V. Valideynlərlə bağlı çətin qərarlar Müsahibə sualları və cavabları

Problemlərin həlli və qərarvermə mövzusunda müsahibə sualları

V. Valideynlərlə bağlı çətin qərarlar

41. Valideyn emosional şəkildə məktəbə gəlib müəllimi ittiham edirsə, görüşü necə qurarsınız?

Belə vəziyyətdə mən əvvəlcə görüşün havasını dəyişməyə çalışaram. Emosional gələn valideynə dərhal cavab vermək yox, onu sakit dinləmək daha doğrudur. İlk addımda onu müəllimlə üz-üzə qoymazdım. Əvvəlcə valideyni ayrıca dinləyərdim ki, nə baş verdiyini öz dili ilə desin. Danışarkən onun emosiyasını inkar etməzdim, amma söhbəti ittihamdan fakta keçirməyə çalışardım. Hansı hadisə, nə vaxt, harada, kimin iştirakı ilə baş verib, bunu dəqiqləşdirərdim. Sonra bildirərdim ki, məsələ müəllimin iştirakı ilə və ya ayrıca araşdırılacaq, amma bu görüş qayda ilə aparılacaq. Mənim üçün əsas məsələ valideynin özünü eşidilmiş hiss etməsi, amma prosesin emosiyanın əlində qalmamasıdır. Əgər valideyn səsini qaldırırsa, mən öz səsimi qaldırmaram. Sərhəd qoyaram, amma sakit dildə. Sonra müəllimi ayrıca dinləyərəm. Tərəfləri eyni anda qarşılaşdırmaq yalnız ilkin gərginlik keçəndən sonra mümkündür. Birgə görüş lazım olsa, onu idarə olunan formatda quraram. Məqsəd kimin qalib gəlməsi yox, hadisənin aydınlaşdırılması və münasibətin normaya qaytarılması olar. UNICEF ailə ilə iş materiallarında valideynlə ünsiyyətdə dinləmə, aydın informasiya və hörmətli münasibətin vacibliyi vurğulanır. Mən də belə halda əvvəl gərginliyi azaldar, sonra prosesi qurardım.

42. Valideyn övladının qiymətinin haqsız verildiyini deyirsə, necə araşdırarsınız?

Mən belə halda nə dərhal müəllimi haqsız çıxararam, nə də valideynə “müəllim necə yazıbsa, elədir” deyərəm. Əvvəlcə qiymətin hansı işə, hansı meyara və hansı tarixə aid olduğunu dəqiqləşdirərəm. Sonra müəllimin qiymətləndirmə qeydlərinə, tapşırığa, cavab nümunəsinə və mövcud meyarlara baxaram. Əgər mümkündürsə, şagirdin işi ilə qiymət arasında uyğunluğu ayrıca yoxlayaram. Mənim üçün əsas sual budur: qiymət subyektiv təəssürata görə yazılıb, yoxsa ölçülə bilən meyara görə. Sonra müəllimdən izah alaram. O, qiyməti hansı əsasla yazdığını aydın deməlidir. Valideynlə danışarkən ümumi söz yox, konkret əsas göstərilməlidir. Əgər müəllim haqlıdırsa, valideyn bunu əsaslandırılmış şəkildə eşitməlidir. Əgər qiymətləndirmədə problem varsa, onu da ört-basdır etmərəm. Məktəbdaxili qiymətləndirmə qaydalarının məntiqi odur ki, qiymətləndirmə məzmun standartlarına və aydın meyarlara söykənsin. Mən belə hallarda məsələni şəxsi mübahisə kimi yox, qiymətləndirmənin şəffaflığı məsələsi kimi götürərəm. Məqsəd valideyni susdurmaq yox, ona ədalətli cavab verməkdir. Eyni zamanda müəllim də bilməlidir ki, hər qiymət peşəkar əsasla müdafiə oluna bilməlidir.

