Təfəkkürlə bağlı səriştələr - Problem həlletmə səriştəsi

Problem həlletmə səriştəsi

Problem həlletmə nədir ?

Problem həlletmə səriştəsi təhsilalanın qarşısına çıxan çətinliyi, maneəni və ya anlaşılmaz vəziyyəti düzgün dərk etməsi, problemi səbəbi ilə birlikdə görməsi, onun həlli üçün müxtəlif yollar düşünməsi, addım-addım hərəkət etməsi, daha uyğun çıxış yolunu seçməsi və çətin anda özünü itirmədən vəziyyəti idarə etməsi ilə bağlıdır. Bu səriştə ümumi təhsil pilləsində mərhələli şəkildə inkişaf edir: məktəbəhazırlıqda uşaq problemin həlli ilə bağlı ehtimallar irəli sürə bilir, ibtidai təhsil səviyyəsində problemin həlli üçün alqoritmlər qurur, ümumi orta təhsil səviyyəsində problemin optimal həlli yollarını müəyyən edir, tam orta təhsil səviyyəsində isə problemli situasiyalarda emosional sabitlik nümayiş etdirir və problemi konstruktiv şəkildə həll edir. Bu inkişaf xətti dövlət standartında verilən səriştə məntiqinə uyğundur.

Məktəbdə problem həlletmə çox vaxt yalnız məsələ həlli, tapşırıq yerinə yetirmə və ya riyazi düşünmə ilə əlaqələndirilir. Əslində isə bu səriştə daha genişdir. Şagird sinifdə verilən işi başa düşmədikdə, qrup işində anlaşılmazlıq yarandıqda, təqdimata hazırlaşarkən vaxt çatmadıqda, lazım olan material tapılmadıqda, tədbir planı pozulduqda, hətta sinif yoldaşları arasında gərginlik yarandıqda da problem həlletməyə ehtiyac duyur. Deməli, problem həlletmə yalnız cavab tapmaq deyil. O, vəziyyəti anlamaq, çıxış yolları qurmaq, ən uyğun yolu seçmək və alınmayan şəraitdə yenidən düşünmək bacarığıdır.

Bu səriştə formalaşmadıqda uşaq və ya şagird çətinlik qarşısında tez dayanır, özünü itirir, birinci uğursuzluqdan sonra geri çəkilir və ya başqasının onun yerinə həll tapmasını gözləyir. Bu səriştə inkişaf etdikdə isə o, əvvəlcə problemi aydınlaşdırmağa çalışır, sonra bir neçə yol düşünür, addımları qaydaya salır, uyğun olanı seçir, lazım gəldikdə yolunu dəyişir və nəticəyə çatmağa çalışır. Buna görə problem həlletmə həm təlimdə, həm də gündəlik məktəb həyatında çox vacib səriştədir.

Məktəbəhazırlıqda problem həlletmə

Məktəbəhazırlıq dövründə problem həlletmə uşağın sadə çətinliklə qarşılaşanda çıxış yolları düşünə bilməsi ilə görünür. Bu yaşda uşaqdan tam planlı və dəqiq həll gözlənilmir. Əsas olan odur ki, o, qarşısına çıxan maneəni görüb dayanmasın, “başqa cür necə etmək olar?” sualına yönələ bilsin.

Məsələn, uşaq şəkilli kartları düzgün ardıcıllıqla düzür, amma kartlardan biri uyğun gəlmir. O, işi yarımçıq qoymursa, kartları yenidən nəzərdən keçirirsə, yerini dəyişirsə, hansı kartın birinci, hansının sonrakı olmalı olduğunu yoxlayırsa, artıq problemin həlli ilə bağlı ehtimallar düşünür. Burada əsas məsələ nəticənin dərhal düzgün alınması deyil. Əsas odur ki, uşaq “alınmadı” deyib geri çəkilmir, yeni yol yoxlayır.

