Şagirdlərlə bağlı sosial və emosional vəziyyətlər - Müsahibə sualları 40

1- Şagird aqressiv davranırsa, direktor ilk olaraq nə etməlidir?
Mən belə halda ilk növbədə təhlükəsizliyi təmin edərəm. Hadisə davam edirsə, uşaqları ayıraram və vəziyyəti sakitləşdirərəm. Aqressiyanın içində uzun söhbət aparmaq düzgün deyil. Əvvəl davranışı dayandırmaq lazımdır, sonra səbəbi anlamaq. Mən həmin uşağı dərhal damğalamağa çalışmaram. Sonra kimlə, nə vaxt, hansı səbəbdən bu hal baş verdiyini aydınlaşdıraram. Sinif rəhbəri, növbətçi müəllim və lazım gələrsə psixoloqdan məlumat alaram. Mənim üçün düzgün ardıcıllıq budur: təhlükəsizlik, sakitləşdirmə, araşdırma, sonra müdaxilə planı.

2- Direktor şagird aqressiyasını yalnız intizam məsələsi kimi götürməlidirmi?
Mən bunu düzgün saymıram. Aqressiv davranış qayda pozuntusudur, amma çox vaxt bunun arxasında başqa səbəblər də olur. Bəzən uşaq özünü ifadə edə bilmir, bəzən təkrarlanan gərginlik yaşayır, bəzən də sinifdə təzyiq altındadır. Direktor yalnız cəza ilə yanaşsa, görünən davranışı dayandıra bilər, amma səbəbi yerində qalır. Mən əvvəl davranışın tezliyinə və şəraitinə baxaram. Bu hal hər yerdə olur, yoxsa müəyyən sinifdə və müəyyən uşaqlarla təkrarlanır, bunu araşdıraram. Sonra uyğun dəstək və nəzarət xətti quraram. Mənim üçün məqsəd təkcə pozuntunu dayandırmaq yox, təkrarı azaltmaqdır.

3- İki şagird arasında dava düşübsə, direktor hadisəni necə idarə etməlidir?
Mən əvvəlcə fiziki təhlükəni dayandıraram. Sonra uşaqları kütlənin içində saxlamaram. Çünki başqalarının baxışı gərginliyi daha da artırır. Hər iki tərəfi ayrıca dinləmək daha düzgündür. Mən dərhal kim haqlıdır, kim haqsızdır deyə qərar vermərəm. Hadisənin əvvəlini, gedişini və təhrikedici məqamı müəyyən etməyə çalışaram. Sonra müəllim müşahidəsi və lazım gəlsə digər uşaqların məlumatı ilə tabloyu tamamlayaram. Mənim üçün burada əsas məsələ budur ki, dava təkcə cəza ilə bağlanmasın, təkrar riski də azalsın.

4- Şagird tez-tez sinifdə kobud cavab verirsə, direktor nə etməlidir?
Mən bunu sadəcə tərbiyəsizlik kimi oxumaram. Əvvəl müəllimdən və sinif rəhbərindən bu davranışın hansı hallarda yarandığını soruşaram. Həmişə olur, yoxsa müəyyən dərsdə və müəyyən situasiyada görünür, bunu ayırmaq vacibdir. Sonra uşağın özü ilə sakit şəraitdə danışaram. Məqsəd onu sıxmaq deyil, davranışın səbəbini başa düşməkdir. Mən eyni zamanda müəllimə də baxaram ki, münasibət xəttində gərginlik varmı. Sonra konkret gözlənti qoyaram və izləmə müəyyən edərəm. Mənim üçün düzgün yol budur: səbəbi anlamaq, sərhədi qoymaq, dəstəyi təşkil etmək.

5- Şagird sinifdə başqalarını qorxudursa, direktor nəyi nəzərə almalıdır?
Bu artıq təkcə bir uşağın davranışı deyil, sinif iqlimi məsələsidir. Mən əvvəlcə həmin davranışın təkrarlandığını, uşaqların ondan çəkinib-çəkinmədiyini aydınlaşdıraram. Qorxu mühiti olan sinifdə öyrənmə də, münasibət də zəifləyir. Mən müəllimə və sinif rəhbərinə konkret müşahidə aparmağı tapşıraram. Həmin şagirdlə fərdi söhbət apararam. Lazım gəlsə psixoloq xəttini qoşaram. Eyni zamanda zərər görən uşaqların da özünü təhlükəsiz hiss etməsi üçün addım ataram. UNESCO məktəb zorakılığı ilə bağlı təhlükəsiz mühitin və erkən müdaxilənin vacibliyini xüsusi vurğulayır.

