Açıq dərsin icmalı niyə hazırlanır və nə üçün vacibdir? + İcmal nümunəsi

Açıq dərsin icmalı niyə hazırlanır və nə üçün vacibdir?

Məktəb təcrübəsində açıq dərs çox vaxt müəllimin fəaliyyətini göstərən bir dərs kimi qəbul olunur. Halbuki açıq dərsin həqiqi mahiyyəti yalnız dərsin “göstərilməsi” ilə məhdudlaşmır. Açıq dərs, əslində, müəllimin dərsi necə planlaşdırdığını, təlim nəticələrini necə müəyyən etdiyini, şagird fəallığını necə qurduğunu, qiymətləndirməni necə tətbiq etdiyini və dərsin sonunda hansı nəticəyə çatdığını görünən edən peşəkar fəaliyyət formasıdır. Bu baxımdan açıq dərs təsadüfi hazırlıqla deyil, düşünülmüş və məqsədyönlü planlaşdırma ilə həyata keçirilməlidir. Məhz bu ehtiyac açıq dərsin icmalını zəruri edir.

Açıq dərsin icmalı müəllimin keçəcəyi dərsin əsas xəttini əvvəlcədən müəyyən edən işçi sənəddir. Bu sənəddə dərsin mövzusu, məqsədi, gözlənilən nəticələri, istifadə olunacaq iş üsulları, iş formaları, resurslar, qiymətləndirmə meyarları, refleksiya və yekunlaşdırma xətti öz əksini tapır. Başqa sözlə, icmal müəllimin açıq dərs zamanı hansı istiqamətdə hərəkət edəcəyini əvvəlcədən aydınlaşdırır. İcmalın əsas fərqi ondadır ki, o, müəllimi yalnız mövzunu izah etməyə yox, dərsin daxili məntiqini qurmağa sövq edir. Mövzu nədir, dərs hansı nəticəyə xidmət edir, şagird dərsin sonunda nəyi bilməli və bacarmalıdır, bu nəticəyə çatmaq üçün hansı fəaliyyətlər seçilməlidir, hansı meyarla qiymətləndirmə aparılmalıdır — bütün bu suallara cavab icmalda formalaşır. Ona görə də icmal sadəcə formal sənəd deyil; o, dərsin pedaqoji skeletidir.

Açıq dərsin icmalı ilk növbədə müəllimin öz işi üçün lazımdır. Müəllim dərsə hazırlaşarkən bir çox məsələni eyni anda düşünməli olur: mövzu, sinfin səviyyəsi, vaxt bölgüsü, istifadə olunacaq vasitələr, tapşırıqların ardıcıllığı, şagirdlərin fəallığı, dərsin sonunda nəticənin necə yoxlanılacağı və s. Əgər bu məsələlər əvvəlcədən sistemləşdirilmirsə, dərs gedişində ardıcıllıq pozula, əsas fikir itə və dərs dağınıq görünə bilər. İcmal müəllimə bu dağınıqlığın qarşısını almağa kömək edir. O, dərsin bütün mərhələlərini əvvəlcədən aydınlaşdırır və müəllimə hansı addımı niyə atdığını dərk etməyə imkan verir. Bu halda müəllim yalnız danışan tərəf olmur; o, məqsədə uyğun fəaliyyət quran, prosesi idarə edən və nəticəni əvvəlcədən düşünən peşəkar kimi çıxış edir. Başqa sözlə, icmal müəllimin işini çətinləşdirmir. Əksinə, yaxşı hazırlanmış icmal müəllimin işini yüngülləşdirir. Çünki dərs başlayanda artıq əsas xətt qurulmuş olur və müəllim diqqətini kağıza yox, sinfə və öyrənmə prosesinə yönəldə bilir.

Açıq dərsin icmalı dərsin keyfiyyətinə birbaşa təsir edir. Keyfiyyətli dərs yalnız çox danışmaq və ya çox material təqdim etmək demək deyil. Keyfiyyətli dərs o dərsdir ki, məqsədi aydındır, mərhələləri bir-biri ilə bağlıdır, şagird fəaliyyəti düşünülüb, qiymətləndirmə məqsədə xidmət edir və yekunda real nəticə görünür. İcmal müəllimi məhz bu keyfiyyət ölçülərini əvvəlcədən düşünməyə məcbur edir. O, dərsin təsadüfi qurulmasına imkan vermir. Məsələn, müəllim mövzunu seçə bilər, amma təlim nəticəsini dəqiqləşdirməsə, dərsin sonunda nəyi ölçəcəyini bilməz. Təlim nəticəsi yazılsa, amma qiymətləndirmə meyarı göstərilməsə, nəticənin əldə olunub-olunmadığını yoxlamaq çətin olar. İş üsulu seçilsə, amma iş forması uyğun qurulmasa, şagird fəallığı gözlənilən səviyyədə alınmaya bilər. İcmal bu boşluqları dərs başlamazdan əvvəl üzə çıxarır və aradan qaldırır. Deməli, icmalın gücü ondadır ki, o, müəllimi məzmunu sadəcə ötürməyə deyil, öyrənmə prosesini məqsədəuyğun qurmağa yönəldir.