Başqa bir situasiyada uşaq bloklardan yol düzəldir, amma oyuncağı həmin yoldan keçirmək mümkün olmur. O, bir az daha enli yol düzəltməyi, blokları başqa cür düzməyi və ya yolu qısaltmağı təklif edirsə, problem həlletmənin ilkin əlaməti görünür. Bu, uşağın sadəcə çətinliyi görməsi deyil, çətinliyə qarşı düşüncə ilə cavab verməsidir.

Gündəlik həyatla bağlı nümunələr də bu mərhələdə çox uyğundur. Məsələn, uşaq rəngli qələmlərlə işləyir, amma lazım olan rəng tapılmır. O, işi dayandırmaq əvəzinə iki yaxın rəngi seçib istifadə etməyi düşünürsə və ya rəngi başqa cür ifadə etməyə çalışırsa, bu da sadə problem həlletmə davranışıdır.

Bu mərhələdə müəllimin əsas işi uşağa hazır cavabı vermək deyil, onun düşünməsinə imkan yaratmaqdır. “İndi nə edə bilərik?”, “Başqa hansı yol var?”, “Bunu necə düzəltmək olar?” kimi suallar uşağın çətinlik qarşısında dayanmayıb çıxış yolu axtarmasına kömək edir. Məktəbəhazırlıqda problem həlletmə məhz bu sadə xətt üzrə başlayır: çətinliyi görmək, çaşmamaq və müxtəlif yol düşünmək.

İbtidai təhsil səviyyəsində problem həlletmə

İbtidai siniflərdə problem həlletmə daha planlı xarakter almağa başlayır. Şagird artıq yalnız müxtəlif ehtimallar söyləmir, problemin həlli üçün addım-addım yol qurmağı öyrənir. Burada əsas yenilik təsadüfi cəhdlərdən ardıcıl hərəkətə keçməkdir. Şagird düşünür ki, əvvəl nə etməlidir, sonra hansı addım gəlir, sonda nəyi yoxlamalıdır.

Məsələn, riyaziyyat dərsində şagird məsələni oxuyur, amma cavaba tələsmir. Əvvəl verilənləri ayırır, sonra hansı əməliyyatın lazım olduğunu seçir, daha sonra hesablamanı edir, sonda cavabın doğru olub-olmadığını yoxlayır. Burada problem həlletmə nəticədən çox, nəticəyə gedən ardıcıllıqda görünür.

Azərbaycan dili dərsində şagird mətn üzrə cavab hazırlamalıdır, amma mətnin əsas fikrini seçməkdə çətinlik çəkir. O, belə bir yol qurur: əvvəl mətni bütöv oxuyur, sonra hissələrə ayırır, daha sonra hər hissədə vacib fikri müəyyən edir və sonda ümumi nəticə çıxarır. Bu da problemin addım-addım həllidir.

Musiqi və ya incəsənət yönlü fəaliyyətlərdə də bu səriştə özünü göstərə bilər. Məsələn, sinifdə kiçik çıxış hazırlanır, amma uşaqlar ardıcıllığı qarışdırırlar. Şagirdlər belə bir yol seçirlər: əvvəl çıxış hissələrini ayırırlar, sonra kim hansı hissəni deyəcəyini müəyyən edirlər, sonda bir dəfə birlikdə yoxlayırlar. Bu, sadə məktəb dili ilə desək, işi qaydaya salmaqdır.

Gündəlik məktəb həyatında da bu səriştə aydın görünür. Məsələn, şagird ev tapşırığını vaxtında çatdıra bilmir. O, səbəbi düşünür: bəlkə çətin işdən başlayıb, bəlkə vaxtını düzgün bölməyib, bəlkə başa düşmədiyi yerdə dayanıb qalıb. Sonra özünə yol qurur: əvvəl asan hissələri edir, sonra çətin hissəni müəllimdən və ya valideyndən soruşmaq üçün qeyd edir, sonda yenidən baxır. Bu, artıq alqoritm qurmaqdır.