6- Direktor təcrid olunan şagirdi necə müəyyən etməlidir?
Təcrid olunan uşaq həmişə şikayət etmir. Bəzən o, ən sakit və görünməz uşaq olur. Mən belə hallarda tənəffüsdə tək qalma, qrup işindən kənarda qalma, sinifdə danışmama, tədbirlərdən çəkilmə kimi siqnallara baxaram. Sinif rəhbəri və müəllimlərdən də bu istiqamətdə müşahidə istəyərəm. Bəzən uşaq davranış problemi yaratmır deyə diqqətdən kənarda qalır. Amma aidlik hissi zəifləyəndə sonradan daha böyük emosional risk yaranır. Mən belə uşaqlarla diqqətli və təzyiqsiz işləməyə üstünlük verərəm. Məqsəd onu birdən-birə mərkəzə çıxarmaq yox, təhlükəsiz şəkildə sinifə bağlamaqdır.

7- Şagird daim tək qalırsa, direktor bunu necə araşdırmalıdır?
Mən əvvəlcə bunun uşağın öz seçimi, yoxsa məcburi təcrid olduğunu ayıraram. Bəzi uşaqlar sakitdir, amma bu, onların təcrid olunduğu anlamına gəlmir. Ona görə həm müəllim müşahidəsinə, həm də uşağın özü ilə söhbətə ehtiyac olur. Sinif rəhbəri ilə birlikdə onun sinifdaxili münasibətlərinə baxaram. Qrup işlərində, tənəffüsdə və tədbirlərdə rolu varmı, bunu izləyərəm. Əgər başqaları tərəfindən kənarda saxlanılırsa, bu artıq ciddi siqnaldır. Mən həmin uşağın özünü təhlükəsiz hiss edəcəyi kiçik inteqrasiya addımları quraram. Təcrid və aidlik hissinin zəifləməsi məktəb rifahı baxımından risk amili sayılır.

8- Direktor bullinqlə adi konflikt arasında fərqi necə görməlidir?
Mən bullinqi sadə mübahisə ilə qarışdırmazdım. Adi konflikt iki tərəf arasında birdəfəlik və ya təsadüfi gərginlik ola bilər. Bullinqdə isə təkrar, güc fərqi və məqsədli incitmə xətti görünür. Mən əvvəl bu davranışın təkrarlanıb-təkrarlanmadığını yoxlayaram. Sonra zərər görən uşağın özünü necə hiss etdiyini və qorxu yaşayıb-yaşamadığını öyrənərəm. Həmçinin digər uşaqların buna şahid olub-olmadığına baxaram. Mənim üçün fərq çox vacibdir, çünki müdaxilə də buna görə dəyişir. Bullinqə sadəcə “uşaqlar arasında məsələdir” demək böyük səhvdir.

9- Bullinq şübhəsi varsa, direktor ilk olaraq nə etməlidir?
Mən ilk növbədə zərər görən uşağın təhlükəsizliyini düşünərəm. Sonra hadisəni qışqırıq və ümumi ittihamla yox, sakit araşdırma ilə açaram. Uşaqları hamının qarşısında üzləşdirmərəm. Əvvəl zərər görən uşaqla ayrıca danışaram. Sonra hadisədə adı keçən digər uşaqlarla ayrıca işləyərəm. Müəllim, sinif rəhbəri və psixoloq xəttini də qoşaram. Məqsəd təkcə günahkar tapmaq deyil, davranışı dayandırmaq və təkrarı önləməkdir. Bullinqlə mübarizədə bütün məktəb yanaşması və təhlükəsiz mühit əsas sayılır.

10- Direktor bullinq edən uşağa yalnız cəza verməlidirmi?
Mən yalnız cəza xəttini yetərli saymıram. Çünki bullinq edən davranışı dayandırmaq vacibdir, amma bu uşaqla da işləmək lazımdır. O, diqqət qazanmaq, güc göstərmək və ya özü yaşadığı zorakı münasibəti təkrarlamaq xəttində ola bilər. Mən əvvəl sərhədi aydın qoyaram. Davranışın yolverilməz olduğunu deyərəm. Sonra onunla səbəb və təkrar risk üzərində işləyərəm. Psixoloq, sinif rəhbəri və ailə xəttini də qoşaram. Mənim üçün burada məqsəd təkcə cəza yox, davranışın dəyişməsidir.