43. Valideyn məktəb qaydasını qəbul etmir və istisna tələb edirsə, rəhbər kimi nə edərsiniz?

Belə halda mən əvvəlcə valideynin nə istədiyini və niyə istədiyini dinləyərəm. Bəzən istisna tələbi sadəcə narazılıqdan yox, məlumatsızlıqdan yaranır. Ona görə qaydanı aydın və sakit şəkildə izah etmək vacibdir. Sonra baxaram ki, bu qayda hamıya şamil olunan, məktəbin işini qoruyan bir qaydadırmı. Əgər belədirsə, onu tək bir xahişə görə dəyişmək olmaz. Çünki bu gün bir valideynə edilən istisna sabah məktəbdə ümumi etimadı poza bilər. Mən valideynə hörmətlə bildirərəm ki, məktəbdə qayda şəxslərə görə yox, ümumi prinsiplə işləməlidir. Əgər qanuni və ya humanitar əsaslı xüsusi hal varsa, onu ayrıca qiymətləndirmək olar. Amma “hamıdan fərqli münasibət istəyirəm” tipli tələb məktəb idarəçiliyini zəiflədir. Mən burada sərtlik nümayiş etdirmək yox, ardıcıl mövqe göstərmək tərəfdarıyam. Valideyn görməlidir ki, məktəb onu rədd etmir, sadəcə qaydanı şəxsi təzyiqlə dəyişmir. OECD və UNESCO ailə-məktəb tərəfdaşlığında açıq kommunikasiya və aydın çərçivələrin vacib olduğunu vurğulayır. Mənim mövqeyim də belə olar: dinləmək olar, izah etmək olar, amma əsaslı səbəb yoxdursa, istisnanı norma halına gətirmək olmaz.

44. Valideynlərdən biri sosial şəbəkədə məktəb haqqında əsassız paylaşım edib. Necə reaksiya verərsiniz?

Mən belə halda emosional cavab vermərəm. Sosial şəbəkədə yazılan hər paylaşım dərhal açıq qarşıdurma ilə cavablandırılmalı deyil. Əvvəlcə məlumatın məzmununa baxaram. Paylaşımda konkret iddia var, yoxsa ümumi ittiham və emosional ifadə. Sonra məsələ məktəb daxilində yoxlanılmalıdır. Əgər iddia tam əsassızdırsa, mən əvvəlcə valideynlə birbaşa əlaqə saxlamağa çalışaram. Məqsəd onu utandırmaq yox, məsələni aydınlaşdırmaq və mümkün olduqda paylaşımı peşəkar şəkildə geri çəkməyə sövq etməkdir. Əgər mövzu ictimai aydınlaşdırma tələb edirsə, məktəbin mövqeyi sakit, qısa və fakt əsaslı formada verilməlidir. Məktəb polemikaya girməməlidir. Mən müəllimləri də belə hallarda fərdi şəkildə sosial şəbəkə mübahisəsinə qoşulmağa qoymaram. Çünki bu, məsələni daha da böyüdür. UNICEF materialları ailə ilə ünsiyyətdə etimadın qorunmasını və məlumatın aydın verilməsini önə çəkir. OECD də peşəkar münasibətlərin məktəb icmasının etibarına təsir etdiyini vurğulayır. Mənim yanaşmam belə olar: əvvəl faktı yoxlamaq, sonra birbaşa əlaqə qurmaq, zərurət varsa məktəbin mövqeyini ölçülü şəkildə bildirmək. Məktəbin nüfuzu aqressiv cavabla yox, əsaslı və sakit mövqe ilə qorunur.

45. Valideyn məktəbə təzyiq dili ilə danışırsa, ünsiyyəti necə peşəkar çərçivədə saxlayarsınız?

Belə vəziyyətdə ən vacib məsələ məktəbin dilini valideynin gərginliyinə uyğunlaşdırmamaqdır. Valideyn təzyiq dili ilə danışırsa, mən onun tonu ilə cavab vermərəm. İlk olaraq danışığın sərhədini müəyyən edərəm. Hörmətsiz ifadə və təhqir varsa, sakit şəkildə bildirərəm ki, söhbət bu formada davam edə bilməz. Amma eyni zamanda valideynə qapını bağlamaram. Ona hiss etdirmək lazımdır ki, məsələ dinlənəcək, sadəcə peşəkar çərçivədə danışılmalıdır. Sonra söhbəti tələb və təzyiqdən fakta keçirərəm. Nə baş verib, sizin konkret narahatlığınız nədir, bunu soruşaram. Təzyiq çox vaxt qarşı tərəfi qorxutmaq və ya tələsik nəticə almaq üçün istifadə olunur. Mən belə halda qərarı sürətləndirmərəm. Əksinə, prosesin qayda ilə gedəcəyini aydın deyərəm. Valideyn bilməlidir ki, məktəb onu eşidir, amma təzyiqlə qərar dəyişmir. UNESCO ailə və icma ilə bağlı yanaşmalarda iştirakın hörmətli və təhlükəsiz dialoq üzərində qurulmasını vurğulayır. Mən də ünsiyyəti şəxsi mübarizə yox, peşəkar söhbət kimi saxlayaram. Sakit səs, aydın sərhəd və əsaslı izah belə hallarda ən düzgün yoldur.