Bu mərhələdə müəllim “Birinci nə etməliyik?”, “Sonra hansı addım gəlir?”, “Sonda nəyi yoxlamalıyıq?” kimi suallarla şagirdi ardıcıl düşünməyə yönəltməlidir. İbtidai təhsil səviyyəsində problem həlletmə bacarığı şagirdin çətinliyi hissələrə ayırması və addım-addım həll etməsi ilə möhkəmlənir.

Ümumi orta təhsil səviyyəsində problem həlletmə

Ümumi orta təhsil səviyyəsində problem həlletmə daha yetkin mərhələyə keçir. Şagird artıq yalnız bir həll yolu qurmaqla kifayətlənmir. O, bir neçə yol düşünür, onları müqayisə edir və hansı yolun daha uyğun, daha səmərəli və daha real olduğunu müəyyən etməyə çalışır. Burada əsas məsələ problemin optimal, yəni ən münasib həllini seçməkdir.

Məsələn, texnologiya dərsində sinif üçün kiçik maket hazırlanmalıdır, amma material azdır. Şagirdlər müxtəlif yollar düşünürlər: işi sadələşdirmək, materialı qruplar arasında bölmək, bəzi hissələri başqa vasitə ilə əvəz etmək. Burada problem həlletmə ondan ibarətdir ki, onlar hansı yolun həm işə yararlı, həm də vaxt və material baxımından münasib olduğunu müəyyən edirlər.

Coğrafiya dərsində bir təqdimat hazırlanmalıdır, amma vaxt məhduddur. Bir yol odur ki, hamı hər şeyi birlikdə etsin. Başqa yol odur ki, biri xəritə üzərində işləsin, biri məlumat toplasın, biri çıxışı hazırlasın. Şagirdlər ikinci yolun daha səmərəli olduğunu anlayırlarsa, artıq onlar problemin optimal həllinə yaxınlaşırlar.

Fiziki tərbiyə dərsində komanda oyunu zamanı uşaqlar meydanda yer bölgüsünü düzgün qura bilmirlər və komanda tez-tez uduzur. Müəllimin yönləndirməsi ilə onlar müxtəlif düzülüş variantlarını yoxlayır, hansının daha uyğun olduğunu müəyyən edir, sonra həmin variantı sınaqdan keçirirlər. Bu da problem həlletmədir, çünki burada sadəcə cəhd yox, müqayisə və seçim var.

Sinif həyatında da bu səviyyə aydın görünür. Məsələn, sinifdə verilən layihə işi vaxtında təhvil verilməlidir, amma iş gecikir. Şagirdlər müxtəlif yollar düşünürlər: hamının eyni anda işləməsi, işi hissələrə bölmək, vacib hissələri önə çəkmək, bəzi hissələri qısaltmaq. Onlar hansı yolun daha az vaxt aparacağını, daha az qarışıqlıq yaradacağını və nəticəyə daha tez çatdıracağını düşünürlər. Bu artıq daha yetkin problem həlletmədir.

Bu mərhələdə müəllim “Başqa hansı yol var?”, “Bu yollardan hansı daha münasibdir?”, “Nəyə görə bu variant daha uyğun görünür?” kimi suallarla şagirdi sadə həll tapmaqdan daha yaxşı həll seçməyə yönəltməlidir. Ümumi orta təhsil səviyyəsində problem həlletmə təkcə çıxış yolu tapmaqla yox, çıxış yollarını müqayisə edib daha uyğununu seçməklə dərinləşir.

Tam orta təhsil səviyyəsində problem həlletmə

Tam orta təhsil səviyyəsində problem həlletmə daha yetkin və daha məsuliyyətli xarakter alır. Bu mərhələdə şagird çətin situasiyada özünü itirmədən, emosiyasını idarə edərək, münasibəti gərginləşdirmədən və çıxış yolunu düşünərək hərəkət edir. Burada problem həlletmə yalnız düzgün yol tapmaq deyil, həmin yolu sakitlik, ölçü və konstruktiv münasibətlə qurmaqdır.