11- Bullinqə şahid olan uşaqlarla direktor necə işləməlidir?
Məncə bullinqdə təkcə qurban və təşəbbüskar yoxdur. Tamaşaçı uşaqlar da prosesin bir hissəsidir. Əgər sinif gülür, susur və ya bunu adi qəbul edirsə, problem böyüyür. Mən belə hallarda siniflə təhlükəsiz və düzgün danışıq quraram. Heç kimi açıq ifşa etmədən münasibət, hörmət və müdaxilə mədəniyyəti barədə işləmək lazımdır. Uşaqlar bilməlidir ki, başqasının alçaldılması əyləncə deyil. Onlar eyni zamanda təhlükəsiz şəkildə kimə və necə müraciət edəcəklərini bilməlidirlər. Mənim üçün bu, preventiv işin vacib hissəsidir. Bullinqin qarşısında tamaşaçı mövqeyinin dəyişməsi də çox önəmlidir.

12- Şagirdin davranışı qəfil dəyişibsə, direktor bunu necə oxumalıdır?
Mən qəfil davranış dəyişikliyinə çox diqqətlə baxaram. Sakit uşaq birdən aqressivləşirsə, aktiv uşaq birdən qapanırsa, burada siqnal var. Mən bunu yalnız “yeniyetməlik dövrüdür” deyib keçmərəm. Əvvəl müəllimlərdən, sinif rəhbərindən və lazım gəlsə valideyndən ümumi vəziyyəti soruşaram. Bu dəyişiklik dərsdə, münasibətdə, davamiyyətdə də görünürmü, onu araşdıraram. Sonra uşağın özü ilə də uyğun şəkildə danışaram. Məqsəd onu qorxutmaq yox, nə baş verdiyini görməkdir. Erkən siqnalı vaxtında görmək daha böyük risklərin qarşısını ala bilər.

13- Şagird dərsdə tez-tez partlayış yaşayırsa, direktor nə etməlidir?
Mən əvvəl bu partlayışların hansı situasiyalarda baş verdiyini araşdıraram. Hər dərsdə olur, yoxsa müəyyən müəllimdə və ya müəyyən tapşırıq zamanı, bunu bilmək lazımdır. Sonra həmin uşağın özünü sakitləşdirmə və dəstək ehtiyacını müəyyən etmək vacibdir. Mən müəllimə dəstək verərəm ki, yalnız sərt reaksiya ilə getməsin. Psixoloqla birlikdə uşağın emosional tənzimləmə ehtiyacına baxmaq faydalı olar. Eyni zamanda sinifin təhlükəsizliyi qorunmalıdır. Mənim üçün burada həm sərhəd, həm də dəstək bir yerdə getməlidir. Təkcə cəza və ya təkcə güzəşt düzgün nəticə vermir.

14- Direktor sinifdə qorxu mühitinin olduğunu necə anlaya bilər?
Qorxu mühiti olan sinifdə uşaqlar çox vaxt açıq danışmır. Amma əlamətlər görünür. Sinifdə həddən artıq səssizlik, bəzi uşaqların daim başını aşağı salması, fikir deməkdən çəkinmə, eyni uşaqların hədəf olması buna işarə ola bilər. Mən belə hallarda sinif müşahidəsi aparmağı vacib sayıram. Təkcə müəllimin sözü ilə kifayətlənmərəm. Uşaqların bir-birinə münasibətinə və müəllim-şagird xəttinə baxaram. Qorxu mühiti varsa, bu artıq təkcə intizam məsələsi deyil, məktəb iqlimi problemidir. Mən belə siniflə həm müəllim, həm psixoloq, həm də rəhbərlik səviyyəsində işləməyə üstünlük verərəm.

15- Şagird sosial şəbəkədə başqa şagirdi incidirsə, direktor buna məktəb məsələsi kimi baxmalıdırmı?
Mən belə hallara laqeyd qalmağı düzgün saymıram. Hadisə məktəbdən kənarda başlasa da, onun təsiri məktəbə gəlirsə, bu artıq məktəb mühiti məsələsidir. Uşaq sinfə qorxu, utanc və ya gərginliklə gəlirsə, rəhbərlik bunu görə bilməlidir. Mən əvvəl məsələni dəqiq aydınlaşdıraram. Sonra zərər görən uşağın təhlükəsizliyinə baxaram. Həm ailə, həm sinif rəhbəri, həm də psixoloq xəttini işə salaram. Məqsəd uşaqları cəza mərkəzinə toplamaq yox, zərəri dayandırmaq və təkrarı önləməkdir. Rəqəmsal bullinq də bullinqin bir forması kimi qiymətləndirilir.

