Ümumi təhsil müəssisəsində kargüzarlıq və arxiv işinin təşkili haqqında

Ümumi təhsil müəssisəsində kargüzarlıq və arxiv işinin təşkili haqqında

Ümumi təhsil müəssisəsində kargüzarlıq və arxiv işinin təşkili məktəbin yalnız texniki sənədləşmə sahəsi deyil, idarəetmə intizamını, hüquqi etibarlılığı, hesabatlılığı və institusional yaddaşı təmin edən əsas təşkilati mexanizmdir. Məktəbdə daxil olan, hazırlanən, imzalanan, icra olunan, qeydiyyata alınan, işlər üzrə formalaşdırılan və saxlanılan hər bir sənəd idarəetmə qərarının hüquqi izi kimi çıxış edir. Bu səbəbdən kargüzarlıq və arxiv işi yardımçı fəaliyyət sahəsi kimi deyil, məktəb idarəetməsinin zəruri funksional istiqaməti kimi qurulmalıdır. Ümumi kargüzarlıq üzrə əsas çərçivə 935 nömrəli fərmanla təsdiq edilmiş Təlimatla, vətəndaş müraciətləri üzrə kargüzarlıq isə ayrıca Qayda ilə tənzimlənir; məktəbə aid tədris-pedaqoji sənədlər üzrə xüsusi normativ əsas isə 13 iyul 2022-ci il tarixli F-438 Təlimatıdır.

Bu sahədə ən vacib metodoloji prinsip ondan ibarətdir ki, məktəbdə bütün sənədlər eyni hüquqi rejimdə idarə olunmur. Ümumi xidməti yazışmalar, daxili təşkilati sənədlər, tədris-pedaqoji sənədlər, vətəndaş müraciətləri və fərdi məlumat daşıyan materiallar vahid sənəd dövriyyəsinin tərkib hissəsi olsalar da, onların qəbulu, qeydiyyatı, icrası, saxlanması və arxivləşdirilməsi eyni qayda ilə aparılmır. Xüsusən ümumi kargüzarlıq üzrə əsas Təlimat açıq şəkildə göstərir ki, onun müddəaları vətəndaşların müraciətləri ilə bağlı kargüzarlığa şamil edilmir. Deməli, məktəbdə ümumi kargüzarlıq bir xətt üzrə, vətəndaş müraciətləri ilə bağlı kargüzarlıq isə ayrıca xətt üzrə təşkil olunmalıdır.

Ümumi kargüzarlığın mahiyyəti sənədlərin sadəcə yazılıb saxlanılmasında deyil, onların tam hərəkət trayektoriyasının idarə edilməsindədir. 935 nömrəli fərmanla yenilənmiş Təlimata görə kargüzarlıq sənədlərin hazırlanmasını, qeydiyyatını, hərəkətini, icrasını, uçotunu və arxivə verilməsini əhatə edir. Həmin Təlimat həmçinin təşkilatlarda kargüzarlığın dövlət dilində aparıldığını, daxil olan sənədlərin poçt, elektron poçt, faks, telefonoqram, feldyeger rabitəsi və ya bilavasitə qəbul oluna biləcəyini, sənədlərin işlərin nomenklaturu üzrə formalaşdırılıb arxivə təhvil verilməli olduğunu və qorunub saxlanılmalı olduğunu müəyyən edir. Bu tələblər məktəb üçün o deməkdir ki, sənədin qəbulu, qeydiyyatı, aidiyyəti üzrə yönəldilməsi, icra nəzarəti, işə tikilməsi və sonrakı saxlanma taleyi əvvəlcədən müəyyən olunmuş sistem üzrə qurulmalıdır.

Bu yanaşma məktəbdə işlərin nomenklaturu anlayışını mərkəzi məsələyə çevirir. Əmr kitabları, pedaqoji şura materialları, arayışlar, aktlar, daxili yazışmalar, attestatlarla bağlı sənədlər, şagird kontingenti üzrə materiallar və digər sənədlər qarışıq halda yox, fəaliyyət istiqaməti və saxlanma məntiqi üzrə formalaşdırılmış işlər çərçivəsində saxlanılmalıdır. Yalnız bu halda sənədin tapılması, icrasının izlənilməsi, arxivə ayrılması və hüquqi baxımdan etibarlı şəkildə qorunması mümkün olur. Təlimatın sənədlərin nomenklatur üzrə formalaşdırılması və arxivə təhvili ilə bağlı tələbi məhz bu sistemli yanaşmanı tələb edir.

