vasitə burada daha faydalıdır?”, “Bu məlumat niyə seçildi?”, “Burada şəkil, xəritə, cədvəl, yoxsa mətn daha uyğundur?”, “Tapdığın material doğrudan da işinə yarayırmı?” kimi suallarla şagirdi düşünərək seçim etməyə yönəltməlidir. Ümumi orta təhsil səviyyəsində rəqəmsal savadlılıq texnologiyanı məqsəd və məzmun uyğunluğu əsasında işlətməklə dərinləşir.

Tam orta təhsil səviyyəsində rəqəmsal savadlılıq

Tam orta təhsil səviyyəsində rəqəmsal savadlılıq daha yetkin, daha məsuliyyətli və daha ictimai xarakter alır. Dövlət standartında bu mərhələ üçün “cəmiyyətin həyatında İKT-nin əhəmiyyətini dəyərləndirir, fəal istifadəçi bacarıqları nümayiş etdirir” göstəricisi verilir. Burada şagird texnologiyanı yalnız öz dərsi və şəxsi rahatlığı üçün yox, daha geniş həyat mühiti üçün də dəyərləndirməyə başlayır.

Bu mərhələdə rəqəmsal savadlılığın əsas fərqi ondadır ki, şagird artıq texnologiyanın həyatdakı rolunu görür. O, anlayır ki, İKT təhsil, səhiyyə, idarəetmə, rabitə, elm, iş həyatı, sosial münasibətlər və gündəlik xidmətlərdə böyük rol oynayır. Amma bununla yanaşı o, texnologiyanın risklərini də görə bilir: yanlış məlumatın yayılması, diqqət dağınıqlığı, asılılıq, etik qayda pozuntuları, şəxsi məlumatın təhlükəyə düşməsi kimi məsələlər artıq onun düşüncə dairəsinə daxil olur.

Tam orta mərhələdə fəal istifadəçi olmaq sadəcə “çox istifadə etmək” deyil. Fəal istifadəçi o şagirddir ki:

• texnologiyanı məqsədinə uyğun seçir,

• məlumatı yoxlayır,

• rəqəmsal mühitdə etik davranır,

• material yaradır,

• rəqəmsal aləti həm öyrənmək, həm təqdim etmək, həm də cəmiyyətə fayda verən işlər üçün istifadə edir.

Məsələn, şagird layihə işi üçün sadə təqdimat yox, məzmuna uyğun və düzgün qurulmuş rəqəmsal material hazırlayır. O, şəkil, mətn, cədvəl və mənbə arasında tarazlıq qurur. Yaxud məktəb tədbiri üçün rəqəmsal afişa hazırlayarkən yalnız gözəlliyi yox, məlumatın aydınlığını və düzgünlüyünü də düşünür. Bu, fəal və düşünülmüş istifadədir.

Başqa bir situasiyada şagird elektron platformada müəllimlə yazışır, tapşırıq göndərir, geribildirim alır. O, bunu qeyri-rəsmi və nizamsız şəkildə yox, uyğun üslubla, vaxtında və məsuliyyətlə edir. Burada rəqəmsal savadlılıq artıq kommunikativ və etik tərəfi ilə görünür.

Cəmiyyətlə bağlı baxış da bu mərhələdə güclənməlidir. Məsələn, şagird başa düşür ki, rəqəmsal texnologiyalar dövlət xidmətlərinə çıxışı asanlaşdıra, məsafədən öyrənməni mümkün edə, iş və ünsiyyət imkanlarını genişləndirə bilər. Eyni zamanda yanlış istifadə olunarsa problemlər də yarada bilər. Bu iki tərəfi birlikdə görmək tam orta səviyyə üçün vacibdir.

Bu mərhələdə müəllim “sən bunu işlədə bilirsənmi?” sualından bir addım irəli getməlidir. O, “bu vasitəni niyə seçdin?”, “bu məlumatın doğruluğunu necə yoxladın?”, “rəqəmsal mühitdə məsuliyyətli davranış nədir?”, “texnologiyanın faydası ilə yanaşı hansı riskləri də görürsən?” kimi suallarla şagirdi daha yetkin rəqəmsal düşünməyə yönəltməlidir. Tam orta təhsil səviyyəsində rəqəmsal savadlılıq fəal, etik, seçici və məsuliyyətli istifadəçi mövqeyi ilə tamamlanır.

Müəllim bu səriştəni necə dəstəkləyə bilər ?

Rəqəmsal savadlılıq müəllimin yaratdığı təlim mühitində formalaşır. Əgər texnologiya yalnız maraqlı görüntü üçün istifadə olunur, şagirdə seçim imkanı verilmir, istifadə qaydaları və məqsədi izah edilmir, təhlükəsizlik və etik davranışdan danışılmırsa, bu səriştə zəif qalır. Əgər şagirdə yaşına uyğun şəkildə alətləri tanımaq, istifadə etmək, seçmək, yaradıcı iş görmək, düzgün davranmaq və nəticəni qiymətləndirmək imkanı verilirsə, bu səriştə güclənir.