46. Ayrı-ayrı valideynlərin tələbləri ilə məktəbin ümumi qaydaları toqquşanda hansı mövqe tutulmalıdır?

Mənim mövqeyim belə hallarda aydın olur: məktəb ümumi qaydanı qorumağa borcludur. Çünki məktəb hər ailə üçün ayrıca sistem qura bilməz. Ayrı-ayrı valideynlərin tələbləri dinlənilməlidir, amma qərar ümumi prinsipə görə verilməlidir. Əgər hər bir fərdi tələbə uyğun ayrıca istisna yaradılarsa, məktəbin idarəetməsi dağılır və ədalət hissi zəifləyir. Mən əvvəlcə valideynin tələbinin arxasında nə dayandığını anlamağa çalışaram. Bəzən bu tələb həqiqi ehtiyacdan doğur. Bəzən isə sadəcə şəxsi üstünlük istəyidir. Əgər xüsusi ehtiyac və ya həssas vəziyyət varsa, qayda çərçivəsində uyğun həll yolu axtarmaq olar. Amma ümumi qaydanı fərdi rahatlığa görə sındırmaq olmaz. OECD məktəb-valideyn tərəfdaşlığını əməkdaşlıq kimi təqdim edir, amma bu əməkdaşlıq məktəbin institusional çərçivəsini ləğv etmir. Mən valideynə izah edərəm ki, məktəb qaydası kimisə məhdudlaşdırmaq üçün yox, hamıya eyni və ədalətli yanaşma təmin etmək üçün var. Rəhbərin borcu hamını razı salmaq deyil. Rəhbərin borcu məktəbi sabit və ədalətli idarə etməkdir.

47. Valideyn-müəllim münasibəti pozulubsa, rəhbər birini müdafiə etməlidir, yoxsa proses qurmalıdır?

Məncə rəhbər tərəf tutmağa tələsməməlidir. Belə vəziyyətdə əsas iş birini qorumaq yox, prosesi düzgün qurmaqdır. Əlbəttə, müəllimin peşəkar nüfuzu qorunmalıdır, amma bu, onu avtomatik haqlı elan etmək demək deyil. Eyni şəkildə valideynin narahatlığı dinlənilməlidir, amma bu da onu avtomatik haqlı etmir. Mən əvvəlcə tərəfləri ayrıca dinləyərəm. Sonra məsələni konkret hadisələr və faktlar üzərindən açaram. Müəllimlə valideyn arasında münasibət pozulanda çox vaxt hadisənin özü ilə yanaşı ünsiyyət forması da rol oynayır. Mən burada körpü rolunu oynayaram. Məqsəd kimin qalib gəlməsi yox, əməkdaşlıq üçün minimum iş mühitini bərpa etmək olar. Əgər birgə görüş qurulacaqsa, onu aydın qayda ilə apararam. Kimsə kimsəni ittiham etmək üçün yox, məsələni həll etmək üçün danışmalıdır. UNICEF valideynlərlə işdə münasibətin qorunmasını və uşağın marağının mərkəzdə saxlanmasını vacib sayır. Mənim üçün də əsas sual budur: bu münasibət pozuntusu uşağa necə təsir edir və onu necə azaltmaq olar. Rəhbər emosional tərəf seçən yox, peşəkar yol açan şəxs olmalıdır.

48. Şikayət edən valideynlə əməkdaş valideynə eyni yanaşmanı necə qoruyarsınız?