Ümumi təhsil müəssisəsində bu ümumi kargüzarlıq skeleti məktəbin xüsusi sənəd sistemi ilə tamamlanmalıdır. F-438 Təlimatı ümumi təhsil müəssisəsinə aid tədris-pedaqoji sənədlərin dairəsini aydın müəyyən edir və bu sənədlərə şagirdin şəxsi işi, sinif jurnalı, dərsdənkənar məşğələ jurnalı, günüuzadılmış qrup jurnalı, attestat blanklarının uçotu və verilməsi kitabları, qızıl və gümüş nişanların uçotu və verilməsi kitabı, şagird kontingentinə aid əlifba kitabı, pedaqoji işçilərin uçotu kitabı, pedaqoji şuranın protokol kitabı, məktəb üzrə əmr kitabı, buraxılan və əvəz edilən dərslərin uçotu kitabı, məktəbəhazırlıq üzrə qrup jurnalı və dərnək məşğələləri jurnalı daxil edilir. Eyni Təlimat bu sənədlərin aydın, səliqəli və dəqiq aparılmasını, şübhə doğuran düzəliş və qaralamalara yol verilməməsini, səhvlərin isə yalnız oxunaqlılığı saxlanmaqla, imza və möhürlə rəsmiləşdirilməsini tələb edir.

Məktəb sənədləri üzrə məsuliyyət də ümumi ifadələrlə yox, konkretləşdirilmiş qaydada müəyyən olunub. F-438 Təlimatı göstərir ki, hansı məktəb sənədinin aparılması hansı işçiyə həvalə olunursa, həmin şəxs onun müəyyən olunmuş qaydada tərtibi və yazılması üçün bilavasitə məsuliyyət daşıyır. Ayrı-ayrı sənədlər üzrə nəzarət xətti də göstərilib; məsələn, sinif jurnalının düzgün aparılması və qorunub saxlanılması üçün məktəb direktoru və onun tədris işləri üzrə müavini bilavasitə məsul sayılır. Bu baxımdan məktəbdə kargüzarlıq və arxiv işi “hamının işi” kimi yox, məsuliyyət zonalarına bölünmüş idarəetmə sahəsi kimi təşkil edilməlidir.

Arxiv işi kargüzarlığın sonradan xatırlanan hissəsi deyil, onun davamı və nəticəsidir. Ümumi kargüzarlıq Təlimatı sənədlərin arxivə verilməsini və qorunub saxlanılmasını birbaşa kargüzarlığın tərkib elementi kimi müəyyən edir. Vətəndaş müraciətləri üzrə Qayda da müraciətlərin qəbulu, qeydə alınması, baxılması, cavablandırılması ilə yanaşı, arxivləşdirilməsini ayrıca hüquqi prosedur kimi təsbit edir. Bu o deməkdir ki, məktəbdə arxiv sadəcə köhnə sənədlərin toplandığı yer deyil; sənədin aktiv dövriyyədən çıxaraq saxlanma rejiminə keçdiyi, uçotunun davam etdiyi və lazım gəldikdə hüquqi istinad kimi istifadə oluna bildiyi sahədir.

Saxlanma müddətləri baxımından məktəbdə bütün sənədlərə eyni yanaşma tətbiq edilə bilməz. F-438 Təlimatına görə şagirdin şəxsi işi 5 il saxlanılır və müddət başa çatdıqdan sonra aktlaşdırılaraq məhv edilir; sinif jurnalı da 5 il saxlanılır, lakin onun “Şagirdlərin nailiyyətləri haqqında məlumat” səhifəsi çıxarılıb daimi saxlamaq üçün arxivə verilir, jurnalın özü isə akt əsasında məhv edilir. Dərsdənkənar məşğələ jurnalı və günüuzadılmış qrup jurnalı da 5 il saxlanılır. Buna qarşılıq olaraq attestat blanklarının uçotu və verilməsi kitabları, qızıl və gümüş nişanların uçotu kitabı kimi sənədlər daimi saxlanılır. Bu fərq məktəbdə arxiv işinin təsnifat əsasında qurulmasını zəruri edir.

