VIII. Etika, hüquq və ədalət balansı

Problemlərin həlli və qərarvermə mövzusunda müsahibə sualları

VIII. Etika, hüquq və ədalət balansı

71. Məktəbdə hamıya eyni qayda tətbiq etmək həmişə ədalət deməkdirmi?
Xeyr, hər zaman demək deyil. Məktəbdə ədalət yalnız hamıya eyni münasibət göstərməkdən ibarət olmur. Bəzən eyni qaydanın fərqli vəziyyətlərə kor-koranə tətbiqi ədalət yox, formal yanaşma yaradır. Rəhbər əvvəlcə faktı, şəraiti, uşağın və ya əməkdaşın durumunu, pozuntunun səbəbini və nəticəsini ayırd etməlidir. Qayda hamı üçün ümumi olmalıdır, amma qərarın tətbiqində vəziyyətin mahiyyəti nəzərə alınmalıdır. Məsələn, eyni gecikmə iki nəfərdə eyni görünə bilər, amma birində bu, intizamsızlıqdır, digərində isə sənədlə təsdiqlənən obyektiv səbəb var. Mənim üçün ədalət həm bərabər yanaşma, həm də əsaslandırılmış fərqləndirmə bacarığıdır. Əsas məsələ odur ki, bu fərqləndirmə şəxsi münasibətə yox, aydın meyara əsaslansın.

72. Rəhbər kimi qayda ilə insan amili arasında seçim etməli olsanız, necə qərar verərsiniz?
Mən bunu qayda ilə insan amilinin qarşıdurması kimi yox, onların düzgün uzlaşdırılması kimi görərəm. İlk prinsipim odur ki, qanunun və məktəb qaydasının sərhədini keçmərəm. Amma qaydanı tətbiq edərkən insanın vəziyyətini, niyyətini və həmin qərarın uzunmüddətli təsirini də nəzərə alaram. Bəzən rəhbər sərt görünmək üçün tez qərar verir, amma bu, sonradan daha böyük etimad itkisi yaradır. Mən əvvəlcə faktları dəqiqləşdirər, sonra mümkün variantlara baxar, daha sonra ən həm qanuni, həm də pedaqoji baxımdan sağlam olan yolu seçərəm. Məktəb idarəçiliyində insanı görmədən qayda tətbiq etmək münasibəti korlayır. Qaydanı görmədən yalnız emosiyaya söykənmək isə idarəetməni zəiflədir. Doğru yol bu ikisinin arasında əsaslandırılmış qərar verməkdir.

73. Müəllimə qarşı şikayət var, amma o, məktəbin güclü müəllimidir. Bu halda nə edərsiniz?
Güclü müəllim olması şikayətin araşdırılmaması üçün əsas ola bilməz. Məktəbdə etimadın qorunması üçün hər şikayət statusdan asılı olmayaraq obyektiv araşdırılmalıdır. Mən əvvəlcə emosiyaya yox, fakta söykənərəm. Şikayətin məzmununu, tərəflərin mövqeyini, mümkün sübutları və əvvəlki oxşar halları nəzərdən keçirərəm. Müəllimin peşəkar gücü onun toxunulmaz olması anlamına gəlmir. Eyni zamanda təkcə şikayət var deyə onu günahkar kimi də təqdim etmərəm. Mənim üçün vacib olan məsələ məktəbdə belə bir mesajın yaranmamasıdır ki, kim güclüdürsə, ona başqa qayda işləyir. Əgər problem təsdiqlənərsə, tədbir görülməlidir. Əgər təsdiqlənməzsə, müəllimin nüfuzu da qorunmalıdır. Burada əsas xətt şəxsdən yox, prinsipdən çıxış etməkdir.