16- Direktor emosional risk daşıyan şagirdi necə izləməlidir?
Mən belə uşağı sadəcə bir dəfə danışıb buraxmazdım. Əgər uşaqda qapanma, davamlı kədər, aqressiya, özünəqapanma, dərsdən uzaqlaşma və ya sosial çəkilmə varsa, izləmə lazımdır. Mən sinif rəhbəri, psixoloq və müvafiq müəllimlərlə koordinasiya quraram. Kimin nə müşahidə etdiyi toplanmalıdır. Sonra uşağın gündəlik vəziyyətində dəyişiklik varmı, buna baxılar. Mənim üçün izləmə təzyiq yaratmaq deyil. Təhlükəsiz və davamlı diqqət göstərməkdir. Emosional risklərdə erkən müşahidə və yönləndirmə çox vacibdir.

17- Direktor psixoloqun rolunu təkrarlamadan bu mövzuda necə işləməlidir?
Mən psixoloqun yerinə diaqnoz qoymağa çalışmaram. Direktorun rolu risk siqnalını görmək, düzgün yönləndirmək və məktəb daxilində əlaqələndirmə yaratmaqdır. Yəni mən problemi görərəm, amma peşə sahələrini qarışdırmaram. Psixoloqla işləyərəm, sinif rəhbəri ilə işləyərəm, ailə ilə həssas danışaram. Direktor burada prosesin dağılmamasına cavabdehdir. Məqsəd uşağı tək qoymamaqdır. Eyni zamanda məlumatın məxfiliyini və uşağın ləyaqətini qorumaq da vacibdir. Mənim üçün düzgün rəhbərlik odur ki, hər kəsin rolu aydın olsun.

18- Şagird dərsə gəlmək istəmirsə, direktor bunu necə dəyərləndirməlidir?
Mən bunu sadəcə tənbəllik və ya intizamsızlıq kimi görmərəm. Davamiyyət problemi çox vaxt daha dərin narahatlığın əlaməti ola bilər. Uşaq sinifdə özünü təhlükəsiz hiss etmir, bullinq yaşayır, müəllimlə münasibətində problem var və ya emosional çətinlik keçirir, bunların hamısı mümkün variantdır. Mən əvvəl davamiyyətin hansı hallarda pozulduğunu və paralel olaraq davranışda nə dəyişdiyini araşdıraram. Sonra sinif rəhbəri, valideyn və psixoloqla koordinasiya quraram. Məqsəd uşağı “niyə gəlmədin” ilə sıxmaq yox, “nə baş verir” sualına cavab tapmaqdır. Məktəbdən uzaqlaşma emosional risklərlə əlaqəli ola bilər.

19- Şagird daim başqasını günahlandırırsa, direktor necə yanaşmalıdır?
Mən belə uşağa dərhal “məsuliyyətsizdir” damğası vurmazdım. Əvvəl onun münasibət qurma və öz davranışını görmə bacarığında çətinlik olub-olmadığına baxaram. Bəzən uşaq özünü qorumaq üçün daim günahı başqasına atır. Mən onunla fərdi söhbətdə hadisəni addım-addım danışdırmağa çalışaram. Məqsəd günah tapmaq yox, məsuliyyət hissini formalaşdırmaqdır. Eyni zamanda müəllim də bu uşaqla yalnız ittiham dili ilə işləməməlidir. Mən burada həm sərhəd, həm öyrədici yanaşma seçərəm. Davranışın nəticəsini görməyə kömək etmək vacibdir.

20- Direktor təhqir olunan şagirdlə necə danışmalıdır?
Mən belə uşaqla çox həssas danışaram. Əvvəl onun özünü təhlükəsiz hiss etməsini təmin etmək lazımdır. Sonra ona inandığımı və məsələnin ciddiyə alındığını hiss etdirmək vacibdir. Mən “niyə cavab vermədin” və ya “özünü qoruya bilmədin” kimi sözlərdən uzaq duraram. Bu, uşağın yükünü artırır. Əvəzində nə baş verdiyini, nə qədər davam etdiyini və indi özünü necə hiss etdiyini soruşaram. Sonra ona hansı addımların atılacağını deyərəm. Uşaq bilməlidir ki, məktəb onu tək qoymayacaq. Bullinq və zorakılıqda zərər görən uşağın təhlükəsizlik hissinin bərpası əsasdır.

