Sinif kollektivinin formalaşdırılması və idarə olunması

Sinif rəhbərinin fəaliyyətində ən məsul və ən həssas istiqamətlərdən biri sinif kollektivinin formalaşdırılması və onun düzgün idarə olunmasıdır. Çünki sinif yalnız eyni otaqda dərs keçən şagirdlərin cəmi deyil. Sinif o zaman kollektivə çevrilir ki, orada qarşılıqlı hörmət formalaşsın, aydın və ədalətli qaydalar qəbul olunsun, şagirdlər bir-biri ilə əməkdaşlıq etməyi bacarsınlar, ümumi işə ortaq məsuliyyət hissi yaransın və hər bir uşaq özünü bu mühitin dəyərli üzvü kimi hiss etsin. Məhz buna görə sinif kollektivinin formalaşdırılması təkcə tərbiyə işi deyil, sinif rəhbərliyinin mərkəzi məsələsidir.

Sağlam kollektivin olmadığı sinifdə təlim də tam gücü ilə qurulmur. Belə mühitdə münasibətlər kövrək olur, müəllimin tələbi formal qarşılanır, birgə fəaliyyət zəifləyir, sinifdə gizli gərginlik artır, bəzi uşaqlar isə tədricən ümumi həyatın kənarında qalmağa başlayırlar. Sağlam kollektiv olan sinifdə isə vəziyyət tam fərqli olur. Orada uşaqlar özlərini daha rahat hiss edir, sinif qaydalarına daha şüurlu yanaşır, bir-biri ilə əməkdaşlıq etməyə daha həvəsli olurlar və məktəb həyatına daha fəal qoşulurlar. Buna görə də sinif rəhbəri sinifdə kollektiv ruhunun yaranmasını təsadüfə buraxa bilməz. O, bu prosesi məqsədli şəkildə qurmalıdır.

Sinif kollektivinin formalaşdırılması hər şeydən əvvəl aidlik hissinin yaradılmasından başlayır. Uşaq özünü sinifdə qəbul olunmuş, eşidilən və dəyər verilən biri kimi hiss etmirsə, o, ümumi işə ürəklə qoşulmur. Belə şagird sinifdə olsa da, kollektivin içində olmur. Ona görə sinif rəhbərinin ilk vəzifələrindən biri hər bir uşağın sinifdə görünməsinə, dinlənilməsinə, ümumi fəaliyyətə qatılmasına və özünü rahat hiss etməsinə şərait yaratmaqdır. Xüsusilə sakit, çəkingən, uyğunlaşmaqda çətinlik çəkən, sinifdə geri planda qalan və ya yaşıdları ilə münasibətdə çətinlik yaşayan uşaqlar diqqətdən kənarda qalmamalıdır. Güclü sinif rəhbəri sinifdə yalnız fəal görünən uşaqlarla işləməz. O, hamının kollektivdə öz yerini tapmasına çalışar.

Kollektivin formalaşması münasibətlərin düzgün qurulması ilə davam edir. Sinifdə qarşılıqlı hörmət, dinləmə mədəniyyəti, bir-birinə qarşı həssas münasibət və ədalətli davranış olmadan kollektiv ruhu yaranmır. Şagirdlər arasında lağa qoyma, damğalama, qruplaşma, kənarda saxlama, aqressiv münasibət, rəqəmsal mühitdə təzyiq və gizli qarşıdurmalar sinif həyatını içəridən zəiflədir. Sinif rəhbərinin işi yalnız açıq münaqişəyə müdaxilə etmək deyil. O, münasibətlərdəki soyuqluğu, kənarda qalmanı, iki uşaq arasında görünməyən gərginliyi, bir qrupun digərlərinə üstünlük hissi ilə yanaşmasını vaxtında görməlidir. Çünki kollektiv çox vaxt böyük problem yarananda yox, kiçik siqnallar vaxtında oxunmayanda dağılmağa başlayır. Burada vacib məqamlardan biri də budur ki, sinif rəhbəri münasibətləri qorxu və cəza ilə idarə etməməlidir. Davranışı yalnız sərt müdaxilə ilə tənzimləmək sinifdə zahiri sakitlik yarada bilər, amma daxili etibar yaratmır. Uşaq özünü daim nəzarət altında hiss edəndə bəzən zahirdə sakit görünür, daxilən isə kollektivdən uzaqlaşır. Sinif rəhbəri münasibətləri tənzimləyərkən daha çox dinləməyə, izah etməyə, düzgün qayda qoymağa, qarşı tərəfi başa salmağa və pozulmuş münasibəti bərpa etməyə söykənməlidir. Bu yanaşma sinifdə həm təhlükəsizlik hissini, həm də ədalət duyğusunu gücləndirir.