74. Şəxsi münasibətlərin idarəetmə qərarlarına təsir etməməsini necə təmin edərsiniz?
Bu, rəhbərin özünənəzarət mədəniyyəti ilə başlayır. Mənim yanaşmam budur ki, qərar verəndə özümə bir sual verim: bu şəxslə şəxsi münasibətim olmasaydı, yenə eyni qərarı verərdimmi? Sonra qərarı meyar üzərindən yoxlayaram. Yazılı qayda, fakt, sənəd, müşahidə və nəticə varsa, şəxsi simpatiya və ya gərginlik ikinci plana keçir. Həssas məsələlərdə təkbaşına emosional qərar verməkdənsə, prosedura söykənmək daha doğrudur. Bəzən rəhbər özü də hiss etmədən yaxın olduğu adama yumşaq, münasibəti zəif olan adama sərt yanaşa bilir. Bunun qarşısını almağın yolu qərar prosesini şəffaf meyarlarla qurmaqdır. Məktəbdə insanlar rəhbərin kiminlə yaxın olduğunu yox, qərarın nə qədər ədalətli olduğunu görməlidirlər.

75. Məxfi məlumatla işləyərkən komandanı məlumatlandırmaqla məxfiliyi qorumaq arasında balansı necə saxlayarsınız?
Burada əsas prinsip “lazım olduğu qədər məlumat” yanaşmasıdır. Hər məlumat hamı üçün açıq olmamalıdır. Komandanın bilməli olduğu hissə ilə yalnız rəhbərliyin və ya aidiyyəti şəxslərin bilməli olduğu hissə ayrılmalıdır. Mən çalışaram ki, komandanı işi təşkil etmək üçün lazım olan qədər məlumatlandırım, amma şəxsin hüququnu, nüfuzunu və məxfiliyini poza biləcək detalları yaymayım. Xüsusən şagird, valideyn və müəllimlə bağlı həssas məsələlərdə məlumatın dövriyyəsi çox nəzarətli olmalıdır. Məxfilik bəzən susmaq deyil, düzgün həcmdə və düzgün dairədə danışmaqdır. Əgər rəhbər bu sərhədi qoruya bilmirsə, məktəbdə həm etimad, həm də təhlükəsizlik hissi zəifləyir. Mənim üçün vacib olan budur ki, informasiya idarəetməyə xidmət etsin, dedi-qoduya yox.

76. Rəhbərin ədalətli görünməsi ilə həqiqətən ədalətli olması arasında fərq nədir?
Ədalətli görünmək daha çox görüntü ilə bağlıdır, həqiqətən ədalətli olmaq isə qərarın iç məntiqi ilə. Bəzən rəhbər hamıya eyni cümləni deyir, eyni sərtliyi göstərir və bunu ədalət kimi təqdim edir. Amma qərarın arxasında faktların dərin təhlili, meyarların sabitliyi və tərəflərə bərabər dinlənilmə imkanı yoxdursa, bu, yalnız görüntüdür. Həqiqi ədalət o zaman görünür ki, insanlar qərarın hər detalı ilə razı qalmasalar belə, onun dürüst verildiyini qəbul edirlər. Yəni rəhbər təkcə neytral görünməməli, həqiqətən qərəzsiz işləməlidir. Mən hesab edirəm ki, məktəbdə etimadı yaradan da budur. İnsanlar rəhbərin sərt və ya yumşaq olmasını yox, ardıcıl və dürüst olmasını daha tez hiss edirlər.

77. Valideyn və ya müəllim sizdən qeyri-rəsmi “xahiş” edirsə, peşəkar sərhədi necə qoruyarsınız?
Mən əvvəlcə həmin “xahiş”in mahiyyətini sakit şəkildə aydınlaşdıraram. Əgər bu, qaydanı pozan, kiməsə üstünlük verən və ya peşəkar etikaya uyğun olmayan məsələdirsə, münasibəti korlamadan, amma qəti şəkildə sərhədi göstərərəm. Mənim üçün vacibdir ki, insan yox, məsələ rədd edilsin. Yəni cavab üslubu sərt yox, aydın olsun. Məsələn, belə hallarda deyərəm ki, bu məsələ şəxsi razılaşma ilə yox, məktəbin qaydası və rəsmi proseduru ilə həll olunur. Rəhbər bir dəfə qeyri-rəsmi güzəştə gedəndə sonradan həmin sərhədi qorumaq çətinləşir. Məktəbdə peşəkar məsafə soyuqluq deyil. Bu, ədaləti və etibarı qoruyan idarəetmə şərtidir.

