VII. Təhlükəsizlik, böhran və fövqəladə hallar

Problemlərin həlli və qərarvermə mövzusunda müsahibə sualları

VII. Təhlükəsizlik, böhran və fövqəladə hallar

61. Məktəbdə qəfil təhlükəsizlik riski yaranarsa, ilk 10 dəqiqədə nə etməyi vacib sayarsınız?

İlk 10 dəqiqə vəziyyətin taleyini müəyyən edən ən həssas mərhələdir. Mənim üçün ilk və əsas məsələ təhlükənin yayılmasının qarşısını almaqdır. Əgər risk realdırsa, əvvəlcə şagirdlərin və əməkdaşların təhlükəsizliyi təmin olunmalıdır. Həmin anda uzun izah və müzakirə yox, aydın və qısa hərəkət lazımdır. Risk hansı zonadadırsa, ora nəzarətə götürülməlidir. Şagirdlərin hərəkəti idarə olunmalı, kimin harada qalacağı və ya hara keçəcəyi dəqiq göstərilməlidir. Eyni zamanda məlumat bir mərkəzdən idarə olunmalıdır. Məktəbdə hamı ayrı-ayrı qərar verməyə başlayanda qarışıqlıq artır. Mən ilk dəqiqələrdə rol bölgüsünü aktivləşdirərəm. Kim nəzarət edir, kim məlumat ötürür, kim əlaqə saxlayır, bu aydın olmalıdır. Əgər təcili xidmətə ehtiyac varsa, gecikmədən müraciət olunmalıdır. Bu mərhələdə ən böyük səhv ya hərəkətsiz qalmaq, ya da panika ilə ölçüsüz addım atmaqdır. Mənim üçün düzgün yol budur: əvvəl təhlükəni məhdudlaşdırmaq, sonra insanları qorumaq, sonra vəziyyəti daha dəqiq dəyərləndirmək. İlk 10 dəqiqə sakitlik, aydınlıq və operativlik tələb edir. Rəhbərin əsas vəzifəsi də həmin anda məktəbin dağılmasına yox, idarə olunan hərəkətə keçməsini təmin etməkdir.

62. Məktəb ərazisində kənar şəxs aşkar olunubsa, rəhbər kimi hərəkət ardıcıllığınız necə olar?

Belə halda ilk addımım həmin şəxsin məktəbdə olmasının səbəbini və risk səviyyəsini dəqiqləşdirmək olar. Amma bu yoxlama nəzarətsiz və təsadüfi şəkildə aparılmamalıdır. Əvvəlcə şagirdlərin təhlükəsizliyi təmin olunmalıdır. Həmin şəxsin uşaqlarla təmasını məhdudlaşdırmaq vacibdir. Məktəbin giriş-çıxışına nəzarət gücləndirilməlidir. Sonra uyğun məsul əməkdaşlar vasitəsilə həmin şəxslə ünsiyyət qurulmalıdır. Burada əsas məqsəd vəziyyəti böyütmədən nəzarətə almaqdır. Əgər şəxs sakitdir və səhvən məktəbə daxil olubsa, məsələ daha asan həll olunur. Əgər davranışı şübhəlidirsə və ya göstərişə tabe olmursa, artıq məsələ daha ciddi qiymətləndirilməlidir. Mən belə hallarda müəllim və şagirdlərin hadisə yerinə yaxınlaşmasına imkan vermərəm. Maraq və təşviş vəziyyəti daha da ağırlaşdıra bilər. Əvvəlcə təhlükəsizlik, sonra aydınlaşdırma prinsipi ilə hərəkət edərəm. Məktəbin daxilində də qısa və aydın məlumat verilməlidir ki, hər kəs nə baş verdiyini yox, nə etməli olduğunu bilsin. Rəhbərin burada əsas vəzifəsi hadisəni səssizcə böyüməyə qoymamaqdır. Hərəkət ardıcıllığı nə qədər aydın olsa, risk də bir o qədər tez idarə olunur.

63. Şagird özünə və ya başqasına zərər verə biləcək davranış göstərirsə, vəziyyəti necə idarə edərsiniz?