Sinif kollektivinin idarə olunmasında qaydaların rolu da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Qayda yalnız qadağalar siyahısı kimi təqdim ediləndə onun təsiri zəifləyir. Şagird qaydanı müəllimin şəxsi istəyi kimi yox, təhlükəsizliyin, nizamın, hörmətin və birgəyaşayışın zəruri şərti kimi qəbul etməlidir. Buna görə sinif rəhbəri sinifdaxili qaydaları sadəcə elan etməməli, onları uşaqlarla birgə mənalandırmalı, izah etməli və gündəlik münasibətlərdə yaşatmalıdır. Uşaq başa düşməlidir ki, qaydaya əməl etmək kiminsə xatirinə yox, ümumi mühitin sağlam qalması üçündür. Sinif rəhbərinin əsas məqsədi itaət görüntüsü yaratmaq deyil, şüurlu davranış vərdişi formalaşdırmaqdır.

Kollektivin daha yetkin mərhələsi ümumi məsuliyyət mühitinin yaranmasıdır. Burada hər şeyi yalnız müəllim nəzarətdə saxlamır. Şagirdlər də ümumi işə cavabdehlik hiss etməyə başlayırlar. Sinif əmlakına münasibət, növbətçilik, birgə hazırlıq, ümumi tədbirlərə yanaşma, sinif qaydalarına əməl və sinfin nəticələrinə sahib çıxmaq bu mühitin əsas göstəriciləridir. Kollektiv o zaman güclənir ki, uşaqlar sinifdə yalnız iştirak etməsinlər, həm də həmin mühitin qorunmasına və inkişafına özlərini cavabdeh hiss etsinlər. Bu cavabdehlik formal tapşırıq bölgüsü ilə yox, real iştirakla yaranır. Sinif aktivi də yalnız nümayiş üçün seçilməməlidir. O, digər uşaqları passiv saxlamaq üçün yox, ümumi iştirakı genişləndirmək üçün işləməlidir.

Birgə fəaliyyət mühiti kollektivin formalaşmasında həlledici rol oynayır. Şagirdlər yalnız eyni sinifdə oxumaqla kollektiv olmurlar. Onlar birlikdə düşünəndə, birlikdə qərar verəndə, birlikdə hazırlıq görəndə və birlikdə məsuliyyət daşıyanda kollektivə çevrilirlər. Buna görə sinif rəhbəri sinif saatlarını, sinif iclaslarını, təqdimatları, yaradıcı tapşırıqları, sosial təşəbbüsləri, ümumməktəb tədbirlərində iştirakı və sinif daxilində kiçik əməkdaşlıq imkanlarını düzgün qurmalıdır. Məqsəd yalnız tədbir keçirmək deyil. Məqsəd uşaqlarda birlikdə işləmək, bir-birinə güvənmək, birgə nəticə yaratmaq və bir-birinin uğuruna sevinmək mədəniyyəti formalaşdırmaqdır.