Müəllim texnologiyanı dərsin məzmununa xidmət edən vasitə kimi işlətməlidir. Hər yerdə eyni alət yox, məqsədə uyğun vasitə seçilməlidir. Xəritə mövzusunda xəritə, müşahidə mövzusunda cədvəl və qeydlər, dil dərsində səs materialı, layihə müdafiəsində isə aydın və yığcam təqdimat uyğun ola bilər. Şagird bu seçimi müəllimin nümunəsində də görməlidir.

Burada müəllimin sualları çox vacibdir. “Bu tapşırıq üçün hansı rəqəmsal vasitə daha münasibdir?”, “bunu sadəcə baxmaqla öyrənmək olar, yoxsa qeydə almaq da lazımdır?”, “hazırladığın işdə nə artıqdır, nə faydalıdır?”, “bu məlumat etibarlıdırmı?”, “rəqəmsal mühitdə nəyə görə ehtiyatlı olmaq lazımdır?” kimi suallar rəqəmsal savadlılığı daha dərinləşdirir.

Dərsdənkənar fəaliyyətlər də bu səriştə üçün çox münasibdir. Məktəb tədbiri üçün afişa hazırlamaq, sinif təqdimatını qurmaq, müşahidə nəticələrini elektron qaydada toplamaq, sadə video və ya səs yazısı hazırlamaq, məktəb qəzeti üçün rəqəmsal material düzəltmək, elektron platformada ortaq layihə işi aparmaq kimi fəaliyyətlərdə şagird texnologiyanı daha canlı və daha məsuliyyətli şəkildə işlətməyi öyrənir.

Məktəbdə rəqəmsal savadlılığı necə görmək olar ?

Məktəbdə rəqəmsal savadlılıq səriştəsini tanımaq üçün yalnız şagirdin cihazdan istifadə etməsinə baxmaq kifayət etmir. Əsas diqqət onun texniki vasitəni tanıyıb-tanımadığına, hansı məqsədlə seçdiyinə, istifadə zamanı nə qədər düşünərək hərəkət etdiyinə, təhlükəsizlik və etik davranış qaydalarına əməl edib-etmədiyinə və rəqəmsal mühitin əhəmiyyətini başa düşüb-düşünmədiyinə verilməlidir.

Məktəbəhazırlıqda uşaq texniki vasitələri tanıyır və bir-birindən ayırırsa, ilkin əlamət görünür. İbtidai sinifdə onlardan sadə, qaydalı və təhlükəsiz istifadə edə bilirsə, bu səriştə güclənir. Ümumi orta mərhələdə texnologiyanı məqsədinə uyğun seçir və işində istifadə edirsə, daha yetkin mərhələ görünür. Tam orta təhsil səviyyəsində isə şagird texnologiyanın cəmiyyət üçün əhəmiyyətini anlayır, rəqəmsal mühitdə etik və məsuliyyətli davranır, məlumatla diqqətlə işləyirsə, bu səriştə formalaşmış sayılır.

Bəzən çox cihaz işlədən şagird deyil, daha az vasitə ilə, amma düzgün məqsəd üçün, aydın və məsuliyyətli işləyən şagird rəqəmsal savadlılıq baxımından daha güclü olur. Buna görə məktəbdə bu səriştəni yalnız texniki çevikliklə yox, seçici, etik və məqsədəuyğun istifadə ilə görmək lazımdır.

Rəqəmsal savadlılıq səriştəsi məktəbəhazırlıqda İKT-ni tanımaq və fərqləndirməklə başlayır, ibtidai təhsildə sadə, qaydalı və təhlükəsiz istifadə bacarıqları ilə inkişaf edir, ümumi orta təhsil səviyyəsində İKT-nin imkanlarından məqsədyönlü və seçici istifadə etməklə dərinləşir, tam orta təhsil səviyyəsində isə cəmiyyətin həyatında İKT-nin əhəmiyyətini dəyərləndirmə, etik davranış və fəal istifadəçi mövqeyi ilə tamamlanır. Bu inkişaf xətti göstərir ki, rəqəmsal savadlılıq sadəcə texniki istifadə deyil. O, texnologiyanı tanımaq, uyğun aləti seçmək, məqsədə görə işlətmək, təhlükəsiz və məsuliyyətli davranmaq, məlumatı yoxlamaq və rəqəmsal mühitdə düşünərək hərəkət etmək bacarığıdır. Bu məntiq fəaliyyətlə bağlı səriştələrin inkişaf xətti ilə uyğun gəlir.