21- Direktor şagirdin aqressiyasına müəllim amilinin təsirini necə araşdırmalıdır?
Mən bu ehtimalı da nəzərə alaram. Bəzən şagird davranışı yalnız uşağın öz problemi olmur. Müəllim-şagird münasibətində davamlı gərginlik varsa, bu da davranışı sərtləşdirə bilər. Mən müəllimi günahlandırmağa tələsmərəm. Amma onun tonu, yanaşması, sinif idarəetmə tərzi və şagirdlə ünsiyyəti barədə obyektiv müşahidə apararam. Həm şagirdi, həm müəllimi, həm də sinif mühitini birlikdə oxumaq lazımdır. Məqsəd tərəf tutmaq deyil. Məqsəd problemin tam mənzərəsini görməkdir. Mənim üçün düzgün yanaşma budur: davranışa yalnız uşağın içindən yox, münasibətlər içindən də baxmaq.

22- Şagird daim lağa qoyulursa, direktor nə etməlidir?
Mən bunu “uşaq zarafatı” kimi keçmərəm. Təkrarlanan lağ etmə uşağın özünəinamını, aidlik hissini və məktəbə münasibətini zədələyir. Əvvəl hadisənin təkrarlanma dərəcəsini və iştirakçıları aydınlaşdıraram. Sonra zərər görən uşaqla və digər uşaqlarla ayrıca işləyərəm. Sinifdə münasibət və hörmət xəttini yenidən qurmaq lazım gəlir. Bəzən təkcə bir uşağı çağırmaq yetmir. Sinif mədəniyyəti ilə də işləmək lazımdır. Mənim üçün burada əsas məqsəd odur ki, lağ etmə normaya çevrilməsin. Təhlükəsiz və hörmətli mühit bütün məktəb yanaşması ilə qurulur.

23- Direktor bullinqdə valideynlə necə danışmalıdır?
Mən burada çox ehtiyatlı və aydın danışaram. Zərər görən uşağın valideyni ilə söhbətdə əvvəl təhlükəsizlik və araşdırma xəttini izah edərəm. Davranışı törədən uşağın valideyni ilə danışanda isə dərhal damğalama dili seçmərəm. Amma məsələnin ciddiliyini də yumşaltmaram. Mən hər iki tərəfdə emosional müdafiə yaranacağını bilirəm. Ona görə fakt, proses və növbəti addım xəttini saxlayaram. Məqsəd ailələri qarşı-qarşıya gətirmək deyil. Məqsəd davranışı dayandırmaq və uşaqları qorumaqdır. Valideynlə əməkdaşlıq bu mövzuda çox vacibdir.

24- Şagird özünü zədələmə ilə bağlı siqnal verirsə, direktor nə etməlidir?
Mən belə siqnalı heç vaxt yüngül qəbul etmərəm. Bu mövzuda zarafat, gözləmə və ya “diqqət çəkmək istəyir” yanaşması təhlükəlidir. Mən dərhal məktəb psixoloqunu və müvafiq daxili dəstək xəttini işə salarəm. Eyni zamanda uşağın təhlükəsizliyini təmin etmək əsasdır. Valideynlə həssas və gecikmədən əlaqə saxlanmalıdır. Mən burada təkbaşına qərar verməyə çalışmaram. Məsələ peşəkar və koordinasiyalı şəkildə aparılmalıdır. Yüksək riskli ifadələr və özünə zərər siqnalları erkən müdaxilə tələb edir.

25- Direktor sinifdə aidlik hissini necə gücləndirməlidir?
Mən aidlik hissini sadəcə tədbirlə yox, gündəlik münasibətlə qurmağın tərəfdarıyam. Uşaq sinifdə görünməli, eşidilməli və təhlükəsiz hiss etməlidir. Mən müəllimlərdən bu xətti dərsdə də, tənəffüsdə də diqqətdə saxlamağı gözləyərəm. Kənarda qalan uşaqlara diqqət yetirilməlidir. Qrup işləri, sinif daxili kiçik rollar və təhlükəsiz danışıq mühiti buna kömək edir. Aidlik hissi olan yerdə aqressiya və təcrid riski daha az olur. CASEL dəstəkləyici mühitin SEL üçün əsas olduğunu vurğulayır.

26- Direktor şagirdlərin bir-birinə qarşı aqressiv dilini necə azaltmalıdır?
Mən əvvəl bunu normaya çevrilməyə qoymaram. Sinifdə və məktəbdə təhqir, alçaltma, etiketləmə adi danışıq kimi qəbul olunursa, sonradan daha böyük problem yaranır. Mən müəllimlərlə birlikdə münasibət dilinə dair vahid yanaşma quraram. Hər kəs bilməlidir ki, hansı söz və davranış yolverilməzdir. Eyni zamanda uşaqlara sadəcə “eləmə” demək yetmir. Onlara alternativ ünsiyyət yolu da öyrədilməlidir. Mənim üçün bu mövzuda preventiv iş çox vacibdir. Qayda yalnız pozulanda deyil, əvvəlcədən də görünməlidir.