Bu, rəhbər üçün çox vacib sınaqdır. Çünki məktəbdə ən çox etimadı zədələyən məsələlərdən biri seçici münasibətdir. Mən şikayət edən valideynlə sakit, əməkdaş valideynlə isə rahat işləməyi normal saymıram. Hər iki valideyn məktəb üçün eyni dərəcədə önəmlidir. Yanaşma fərdi davranışa görə dəyişə bilər, amma hörmət və hüquq baxımından fərq olmamalıdır. Şikayət edən valideynə qarşı müdafiə mövqeyi tutmaq, onu “problemli valideyn” kimi damğalamaq düzgün deyil. Əməkdaş valideynə həddindən artıq yaxınlıq göstərmək də peşəkar sərhədi poza bilər. Mən hər iki halda eyni qaydaları işlədərəm: dinləmə, aydın məlumat, sənədə və fakta söykənən cavab, hörmətli ünsiyyət. OECD peşəkar münasibətlər üzrə materiallarda valideynlərlə münasibətin müəllim və məktəb mühitinə təsir etdiyini göstərir. Ona görə rəhbərin davranışında ardıcıllıq görünməlidir. Valideyn fərqli ola bilər, amma məktəbin üslubu fərqli olmamalıdır. Mənim üçün əsas məsələ budur ki, valideyn hansı tonla gəlsə də, məktəb eyni peşəkar tonla cavab verməlidir.

49. Valideyn məktəbə gəlmir, amma uşaqla bağlı ciddi risk görünür. Bu halda necə qərar verərsiniz?

Belə halda məktəb valideynin passivliyini səbəb gətirib geri çəkilə bilməz. Əgər uşaqla bağlı ciddi risk görünürsə, məsələ məktəbin diqqətində qalmalıdır. Mən əvvəlcə riskin xarakterini dəqiqləşdirərəm. Söhbət davamiyyətdən, zorakılıq ehtimalından, emosional çökmədən, sosial təcriddən və ya təhlükəsizliklə bağlı başqa işarələrdən gedir, bunu aydınlaşdırmaq vacibdir. Sonra məktəb daxilində məlumat toplanmalıdır. Sinif rəhbəri, müəllimlər, psixoloq və rəhbərlik səviyyəsində ümumi mənzərə dəqiqləşdirilməlidir. Valideyn gəlmirsə, əlaqə üçün başqa yollar sınanmalıdır: telefon, yazılı dəvət, rəsmi çağırış, ehtiyac olarsa aid qurumlarla qanuni çərçivədə əməkdaşlıq. Məncə bu vəziyyətdə “valideyn gəlmir, biz də dayandıq” yanaşması doğru deyil. Uşaq məktəbin məsuliyyət sahəsindədirsə, məktəb mümkün olan bütün peşəkar addımları atmalıdır. UNESCO və UNICEF uşağın rifahı və qorunması məsələlərində məktəbin erkən müdaxilə edən tərəf olmasını vacib sayır. Mən burada həm sənədləşməni düzgün aparar, həm də uşağın qoruyucu dairəsini zəiflətməzdim. Məqsəd valideyni cəzalandırmaq yox, uşağı riskdən çıxarmaqdır.

50. Valideyn “uşağıma qarşı münasibət qərəzlidir” deyirsə, bunu hansı kanallarla yoxlayarsınız?

Mən belə iddianı nə dərhal qəbul edərəm, nə də dərhal rədd edərəm. Bu, məktəbdə çox diqqətlə araşdırılmalı məsələdir. Əvvəlcə valideyndən konkret nümunə istəyərəm. Qərəz iddiası hansı davranışa, hansı qiymətə, hansı sözə və ya hansı münasibətə əsaslanır, bunu dəqiqləşdirmək vacibdir. Sonra müəllimin mövqeyini dinləyərəm. Daha sonra bir neçə kanal üzrə yoxlama apararam. Qiymətləndirmə qeydləri, şagird işləri, müşahidə, sinif rəhbərinin məlumatı, müavin qeydləri və lazım gəldikdə dərsdinləmə bu məsələdə kömək edir. Mən təkcə bir söhbətlə nəticə çıxarmaram. Həmçinin baxaram ki, məsələ tək bir uşağa aiddir, yoxsa sinifdə daha geniş narazılıq var. Bəzən qərəz kimi görünən hal ünsiyyət səhvidir. Bəzən isə doğrudan da müəllim müəyyən uşağa qarşı yanlış mövqe tutur. Ona görə araşdırma çox diqqətli olmalıdır. UNICEF və UNESCO uşağın dinlənilməsini və təhlükəsiz məktəb mühitini önə çəkir. Mən də lazım gəlsə uşağın özünü də uyğun və təhlükəsiz qaydada dinləyərəm. Məqsəd kimisə dərhal günahlandırmaq yox, məktəbdə ədalət hissəsini qorumaqdır. Əgər qərəz təsdiqlənirsə, buna ciddi yanaşmaq lazımdır. Əgər təsdiqlənmirsə, valideynə bunu əsaslı və aydın şəkildə izah etmək lazımdır.