Məsələn, məktəb tədbiri üçün hazırlıq gedir, amma son anda zalın bölgüsü dəyişir və əvvəlki plan işləməz olur. Şagirdlərdən biri dərhal narahatlaşa, “indi heç nə alınmayacaq” deyə bilər. Daha yetkin problem həlletmə səriştəsinə malik olan şagird isə vəziyyəti yenidən qiymətləndirir, hansı hissələrin dəyişməli olduğunu ayırır, çıxış sırasını yenidən qurur, lazım olanları xəbərdar edir və işi mümkün olan formada davam etdirməyi təklif edir. Burada sakitlik və çeviklik bir yerdə görünür.

Başqa bir situasiyada qrup işi zamanı komanda üzvləri arasında ciddi fikir ayrılığı yaranır. Kimsə səsini qaldıra, kimsə işi yarımçıq qoymaq istəyə bilər. Problem həlletmə səriştəsi daha yüksək olan şagird isə əvvəl mövzunu aydınlaşdırır, sonra ortaq və fərqli mövqeləri ayırır, işin bölünməsi və ya yenidən planlaşdırılması kimi çıxış yolu təklif edir. O, problemi şəxsi münaqişəyə çevirmədən həll etməyə çalışır.

Tarix və ya ədəbiyyat layihəsində qrup üzvlərindən biri üzərinə düşən işi vaxtında etməyib. Emosional yanaşma dərhal ittiham etmək ola bilər. Daha konstruktiv yanaşma isə səbəbi öyrənmək, çatmayan hissəni necə tamamlamağın yolunu düşünmək, növbəti mərhələdə vəzifələri daha aydın bölməkdir. Burada şagird təkcə işin özünü yox, münasibəti də qoruyaraq problem həll edir.

Tam orta səviyyədə sosial vəziyyətlər də əhəmiyyətlidir. Məsələn, iki şagird arasında narazılıq yaranır. Problem həlletmə səriştəsi formalaşmış şagird məsələni böyütmür, tərəfləri dinləyir, narazılığın səbəbini ayırır və hamı üçün qəbul edilə bilən çıxış yolu axtarır. O, emosiyanın təsiri ilə deyil, vəziyyəti sakitləşdirərək hərəkət edir.

Bu mərhələdə müəllim “ən doğru cavab hansıdır?” sualından əlavə “bu vəziyyətdə necə sakit qalmaq olar?”, “mübahisəni böyütmədən necə həll etmək olar?”, “hansı yol həm realdır, həm də münasibəti qoruyur?” kimi suallarla şagirdi daha yetkin problem həlletməyə yönəltməlidir. Tam orta təhsil səviyyəsində problem həlletmə düşünmək, seçmək, yenidən qurmaq və eyni zamanda özünü idarə etmək bacarıqlarının birliyidir.

Müəllim bu səriştəni necə dəstəkləyə bilər

Problem həlletmə səriştəsi müəllimin yaratdığı fəaliyyət mühitində inkişaf edir. Əgər müəllim hər çətinliyin cavabını dərhal özü verirsə, şagirdə düşünməyə vaxt ayırmırsa və alınmayan işi dərhal özü düzəldirsə, bu səriştə zəifləyir. Əgər şagirdə problemi özü görmək, bir neçə yol düşünmək, yoxlamaq, səhv olduqda yenidən baxmaq imkanı verilirsə, bu səriştə güclənir.

Müəllim dərsdə və məktəb fəaliyyətində problem xarakterli situasiyalardan istifadə etməlidir. Bu, yalnız məsələ həlli deyil. Mətni başa düşməkdə çətinlik, qrup işində vəzifə bölgüsü, müşahidə nəticəsini şərh etmək, vaxtı çatdırmaq, material olmadıqda alternativ yol tapmaq kimi vəziyyətlər də problem həlletmə üçün münasibdir.