Belə vəziyyətdə mən bunu intizam pozuntusu kimi yox, birbaşa təhlükəsizlik məsələsi kimi götürərəm. İlk addım həmin şagirdin və ətrafdakı insanların təhlükəsizliyini qorumaqdır. Risk yaradan vasitə, yaxınlıq və ya hərəkət varsa, vəziyyət nəzarətə alınmalıdır. Amma bu müdaxilə qışqırıq, alçaltma və kütlə qarşısında sıxışdırma ilə edilməməlidir. Belə hallarda uşağın ətrafındakı gərginlik artdıqca təhlükə də böyüyə bilər. Ona görə sakit, nəzarətli və dəqiq müdaxilə lazımdır. Sonra uyğun şəxslər prosesə qoşulmalıdır. Psixoloq, rəhbərlik və lazım olan digər məsul əməkdaşlar eyni xətt üzrə işləməlidir. Mən ailə ilə də dərhal əlaqə saxlayaram. Vəziyyətin ağırlığından asılı olaraq əlavə tibbi və ya digər peşəkar dəstək xətti də düşünülməlidir. Bu mərhələdə əsas məqsəd uşağı cəzalandırmaq deyil, riski dayandırmaqdır. Hadisədən sonra mütləq qeyd və təhlil aparılmalıdır. Bu davranışın səbəbi, əvvəlki əlamətləri və təkrar riskləri ayrıca araşdırılmalıdır. Belə hallarda tək xəbərdarlıq kifayət etmir. Məktəb həm təhlükəsizliyi təmin etməli, həm də uşağın növbəti mərhələdə daha ciddi riskə düşməsinin qarşısını almalıdır. Mənim üçün düzgün idarəetmə budur: əvvəl təhlükə azalır, sonra səbəb araşdırılır, sonra davamlı dəstək və nəzarət xətti qurulur.

64. Məktəbdə kütləvi narahatlıq və ya panika yaranarsa, rəhbər ilk növbədə nəyi qorumalıdır?

Belə vəziyyətdə ilk növbədə qorunmalı olan şey insan təhlükəsizliyi və hərəkətin idarəolunan qalmasıdır. Çünki panika çox vaxt ilkin hadisədən daha böyük qarışıqlıq yaradır. İnsanlar nə baş verdiyini tam bilməyəndə qaçmağa, qışqırmağa və bir-birini izləməyə başlayır. Bu da riski artırır. Mən ilk olaraq hərəkət axınını nəzarətə götürməyə çalışaram. Kim harada qalır, kim hansı istiqamətə keçir, bu dəqiq göstərilməlidir. Sonra məlumat boşluğu saxlanmamalıdır. İnsanlar tam qaranlıqda qalanda təşviş daha da artır. Amma məlumat da qarışıq və dəqiqləşdirilməmiş olmamalıdır. İlk söz qısa, sakit və yönləndirici olmalıdır. Eyni zamanda müəllimlər və məsul şəxslər öz davranışları ilə də sakitlik ötürməlidirlər. Rəhbər həmin anda hər şeyi birdən izah etməyə çalışmamalıdır. Əsas məsələ insanları qorumaq və davranışı nəzarətdən çıxmağa qoymamaqdır. Panika zamanı idarəetmə səsin yüksəkliyi ilə yox, istiqamətin aydınlığı ilə görünür. Məktəbdə böhran anında hər kəs rəhbərdən ilk növbədə təhlükəsiz və aydın yol gözləyir. Ona görə mənim üçün prioritet budur: insanları qorumaq, hərəkəti nizamlı saxlamaq və narahatlığı daha böyük qarışıqlığa çevirməmək.

65. Fövqəladə vəziyyət zamanı məlumatı kollektivə və valideynlərə necə ötürmək lazımdır?

Belə vaxtda məlumat gecikməməlidir, amma dolaşıq və ziddiyyətli də olmamalıdır. Mən əvvəlcə məlumatın bir mərkəzdən verilməsini təmin edərəm. Məktəbdə müxtəlif adamlardan fərqli xəbərlər yayılmağa başlayanda etimad dağılır və təşviş artır. Kollektivə verilən ilk məlumat qısa və aydın olmalıdır. Əsas sual budur: indi nə etməlidirlər. Valideynlərə ötürülən məlumat da eyni xətt üzrə qurulmalıdır. Nə baş verdiyi barədə yalnız dəqiqləşmiş hissə paylaşılmalıdır. Yoxlanılmamış məlumatla ictimai sakitliyi pozmaq olmaz. Amma tam susmaq da düzgün deyil. İnsan məlumat almayanda özü ehtimal qurmağa başlayır. Mən valideynlərə qısa və rəsmi şəkildə vəziyyətin nəzarətdə olduğunu, uşaqların təhlükəsizliyinin əsas prioritet olduğunu və əlavə məlumatın hansı kanalla veriləcəyini bildirərəm. Məktəb daxilində isə müəllimlərə və əməkdaşlara aydın göstəriş verilməlidir. Hər kəs nə etməli olduğunu bilməlidir. Belə hallarda söz çoxluğu yox, sözün düzgün seçilməsi vacibdir. Mənim üçün doğru yanaşma budur: vaxtında məlumat, dəqiq məlumat, vahid kanaldan məlumat. Böhran zamanı kommunikasiya tək xəbər vermək deyil, eyni zamanda insanları sabit saxlamaq vasitəsidir.