27- Direktor emosional çökmə yaşayan şagirdi necə qoruyur?
Mən belə uşağı hamının içində sorğu-sual etmərəm. Əvvəl ona sakit və təhlükəsiz yer təmin etmək lazımdır. Sonra uyğun adamla, adətən psixoloq və ya etibarlı böyük vasitəsilə əlaqə qurmaq lazımdır. Mən müəllimlərə də deyərəm ki, bu uşaqla sərt və ictimai dil işlətməsinlər. Valideynə məlumat verilməlidir, amma ehtiyatlı və məsuliyyətli şəkildə. Məqsəd uşağı utandırmaq yox, dəstək xəttinə almaqdır. Direktor burada prosesi toplayan və təhlükəsizliyi qoruyan şəxs olmalıdır. Erkən dəstək emosional risklərin böyüməsinin qarşısını ala bilər.

28- Direktor aqressiv uşağı sinifdən uzaqlaşdırmaqla problemi həll etmiş sayılırmı?
Mən bunu tam həll hesab etmirəm. Bəzən təhlükəsizlik üçün uşağı həmin an sinifdən çıxarmaq lazım olur. Amma bu, hadisəni dayandırır, problemi həll etmir. Sonra səbəb, təkrar riski və dəstək xətti üzərində işləmək lazımdır. Əgər uşaq hər dəfə sadəcə kənarlaşdırılırsa, münasibət daha da qırılır. Mən əvvəlcə müvəqqəti sabitlik yaradar, sonra fərdi müdaxilə planı quraram. Məktəbə həm təhlükəsizlik, həm də dəyişiklik lazımdır. Mənim üçün məqsəd yalnız sakitlik yox, davamlı düzəlişdir.

29- Direktor risk qrupunda olan şagirdləri necə sistemli izləməlidir?
Mən belə işi təsadüfə buraxmazdım. Risk qrupunda olan uşaqlar üçün sinif rəhbəri, psixoloq və lazım olan müəllimlər arasında aydın koordinasiya qurulmalıdır. Kim nəyi müşahidə edir, kim nə vaxt məlumat verir, bu aydın olmalıdır. Mən bunun sənədləşmiş və həssas idarə olunan formada aparılmasının tərəfdarıyam. Məqsəd uşağı damğalamaq deyil. Məqsəd erkən dəstək verməkdir. Davamiyyət, münasibət, davranış və emosional dəyişikliklər izlənməlidir. Sistemli izləmə olmayan yerdə problem ya gec görünür, ya da dağınıq qalır.

30- Direktor bullinqin qarşısını almaq üçün məktəb üzrə nə qurmalıdır?
Mən tək hadisəyə reaksiya ilə kifayətlənməzdim. Məktəb üzrə aydın davranış gözləntiləri, şikayət və müraciət yolları, müəllim həssaslığı və sinifdaxili münasibət işi qurulmalıdır. Uşaqlar bilməlidir ki, bullinq nədir və hara müraciət edə bilərlər. Müəllimlər də bunu adi konfliktlə qarışdırmamalıdır. Psixoloq, sinif rəhbəri və rəhbərlik arasında da əlaqə aydın olmalıdır. Məktəbdə təhlükəsiz mühit təsadüfən yaranmır. O, məqsədli şəkildə qurulur. UNESCO və digər mənbələr bütün məktəb yanaşmasının vacibliyini xüsusi vurğulayır.

31- Direktor müəllimlərə şagird davranışını düzgün oxumaqda necə kömək etməlidir?
Mən müəllimlərdən təkcə qayda saxlamağı yox, davranışı oxumağı da gözləyərəm. Bunun üçün müzakirə, müşahidə və geribildirim lazımdır. Şagird davranışı hər zaman “istəmir” demək deyil. Bəzən “bacarmır”, bəzən “özünü qoruya bilmir”, bəzən də “kömək istəyir” demək olur. Mən müəllimlərlə bu fərqləri danışmağı vacib sayıram. Çünki davranışa yalnız cəza dili ilə baxanda bir çox siqnal qaçır. Direktor burada pedaqoji xətti də gücləndirməlidir. Məktəb iqlimi yalnız qayda ilə yox, yanaşma ilə qurulur.