Açıq dərsin ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri onun sonradan müşahidə və metodik təhlilə açıq olmasıdır. Açıq dərsə həmkarlar, metodbirləşmə rəhbəri və ya məktəb rəhbərliyi baxanda əsas məqsəd müəllimi formal şəkildə qiymətləndirmək deyil, dərsin necə təşkil olunduğunu anlamaq və peşəkar müzakirə aparmaq olmalıdır. Bu prosesin sağlam qurulması üçün isə müşahidənin konkret dayağı olmalıdır. Həmin dayaq açıq dərsin icmalıdır. İcmal olduqda müşahidə edən şəxs dərsə təsadüfi baxmır. O bilir ki, müəllim hansı nəticəyə çatmaq istəyir, hansı üsullardan istifadə etməyi planlaşdırıb, hansı fəaliyyət mərhələlərini nəzərdə tutub və qiymətləndirməni necə qurub. Belə olanda müşahidə daha obyektiv və daha peşəkar olur. Sonrakı təhlildə də söhbət ümumi təəssüratdan yox, konkret planla faktiki gediş arasındakı uyğunluqdan gedir. Bu, çox vacib məqamdır. Çünki icmal olmayan açıq dərs çox vaxt “xoşuma gəldi”, “zəif oldu”, “uşaqlar passiv idi”, “maraqlı idi” kimi ümumi fikirlərlə qiymətləndirilir. İcmal olduqda isə təhlil daha dərinləşir: məqsəd aydın idimi, seçilən üsul nəticəyə xidmət etdimi, sual və tapşırıqlar uyğun idimi, şagird fəallığı necə quruldu, refleksiya mərhələsi məqsədəuyğun oldumu? Beləliklə, icmal müşahidəni də, təhlili də ciddi və faydalı edir.

Açıq dərsin dəyəri yalnız bir dərsin keçirilməsində deyil. Onun daha böyük əhəmiyyəti ondan ibarətdir ki, həmin dərs vasitəsilə müəyyən metodik yanaşma, səmərəli təcrübə və ya uğurlu iş üsulu digər müəllimlərə də çatdırılır. Bu zaman icmal xüsusi rol oynayır. İcmal vasitəsilə dərsin içindəki metodik məntiq görünür. Məsələn, müəllim şagird fəallığını hansı üsulla qurub, fərqləndirməni necə tətbiq edib, refleksiyanı hansı formada təşkil edib, qiymətləndirməni hansı meyarla aparıb — bunlar hamısı icmalda aydın göstərildikdə digər müəllimlər də həmin təcrübədən faydalana bilir. Yəni icmal yalnız bir dərsin planı deyil, eyni zamanda peşəkar paylaşım vasitəsidir. Məktəbdə metodik işin güclənməsi üçün məhz belə sənədlər vacibdir. Çünki peşəkar inkişaf çox vaxt ümumi tövsiyə ilə yox, konkret dərs nümunəsi və onun aydın planı ilə baş verir. İcmal bu baxımdan müəllimlər arasında ortaq metodik dil yaradır.

Açıq dərslə bağlı ən böyük risklərdən biri onun formal tədbirə çevrilməsidir. Bəzən dərs real öyrənmə prosesi üçün yox, yalnız kənardan yaxşı görünmək üçün qurulur. Belə hallarda dərsin təbii axarı pozulur, mövzu ikinci plana keçir, şagirdlərin real öyrənmə vəziyyəti yox, hazırlanmış təsir önə çıxır. Nəticədə açıq dərs peşəkar öyrənmə vasitəsi olmaqdan uzaqlaşır. Düzgün hazırlanmış icmal bu təhlükəni azaldır. Çünki icmal müəllimi əvvəlcədən sual qarşısında qoyur: bu dərsin məqsədi nədir, hansı nəticə əldə olunmalıdır, bu nəticəyə hansı fəaliyyətlə çatılacaq? Belə düşünülmüş plan dərsin şou xarakterinə keçməsinə mane olur. Müəllim diqqətini təsir yaratmağa yox, məzmun və nəticəyə yönəldir. Bu isə açıq dərsi daha səmimi, daha real və daha faydalı edir.