66. Böhran vəziyyətində tək qərar vermək daha doğrudur, yoxsa qısa komanda məsləhətləşməsi?

Bu, vəziyyətin ağırlığından və təcilliyindən asılıdır. Əgər saniyələr hesabına qərar verilməlidirsə, rəhbər ilkin addımı tək verməli ola bilər. Məsələn, dərhal təxliyə, dərhal məhdudlaşdırma və ya dərhal müdaxilə kimi qərarlar uzun müzakirə gözləməz. Amma böhran yalnız ilk saniyədən ibarət deyil. İlk risk xətti sabitləşən kimi qısa komanda məsləhətləşməsi vacib olur. Mən hər şeyi təkbaşına daşımağa çalışmazdım. Çünki belə hallarda məlumat müxtəlif istiqamətlərdən gəlir və bir nəfər hər şeyi eyni anda görə bilməz. Müavin, psixoloq, növbətçi müəllim və digər məsul şəxslər qısa şəkildə gördüklərini və riskləri paylaşmalıdırlar. Burada əsas şərt məsləhətləşmənin uzanmamasıdır. Kim nə görüb, əsas risk nədir, növbəti iki addım nədir, bunlar konkret danışılmalıdır. Mənim üçün düzgün yanaşma belədir: ilk anda gecikməyən rəhbər qərarı, ardınca isə qısa və məqsədli komanda koordinasiyası. Əgər hər şey tək adamın üzərində qalırsa, həm qərar zəifləyir, həm də komanda öyrənmir. Böhran idarəçiliyi tək qəhrəmanlıq yox, aydın rol bölgüsü tələb edir. Yaxşı rəhbər həm vaxtında qərar verir, həm də komandanın işləməsinə imkan yaradır.

67. Məktəbdə təhlükəsizlik qaydaları kağız üzərində var, amma praktik işləmir. Bunu necə üzə çıxararsınız?

Bu cür vəziyyət ən təhlükəli boşluqlardan biridir. Çünki sənəddə hər şey qaydasında görünür, amma real vəziyyətdə məktəb hazır olmur. Mən bunu kağız yoxlaması ilə yox, praktik yoxlama ilə üzə çıxararam. Əvvəlcə baxaram ki, problem haradadır. Qaydalar bilinmir, yadda qalmır, ciddi qəbul edilmir, yoxsa fiziki imkanlar zəifdir. Sonra bunu davranış üzərindən yoxlamaq lazımdır. Məşq zamanı, kiçik sınaq zamanı və ya gözlənilməz yoxlama zamanı kim nə edir, bunu müşahidə edərəm. Təhlükəsizlik qaydası realdırsa, insanlar onu yalnız imza ilə yox, hərəkətlə də göstərməlidirlər. Məsələn, təxliyə zamanı kimin qapını bağlayacağı, kimin uşaqları sayacağı, kimin məlumat verəcəyi praktikada görünməlidir. Əgər insanlar sənədi tanıyır, amma hərəkəti bilmir, deməli qayda kağızda qalıb. Mən belə boşluğu aşkar edəndə məqsədim kimisə cəzalandırmaq olmaz. Məqsəd real işləməyən qaydanı işlək sistemə çevirmək olar. Təhlükəsizlik qaydası yalnız yoxlama üçün yox, böhran anı üçün yazılır. Ona görə məktəb həmin qaydanı hərəkətə çevirə bilmirsə, bunu açıq görmək və düzəltmək lazımdır. Mənim üçün düzgün yol budur: sənədi davranışla tutuşdurmaq, boşluğu aşkar etmək və onu təlim, təkrar və aydın rol bölgüsü ilə bağlamaq.