32- Direktor təhqir edən şagirdin özünün də risk altında olub-olmadığını necə görməlidir?
Mən bunu da nəzərə alaram. Bəzən başqasını incidən uşaq özü də zorakı münasibət görür, diqqət çatışmazlığı yaşayır və ya emosional yük altındadır. Bu, onun davranışını haqlı etmir. Amma müdaxiləni daha düzgün qurmağa kömək edir. Mən əvvəl sərhədi aydın qoyaram. Sonra onunla fərdi şəkildə işləyərəm və ehtiyac varsa psixoloq xəttini qoşaram. Məqsəd günahı yaymaq yox, davranışın təkrarını azaltmaqdır. Mənim üçün burada məsuliyyət və dəstək bir yerdə getməlidir.

33- Direktor sinifdə susan, amma əziyyət çəkən uşağı necə görməlidir?
Mən ən çox belə uşaqlara diqqət etməyə çalışaram. Çünki səs çıxarmayan uşaq çox vaxt görünməz qalır. Amma onun içində qorxu, utanc və tənha qalma hissi yığıla bilər. Mən müəllimlərdən yalnız aktiv problem yaradan uşaqlara deyil, görünməyən riskə də baxmağı istəyərəm. Tənəffüsdə kənarda qalmaq, danışmamaq, tez incimək, göz kontaktından qaçmaq, ani ağlama bu siqnallar ola bilər. Mən belə uşaqlarla təzyiqsiz və təhlükəsiz yaxınlıq qurmağın tərəfdarıyam. Məqsəd onu məcburən açmaq yox, onu görməkdir. Bu xətt məktəbdə emosional təhlükəsizlik üçün çox vacibdir.

34- Direktor şagird davranışı ilə bağlı valideynə necə həssas məlumat verməlidir?
Mən valideynə məlumat verərkən damğalayıcı dildən qaçaram. “Uşağınız problemli uşaqdır” demək çox zərərlidir. Bunun əvəzinə konkret davranışı, müşahidəni və narahatlığı deyərəm. Sonra məktəbin nə gördüyünü izah edərəm. Daha sonra valideynlə birlikdə nə edə biləcəyimizi danışaram. Valideyn özünü ittiham altında hiss edərsə, əməkdaşlıq zəifləyir. Mənim üçün doğru yol budur: fakt, həssaslıq və ortaq çıxış yolu. Məxfilik və hörmət bu söhbətdə mütləq qorunmalıdır.

35- Şagirdlərlə bağlı sosial və emosional vəziyyətlərdə güclü direktor gündəlik işdə nə ilə seçilir?
Məncə belə direktor ilk növbədə erkən siqnalı görməsi ilə seçilir. O, problemi yalnız hadisə böyüyəndə görmür. Aqressiyanı təkcə cəza ilə, təcridi təkcə sakitlik kimi, bullinqi təkcə uşaq zarafatı kimi oxumur. Təhlükəsizliyi təmin edir, amma uşağın ləyaqətini də qoruyur. Müəllim, psixoloq və valideyn xəttini əlaqələndirir. Məktəbdə münasibət iqliminin davranışa təsir etdiyini anlayır. Mənim üçün güclü direktor odur ki, həm qayda saxlayır, həm də uşağın içində nə baş verdiyini görməyə çalışır. Təhlükəsiz və dəstəkləyici məktəb mühiti məhz belə qurulur.

36- Şagird məktəbdə qəfil ağlayır və özünü ələ ala bilmirsə, direktor nə etməlidir?
Mən belə anda uşağı hamının içində sorğu-sual etmərəm. Əvvəl onu sakit və təhlükəsiz yerə çıxarmaq lazımdır. Çünki həmin an uşağın əsas ehtiyacı izahat vermək yox, sakitləşməkdir. Mən uyğun bir əməkdaşın, adətən psixoloq, sinif rəhbəri və ya etibarlı müəllimin onun yanında olmasını təmin edərəm. Sonra nə baş verdiyini dərhal zorla danışdırmağa çalışmaram. Uşaq bir qədər sakitləşəndən sonra səbəbi anlamaq olar. Bəzən bu hal ani emosional yüklənmə olur, bəzən daha dərin narahatlığın əlaməti olur. Mən müəllimlərə də deyərəm ki, belə vəziyyətdə uşağı utandıran və ya danlayan dil işlətməsinlər. Lazım gələrsə valideynlə əlaqə saxlanmalıdır. Mənim üçün burada əsas qayda budur: əvvəl uşağın emosional təhlükəsizliyi, sonra aydınlaşdırma.