Burada müəllimin sualları həlledici rol oynayır. “Çətinliyin əsas səbəbi nədir?”, “Birinci hansı addımı atmaq lazımdır?”, “Başqa hansı yol mümkündür?”, “Ən uyğun variant hansıdır?”, “Bu yol alınmasa, nə edə bilərik?” kimi suallar şagirdin düşünməsini istiqamətləndirir. Belə suallar onu passiv gözləmədən fəal həll axtarışına aparır.

Səhvə münasibət də bu səriştənin inkişafı üçün çox vacibdir. Problem həlletmə o zaman güclənir ki, şagird səhvi son nöqtə kimi yox, yenidən baxmaq üçün imkan kimi qəbul etsin. “Harada ilişdik?”, “Nəyi dəyişsək alınar?”, “Başqa cür necə sınaya bilərik?” kimi yanaşma bu bacarığı sağlam şəkildə inkişaf etdirir.

Dərsdənkənar fəaliyyətlər də burada mühüm rol oynayır. Sərgi hazırlığı, sinif tədbiri, idman yarışı, ekskursiya planı, kiçik məktəb layihəsi, sinif təqdimatı kimi işlərdə problem həlletmə daha canlı görünür. Çünki şagird real situasiyada düşünməyə, bölüşməyə, dəyişən şəraitə uyğunlaşmağa məcbur olur. Bu da səriştənin təbii inkişafına kömək edir.

Məktəbdə problem həlletməni necə görmək olar

Məktəbdə problem həlletmə səriştəsini tanımaq üçün yalnız yekun nəticəyə baxmaq kifayət etmir. Əsas diqqət şagirdin çətinliklə qarşılaşanda necə düşündüyünə, nəyi aydınlaşdırdığına, hansı yolları sınadığına, nəyi müqayisə etdiyinə və alınmayan vəziyyətdə necə davranmasına verilməlidir.

Məktəbəhazırlıqda uşaq “başqa cür edək”, “yenidən baxaq”, “bunu dəyişək” deyirsə, ilkin əlamət görünür. İbtidai sinifdə o, işi mərhələlərlə qurursa və addımlarını ardıcıl aparırsa, problem həlletmə daha aydın hiss olunur. Ümumi orta səviyyədə bir neçə yolu müqayisə edib daha uyğun olanı seçirsə, bu səriştə güclənmiş sayılır. Tam orta səviyyədə isə şagird çətin vəziyyətdə özünü itirmir, danışığını sərtləşdirmir, münasibəti gərginləşdirmədən çıxış yolu qurursa, problem həlletmə yetkin mərhələyə çatmış olur.

Bəzən tez cavab verən şagird deyil, bir qədər düşünən, variantları tutuşduran, alınmayan yerdə geri qayıdan və sakit qərar verən şagird bu baxımdan daha güclü görünür. Buna görə məktəbdə problem həlletməni yalnız nəticə ilə yox, həll prosesinin keyfiyyəti ilə tanımaq lazımdır.

Problem həlletmə səriştəsi məktəbəhazırlıqda çətinliklə bağlı müxtəlif yollar düşünməklə başlayır, ibtidai təhsildə addım-addım yol qurmaqla güclənir, ümumi orta təhsil səviyyəsində ən uyğun həlli seçməklə dərinləşir, tam orta təhsil səviyyəsində isə çətin situasiyada sakit, düşünülmüş və konstruktiv davranmaqla tamamlanır. Bu inkişaf xətti göstərir ki, problem həlletmə sadəcə cavab tapmaq deyil. O, vəziyyəti anlamaq, səbəbi ayırmaq, müxtəlif çıxış yolları qurmaq, uyğun olanı seçmək, alınmayan yerdə yenidən baxmaq və bütün bunları özünü itirmədən etmək bacarığıdır. Bu məntiq ümumi təhsildə formalaşdırılan səriştə xətti ilə uyğun gəlir.