78. Məktəbdə qayda pozuntusuna münasibətdə “hamı belə edir” yanaşmasını necə qırarsınız?
Bu yanaşma adətən zəif nəzarət və yanlış kollektiv vərdişdən yaranır. Mən əvvəlcə onu normal hal kimi qəbul etdirməzdim. Çünki məktəbdə pozuntunun geniş yayılması onu doğru etmir. Sonra məsələni şəxsləşdirmədən, amma açıq şəkildə gündəmə gətirərdim. Qaydanın niyə vacib olduğunu, onun pozulmasının nəyə zərər verdiyini komanda ilə müzakirə etmək lazımdır. Daha sonra vahid tələb formalaşdırılmalıdır. Rəhbər özü seçici davranırsa, “hamı belə edir” fikri güclənir. Mən bu yanaşmanı həm izahla, həm nəzarətlə, həm də şəxsi nümunə ilə qırmağa çalışaram. Məktəbdə normalar rəhbərin reaksiyası ilə formalaşır. Hansı davranışa göz yumursa, bir müddət sonra o, yazılmamış qaydaya çevrilir.

79. Qərarın qanuni olması kifayətdirmi, yoxsa pedaqoji cəhətdən də doğru olmalıdır?
Məktəbdə yalnız qanuni olmaq bəzən kifayət etmir. Qərar eyni zamanda pedaqoji baxımdan da düzgün olmalıdır. Çünki məktəb yalnız inzibati qurum deyil, tərbiyə və inkişaf mühitidir. Hüquqi baxımdan mümkün olan bir qərar bəzən məktəb iqliminə, müəllim motivasiyasına və ya şagirdin psixoloji vəziyyətinə mənfi təsir edə bilər. Mən qərar verəndə baxaram ki, bu addım qaydaya uyğundurmu, həm də məktəbə nə öyrədir. Qərarın mesajı çox vacibdir. Uşaq, müəllim və valideyn həmin qərardan nə başa düşəcək? Məktəbdə idarəetmə hüquqla başlayır, amma pedaqoji məntiqlə tamamlanır. Mənim üçün ən sağlam qərar həm hüquqi cəhətdən dayanıqlı, həm də pedaqoji baxımdan qoruyucu və inkişafetdirici olandır.

80. Məktəbdə etimadı ən çox dağıdan idarəetmə səhvləri sizcə hansılardır?
Mənim fikrimcə, etimadı ən çox dağıdan səhvlər bunlardır: seçici yanaşma, sözlə əməl arasındakı uyğunsuzluq, qeyri-şəffaf qərarlar, dedi-qoduya əsaslanan münasibət və insanları dinləmədən hökm vermək. Rəhbər bir nəfərə bir cür, başqasına başqa cür yanaşanda kollektiv bunu çox tez hiss edir. Eyni şəkildə, qapalı qərarlar və səbəbi izah olunmayan addımlar narazılığı artırır. Məxfi məlumatın yayılması da etimadı ciddi şəkildə sarsıdır. Bir başqa ciddi səhv odur ki, rəhbər səhvini qəbul etmir və ya məsuliyyəti həmişə başqasının üzərinə qoyur. Məktəbdə etimad sərtliklə yox, ardıcıllıqla qurulur. İnsanlar rəhbərin hər qərarını bəyənməyə bilər, amma onun dürüstlüyünə inanırlarsa, komanda dağılmır. Etimadın əsası budur: qayda aydın olsun, münasibət hörmətli olsun, qərar isə əsaslandırılmış olsun.