37- Şagird yaxınını itirdikdən sonra davranışında dəyişiklik varsa, direktor necə yanaşmalıdır?
Mən belə vəziyyətdə uşağın davranışına sırf intizam prizmasından baxmaram. Yaxınını itirən uşaqda qapanma, aqressiya, diqqət dağınıqlığı, ağlama və ya dərsdən uzaqlaşma görünə bilər. Mən əvvəlcə müəllimlərə bu uşağa qarşı daha həssas yanaşma xətti qurmağı deyərəm. Sinif rəhbəri və psixoloqla birlikdə onun məktəbdə özünü necə hiss etdiyini izləmək lazımdır. Mən uşağı hamının içində bu mövzuya görə danışdırmazdım. Eyni zamanda tam görməməzliyə də vurmazdım. Uşaq hiss etməlidir ki, məktəb onun halını görür. Valideynlə əlaqə və uyğun dəstək xətti də vacibdir. Mənim üçün burada əsas məsələ uşağın həm ləyaqətini, həm də emosional ehtiyacını qorumaqdır.

38- Şagird imtahan və ya qiymətləndirmə zamanı panikaya düşürsə, direktor nə etməlidir?
Mən bunu sadəcə “özünü ələ al” sözü ilə keçmərəm. Əgər uşaq qiymətləndirmə zamanı nəfəsi daralır, ağlayır, donub qalır və ya kəskin həyəcan yaşayırsa, bu, ciddi siqnaldır. Əvvəl həmin anın gərginliyini azaltmaq lazımdır. Sonra müəllim, sinif rəhbəri və psixoloqla birlikdə bunun təkrarlanan hal olub-olmadığına baxmaq lazımdır. Mən uşağı zəif və ya məsuliyyətsiz kimi damğalamağa qarşıyam. Bəzən yüksək gözlənti, qorxu, ailə təzyiqi və ya özünəinam çatışmazlığı bu hala gətirir. Məktəb belə uşağa yalnız nəticə tərəfdən baxmamalıdır. Mənim üçün düzgün yol budur: həmin anı sakit idarə etmək, sonra səbəbi anlamaq, daha sonra isə müəllim və valideynlə birlikdə dəstək xətti qurmaq.

39- Şagird haqqında sinifdə şayiə yayılıbsa və o, buna görə özünü kənara çəkirsə, direktor necə davranmalıdır?
Mən bunu çox həssas məsələ hesab edirəm. Çünki şayiə və sosial damğalanma uşağın məktəbdə aidlik hissini tez dağıdır. Əvvəl həmin şayiənin sinifdə nə qədər yayıldığını və uşağa necə təsir etdiyini aydınlaşdırmaq lazımdır. Mən zərər görən uşağı hamının içində danışdırmazdım. Onunla ayrıca və ehtiyatlı söhbət aparardım. Sonra sinifdə münasibət, hörmət və şəxsi sərhədlər mövzusunda müəllim və psixoloq xətti ilə iş qurmaq lazımdır. Əgər konkret uşaqlar bunu yayırsa, onlarla da ayrıca işləmək vacibdir. Mənim üçün əsas məsələ şayiəni sadəcə dayandırmaq yox, onun yaratdığı sosial zərəri də azaltmaqdır. Belə hallarda uşaq məktəbdə yenidən təhlükəsiz hiss etməlidir.

40- Şagird zorakılıq hadisəsinə şahid olub və bundan sonra qorxu yaşayırsa, direktor nə etməlidir?
Mən belə uşağa “sənə heç nə olmayıb” yanaşması ilə yaxınlaşmaram. Zorakılığa şahid olmaq da uşaq üçün travmatik təsir yarada bilər. Əgər uşaq bundan sonra qorxu, yuxusuzluq, sinfə girmək istəməmək və ya həddən artıq narahatlıq göstərirsə, bunu ciddi qəbul etmək lazımdır. Mən əvvəl onun özünü təhlükəsiz hiss etməsini təmin edərəm. Sonra psixoloq və sinif rəhbəri ilə koordinasiya quraram. Müəllimlər də bilməlidirlər ki, bu uşaq bir müddət daha həssas ola bilər. Mən valideynə də ehtiyatlı şəkildə məlumat verərəm. Məqsəd uşağı hadisənin içinə yenidən salmaq yox, onun təhlükəsizlik hissini bərpa etməkdir. Təhlükəsiz məktəb mühiti yalnız zərər görən uşağı yox, şahid olan uşağı da nəzərə almalıdır.