Sağlam kollektivin qurulmasında inklüziv yanaşma da vacibdir. Hər sinifdə xarakteri, marağı, davranışı, inkişaf tempi və ünsiyyət üslubu fərqli olan uşaqlar olur. Bəzisi liderliyə meylli olur, bəzisi kənarda qalmağa üstünlük verir, bəzisi çox danışır, bəzisi isə özünü ifadə etməkdə çətinlik çəkir. Sinif rəhbərinin peşəkarlığı bu fərqləri problem kimi görməməkdə, onları düzgün idarə etməkdədir. O, sinifdə bir neçə fəal uşaq ətrafında yalançı birlik yaratmamalıdır. Əksinə, hər bir uşağın kollektivdə yeri olmasına çalışmalıdır. Təcrid, damğalama, kənarda qoyma və qruplaşma meyllərinin qarşısının alınması kollektivlə işin əsas şərtlərindən biridir. Çünki kollektivin həqiqi gücü hamının eyni olmasında yox, fərqlərin sağlam şəkildə birləşməsindədir.

Sinif kollektivinin formalaşdırılması yalnız sinif otağında həll olunan məsələ deyil. Ailə uşağın münasibət, məsuliyyət, davranış və birgəyaşayış vərdişlərinə birbaşa təsir edir. Buna görə sinif rəhbəri valideynlərlə işini yalnız xəbərdarlıq və şikayət xəttində qurmamalıdır. O, ailəni sinif mühitinin formalaşmasında tərəfdaş kimi görməlidir. Valideynlərlə davamlı, aydın və hörmətli əlaqə yaradıldıqda kollektivlə iş daha dayanıqlı olur. Uşaq məktəbdə bir xətt, evdə tamam başqa münasibət gördükdə sinif rəhbərinin işi zəifləyir. Amma məktəb və ailə uşağın davranışı, münasibəti və ümumi mədəniyyəti ilə bağlı eyni xətti müdafiə etdikdə nəticə daha güclü olur. Bu prosesdə sinif rəhbərinin şəxsi mövqeyi həlledici rol oynayır. Uşaqlar müəllimdə həm sabitlik, həm ədalət, həm də dəstək görməlidirlər. Sinif rəhbəri münasibətləri tənzimləyəndə tərəfkeş görünməməli, qayda tətbiq edəndə izah etməyi unutmamalı, münaqişəyə müdaxilə edəndə vəziyyəti böyütməməli, hər şagirdə hörmətlə yanaşmalıdır. Müəllimin danışıq tonu, dinləmə bacarığı, müdaxilə üsulu, ardıcıllığı və ədalət hissi sinif kollektivinin idarə olunmasında əsas alətlərdir. Sinif rəhbəri yalnız mehriban olmaqla da, yalnız sərt olmaqla da sağlam kollektiv qura bilməz. Burada əsas olan tələbkarlıqla anlayışı, qayda ilə etibarı, nəzarətlə dəstəyi düzgün tarazlamaqdır.

Sinif kollektivinin formalaşdırılması və idarə olunması sinif rəhbərinin əlavə işi deyil, onun ən strateji pedaqoji fəaliyyət istiqamətlərindən biridir. Bu fəaliyyətin əsasını aidlik hissi, qarşılıqlı hörmət, sağlam münasibət, aydın qaydalar, ümumi məsuliyyət, birgə fəaliyyət və davamlı əməkdaşlıq təşkil edir. Güclü kollektiv təsadüfən yaranmır. Onu sinif rəhbərinin gündəlik müşahidəsi, münasibətləri vaxtında tənzimləməsi, hər bir uşağı kollektivin real iştirakçısına çevirməsi və sinif mühitini məqsədli şəkildə qurması yaradır. Sağlam kollektiv olan sinifdə həm davranış daha dayanıqlı olur, həm təlimə maraq güclənir, həm də məktəb həyatı daha mənalı və daha canlı görünür. Məhz buna görə sinif kollektivinin formalaşdırılması və idarə olunması sinif rəhbərliyinin mərkəzi məsələsi kimi qəbul olunmalıdır.