Açıq dərsin icmalı yalnız müəllim üçün vacib deyil. Məktəb rəhbərliyi və metodbirləşmə üçün də bu sənəd mühüm məlumat mənbəyidir. İcmal vasitəsilə məktəbdə hansı metodik yanaşmalara üstünlük verildiyi, müəllimlərin dərs planlaşdırmasında hansı səviyyədə olduğu, qiymətləndirmə və refleksiya məsələlərinin necə qurulduğu, şagird fəallığı ilə bağlı yanaşmaların nə dərəcədə işlək olduğu görünür. Bu, məktəb rəhbərliyinə daha əsaslı qərarlar verməyə kömək edir. Hansı müəllimə hansı istiqamətdə metodik dəstək lazımdır, hansı mövzular üzrə seminar keçirilməlidir, hansı təcrübələr yayılmalıdır, hansı sahələrdə boşluq var — bunların hamısını anlamaq üçün açıq dərsin icmalı mühüm vasitədir. Deməli, icmal təkcə bir dərsin sənədi deyil, eyni zamanda məktəbin metodik inkişafını qidalandıran mənbədir.

Yaxşı açıq dərs icmalı nə həddindən artıq uzun, nə də həddindən artıq quru olmalıdır. O, sadə, konkret, məntiqli və işlək olmalıdır. Müəllim onu doldurarkən əlavə kağız işi hiss etməməli, əksinə, dərsin xəttini aydınlaşdırdığını görməlidir. İcmalda artıq söz, süni ifadə və təkrara ehtiyac yoxdur. Əsas olan odur ki, dərsin məqsədi, təlim nəticələri, istifadə olunan üsullar, qiymətləndirmə meyarları və yekunlaşdırma aydın görünsün. Güclü icmal müəllimi məhdudlaşdırmır; ona istiqamət verir. O, müəllimin yaradıcılığını boğmur; əksinə, həmin yaradıcılığın məzmunla və nəticə ilə əlaqəli şəkildə qurulmasına kömək edir. Buna görə də məktəbdə tətbiq edilən icmal forması nə qədər sadə və real olsa, onun istifadəsi də bir o qədər səmərəli olar.

Açıq dərsin icmalı açıq dərsi əvvəlcədən düşünülmüş məqsəd, aydın təlim nəticəsi və məntiqli təşkil xətti əsasında qurmaq üçün hazırlanır. Onun əhəmiyyəti isə yalnız dərsin planlaşdırılması ilə məhdudlaşmır. İcmal müəllimin işini sistemləşdirir, dərsin keyfiyyətini artırır, müşahidə və sonrakı təhlili əsaslandırır, metodik təcrübənin paylaşılmasına imkan yaradır, formalizmin qarşısını alır və məktəbin metodik inkişafına xidmət edir. Bu səbəbdən açıq dərsin icmalı sadəcə əlavə sənəd kimi yox, peşəkar dərs hazırlığının və sağlam metodik mühitin vacib elementi kimi qəbul olunmalıdır. Düzgün hazırlanmış icmal açıq dərsi formal tədbirdən çıxarıb öyrənən müəllim mühitinin bir hissəsinə çevirir. Məhz onun əsas dəyəri də buradadır.

Açıq dərsin icmalı   

1. Ümumi məlumat

Məktəb: ________________________________________________

Müəllim: _______________________________________________

Fənn: ______________________ Sinif: __________________

Tarix: _____________________ Dərs saatı: _______________

Mövzu: _________________________________________________

2. Təlimin əsasları

Altstandart(lar) / təlim məqsədi:

Təlim nəticəsi(ləri):

1.   

2.   

3.   

Qiymətləndirmə meyar(lar)ı:

1.   

2.   

3.   

3. Açıq dərsin metodik məqsədi

(Bu açıq dərsdə nümayiş etdirilməsi nəzərdə tutulan əsas metodik xətt yazılır.)

4. Resurslar

5. Dərsin təşkili

(Şagirdlərin dərsə cəlb olunması, sual və tapşırıqlar, əsas fəaliyyət xətti qısa və aydın yazılır.)

6. İş üsulu

7. İş forması

8. Fərqləndirmə və dəstəkləyici yanaşma

(zərurət olduqda)

9. Təhlükəsizlik qeydi

(laboratoriya, texnologiya, informatika, idman və digər xüsusi şərait tələb edən dərslərdə)

10. Refleksiya və yekunlaşdırma

İcmalı hazırladı: ___________________________

Tarix: ___________________