68. Təhlükəsizlik insidenti baş verib, amma heç kim məsuliyyəti üzərinə götürmür. Necə araşdırarsınız?

Belə vəziyyətdə ilk olaraq emosional ittihamla yox, hadisənin ardıcıllığını çıxarmaqla başlamaq lazımdır. Mən əvvəlcə nə baş verdiyini dəqiq xəritələndirərəm. Hadisə nə vaxt baş verib, kim orada olub, kim nə etməli idi, kim nə edib, hansı addım atılmayıb, bunları bir-bir ayırmaq lazımdır. Sonra mövcud vəzifə bölgüsünə və təhlükəsizlik mexanizminə baxaram. Bəzən heç kim məsuliyyəti üzərinə götürmür, çünki məsuliyyət əvvəlcədən aydın bölünməyib. Bəzən də bölgü var, amma icra zəif olub. Mən fərdi səhlənkarlıqla struktur boşluğunu bir-birinə qarışdırmaram. Əgər konkret şəxs üzərinə düşəni etməyibsə, bu aydın göstərilməlidir. Amma əgər sistemdə rol qeyri-müəyyəndirsə, bunu da qeyd etmək lazımdır. Mənim üçün düzgün araşdırma yalnız “kim günahkardır” sualı ilə bitmir. Əsas sual budur: bu hadisə niyə baş verdi və bir daha baş verməməsi üçün nə dəyişməlidir. Təhlükəsizlik insidentini sadəcə töhmətlə bağlamaq çox vaxt növbəti riski azaltmır. Hadisədən sonra mütləq sistem baxışı lazımdır. Mən həm fərdi məsuliyyəti, həm də proses məsuliyyətini aydınlaşdıraram. O zaman araşdırma tək keçmişi yox, gələcəyi də qoruyan işə çevrilir.

69. Məktəbdə fövqəladə hal təlimləri formal keçirilirsə, bunu necə dəyişərsiniz?

Formal təlimin əsas problemi odur ki, hər kəs hər şeyi bilir kimi görünür, amma real vəziyyətdə tərəddüd yaşayır. Mən belə hallarda əvvəlcə təlimin məqsədini dəyişərəm. Məqsəd hesabat üçün tədbir keçirmək deyil, davranışı yoxlamaq və hazırlığı gücləndirmək olmalıdır. Sonra ssenarini daha real etmək lazımdır. Həmişə eyni marşrut, eyni vaxt və eyni xəbərdarlıqla keçirilən məşq insanlarda vərdiş yaratmır. Təlim müxtəlif şəraitdə və fərqli vəziyyətlərdə sınanmalıdır. Sonra hər təlimdən sonra qısa təhlil aparmaq vacibdir. Nə yaxşı alındı, nə ləngidi, kim tərəddüd etdi, hansı hissə işləmədi, bunlar açıq danışılmalıdır. Mən belə təlimləri uşaqları qorxutmaq üçün yox, onları hazırlamaq üçün quraram. Müəllim və digər əməkdaşlar da təlimi formal tədbir kimi yox, real məsuliyyət kimi qəbul etməlidirlər. Əgər təlimdən sonra heç nə dəyişmirsə, deməli o təlim öz funksiyasını yerinə yetirməyib. Məktəb üçün vacib olan şəkil çəkdirmək yox, həqiqi hazırlıqdır. Mən belə hallarda təlimin forması ilə yanaşı məzmununu da yeniləyərəm. Hər məşq məktəbə konkret dərs verməlidir. Təlim tədbir kimi yox, məktəbin təhlükəsizlik yaddaşı kimi yaşamalıdır.

70. Böhran sonrası məktəb mühitinin yenidən sakitləşdirilməsi üçün hansı addımları vacib sayırsınız?

Böhran bitəndən sonra iş hələ tam bitmiş sayılmır. Məktəb dərhal adi ritmə qayıda bilmir. Mən belə vəziyyətdə əvvəlcə insanlara təhlükənin keçdiyini və vəziyyətin nəzarətdə olduğunu aydın şəkildə çatdıraram. Sonra hadisənin kimə və necə təsir etdiyini nəzərə almaq lazımdır. Bəzi uşaqlar tez sakitləşir, bəziləri daha çox gərgin qalır. Eyni şey müəllimlərə də aiddir. Mən psixoloji gərginlik əlamətlərini diqqətdə saxlayaram və ehtiyac olan yerlərdə dəstək təşkil edərəm. Sonra məktəbdə gündəlik ritmi mərhələli şəkildə bərpa etmək vacibdir. Bir anda “heç nə olmamış kimi davam edin” demək düzgün olmur. İnsanlar əvvəlcə özlərini yenidən təhlükəsiz hiss etməlidirlər. Eyni zamanda hadisənin daxili təhlili də aparılmalıdır. Nə işlədi, nə işləmədi, hansı boşluq var idi, nə dəyişməlidir, bunlar komanda daxilində aydınlaşdırılmalıdır. Bu təhlil gizli narazılıq və qorxu yaratmamalıdır. Məqsəd günahkar axtarmaq yox, növbəti riskə daha hazırlıqlı olmaqdır. Mənim üçün böhran sonrası sakitləşdirmə yalnız səsin azalması deyil. Bu, məktəbin yenidən sabit, aydın və idarə olunan mühitə qayıtmasıdır. İnsanlar hiss etməlidirlər ki, baş verən hadisə ciddi qəbul olunub, nəticəsi çıxarılıb və məktəb onları qorumaq gücündədir.