Vətəndaş müraciətləri ilə bağlı kargüzarlıq məktəbdə ayrıca bir idarəetmə xətti kimi təşkil olunmalıdır. “Vətəndaşların müraciətləri haqqında” Qanun və onun tətbiqi üzrə Qayda dövlət və bələdiyyə orqanlarına, dövlət və ya bələdiyyə mülkiyyətində olan hüquqi şəxslərə və büdcə təşkilatlarına yazılı, elektron və şifahi müraciət etmək hüququnu müəyyən edir və bu müraciətlərin qəbulu, qeydiyyata alınması, baxılması, cavablandırılması və arxivləşdirilməsi ilə bağlı kargüzarlığın aparılmasını tənzimləyir. Həmin Qayda birbaşa göstərir ki, vətəndaşların müraciətləri ilə bağlı kargüzarlıq digər növ kargüzarlıq işlərindən ayrıca aparılmalıdır. Məktəb praktikası baxımından bu, valideyn ərizələri, şikayətlər, təkliflər, şagird və müəllim müraciətləri, qəbul qeydləri və onlara verilən cavabların ümumi yazışma axınında itirilməməsi üçün əsas hüquqi şərtdir.

Müraciətlərlə işin prosedur qaydası da kifayət qədər sərtdir. Qanunun tələblərinə cavab verən yazılı və şifahi müraciətlər daxil olduğu gün qeydiyyat-nəzarət vərəqəsində qeydiyyata alınmalıdır. Xarici dildə daxil olan müraciətlər üçün tərcümə təmin edilməli, əlavələri natamam və ya korlanmış müraciətlər aktla qeydə alınmalı və müraciət edən şəxs bu barədə ən geci 3 iş günü müddətində məlumatlandırılmalıdır. Anonim müraciətlər qeydiyyata alınmır və onlara baxılmır. Elektron müraciətlər də ayrıca işarələnməklə qeydiyyata alınır. Müraciətlərin baxılma müddətinin hesablanması da onların kargüzarlıq xidmətində qeydiyyata alındığı gündən başlayır. Bu normalar məktəb daxilində müraciətlərin qeyri-rəsmi qaydada “şifahi danışıqla həll olundu” məntiqi ilə yox, hüquqi uçot və nəzarət mexanizmi ilə idarə edilməsini tələb edir.

Vətəndaş müraciətləri üzrə məsuliyyət rəhbərliyin üzərindədir. Qaydaya görə təşkilat rəhbərləri vətəndaşların müraciətləri ilə bağlı kargüzarlığın tələblərə uyğun aparılmasına cavabdehdirlər və bu sahənin təkmilləşdirilməsi üçün tədbirlər görməlidirlər. Eyni zamanda kargüzarlıq xidməti müraciətlərin təhlili və ümumiləşdirilməsi əsasında aylıq, rüblük və illik arayışlar hazırlamalıdır. Bu müddəa məktəb üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır, çünki müraciətlər yalnız cavablandırılmalı sənədlər deyil, həm də məktəbdə narazılıq, təkrar problem, idarəetmə boşluğu və ya təşkilati risklərin aşkar olunması üçün analitik mənbədir.

Beləliklə, ümumi təhsil müəssisəsində kargüzarlıq və arxiv işinin təşkili üç əsas dayağın uzlaşdırılması ilə qurulmalıdır. Birinci dayaq ümumi sənəd dövriyyəsini tənzimləyən kargüzarlıq Təlimatıdır; ikinci dayaq vətəndaş müraciətləri ilə bağlı ayrıca kargüzarlıq rejimidir; üçüncü dayaq isə məktəbə aid tədris-pedaqoji sənədlərin xüsusi qaydasıdır. Peşəkar sistem yalnız o halda formalaşır ki, sənədin qəbulu, qeydiyyatı, icrası, iş üzrə formalaşdırılması, saxlanması, arxivləşdirilməsi və lazım gəldikdə məhv edilməsi əvvəlcədən müəyyən olunmuş vahid, lakin diferensial idarəetmə mexanizmi ilə aparılsın. Məhz bu halda məktəbdə sənədlərin çoxluğu deyil, sənədlərlə işin keyfiyyəti yaranır.