Dünya ölkələri məktəbləri necə maliyyələşdirir?

Nazirlər Kabinetinin 357 nömrəli Qərarı ilə Azərbaycan məktəbləri şagirdbaşına maliyyələşməyə keçir. Bu model dünyada yeni deyil və bir çox ölkədə onilliklərdir tətbiq olunur. Başqalarının təcrübəsini bilmək bizə həm imkanları, həm də riskləri əvvəlcədən görməyə kömək edir. Bu mətndə bir neçə ölkənin modelini sadə dillə izah edir və Azərbaycanla müqayisə edirik.

Modelin ümumi ideyası. Bütün ölkələrdə əsas fikir eynidir: məktəb nə qədər çox şagirdə xidmət edirsə, bir o qədər çox vəsait alır. Fərq isə detallardadır: pul kimə verilir, hansı əlavə amillər nəzərə alınır, kiçik məktəblər necə qorunur. Dünya Bankının 2011-ci il araşdırması bu modeli Ermənistan, Estoniya, Gürcüstan, Litva və Polşa timsalında ayrıca təhlil edib. Bu ölkələrin çoxu, Azərbaycan kimi, köhnə ştata görə maliyyələşmədən yeni sistemə keçid yolu keçib.

Gürcüstan: əmsallı vauçer sistemi. Qonşu Gürcüstan bu modeli ən erkən tətbiq edən postsovet ölkələrindən biridir. Hələ 2005-ci il oktyabrın 14-də hökumət qərarı ilə bir şagirdə düşən maliyyə normativi və standart vauçerin məbləği müəyyən edilib. Sonradan sistem 2015-ci il 476 nömrəli qərarla yenidən qaydaya salınıb. Hazırda hər məktəb şagird sayına görə vauçer alır, bu məbləğə kənd və dağlıq ərazi, azsaylı xalqın dilində təhsil və xüsusi təhsil ehtiyacı olan şagirdlər üçün əmsallar tətbiq olunur. Bundan başqa, məktəbə ölçüsünə görə sabit məbləğ də ayrılır. Uzaq kənd və dağ kəndlərindəki şagirdlərin daşınması üçün isə 2013-cü ildən ayrıca proqram fəaliyyət göstərir. matsne.gov.ge +4

Litva: səhvdən öyrənən ölkə. Litva təcrübəsi ən öyrədici nümunədir, çünki ölkə modeli tətbiq edib, sonra onu dəyişməli olub. 2002-ci ildən burada “şagird səbəti” modeli işləyib, vəsait bələdiyyələrə məqsədli qrant kimi verilib. Zamanla bir sıra problemlər üzə çıxıb. Şəhər və kənd məktəbləri arasında maliyyə bərabərsizliyi dərinləşib, şagird sayı dəyişəndə məktəbin vəsaiti qeyri-sabit olub. Model məktəbləri həddən artıq böyük siniflər yaratmağa sövq edib. Buna görə 2018-ci ildə Litva “sinif səbəti” modelinə keçib və bu model sentyabrın 1-dən bütün məktəblərdə tətbiq olunub. Yeni düsturda xüsusi təhsil ehtiyacı, miqrant statusu və azsaylı xalqın dilində təhsil kimi şagird xüsusiyyətləri də nəzərə alınır. Country information for Lithuania - Financing of inclusive education systems +4

Qazaxıstan: pilotdan tam keçidə. Qazaxıstan modeli pilot layihə ilə, addım-addım tətbiq edib. Əvvəlcə Almatı və Astanada 5 dövlət məktəbi pilot rejimdə işləyib, 2020-ci ildən isə bütün şəhər dövlət məktəblərinin bu sistemə keçməsi nəzərdə tutulub. Rəsmilərin bildirdiyinə görə, pilot məktəblər profisitlə işləyib və tam keçid üçün dövlət büdcəsindən əlavə vəsait ayrılıb. Qazaxıstanda model özəl məktəblərə də şamil olunur, məbləğ isə təhsil səviyyəsindən və məktəbin şəhərdə və ya kənddə yerləşməsindən asılıdır. Məsələn, ibtidai siniflər üçün orta hesabla bir şagirdə ildə 224,3 min tenqe, kənddə isə 280,6 min tenqe nəzərdə tutulub. Nəzarbayev Universitetinin araşdırmasına görə, bu modellə maliyyələşən məktəblərdə xüsusi təhsil ehtiyacı olan uşaqların ümumi siniflərdə oxuma ehtimalı iki dəfə yüksəkdir. Tədqiqatçılar uğurun şərti kimi müəllim peşəkarlığını, infrastrukturun keyfiyyətini və direktorun qərar sərbəstliyini göstərirlər. Школьное образование в Казахстане будут финансировать по-новому +5

Niderland: sərbəstlik və “çəki sistemi” Niderlandda məktəblər vəsaiti məktəb şuraları vasitəsilə vahid məbləğ şəklində alır. Bu məbləğin təxminən 80 faizi işçi heyətinin, 20 faizi isə maddi xərclərin ödənilməsinə yönəlir. Məbləğ sabit hissədən və şagird sayına görə dəyişən hissədən ibarətdir. Maraqlıdır ki, bir şagirdə düşən məbləğ müəllimlərin orta yaşından da asılıdır və bu, təcrübəli müəllimlərin daha yüksək əmək haqqını nəzərə almağa imkan verir. Orta məktəblərdə maliyyələşmə əvvəlki ilin 1 oktyabr tarixinə qeydiyyatda olan şagird sayına görə hesablanır. Sosial cəhətdən həssas ailələrdən olan şagirdlər üçün isə əlavə çəki sistemi tətbiq olunur.( Bu sistemdə hər şagirdə ailəsinin sosial vəziyyətinə görə “çəki” verilir: çəkisi yüksək olan şagird məktəbə daha çox vəsait gətirir, çünki aşağı təhsilli ailədə böyüyən uşağın geri qalma riski yüksəkdir. Əvvəllər çəki yalnız valideynlərin təhsilinə görə verilib: çox aşağı təhsilli valideynin uşağına 1,2, aşağı təhsilliyə 0,3, orta və ali təhsilliyə 0,0. 2008/2009-cu ildə 0,0 çəkili şagird üçün orta hesabla 4 900, 1,2 çəkili üçün isə 10 800 avro ayrılıb — yəni iki dəfədən çox.

2019/2020-ci ildən məlumatları məktəblər yox, Milli Statistika İdarəsi toplayır və əlavə vəsaiti o hesablayır, çünki əvvəlki qaydada səhvlər və saxtakarlıq olub. İndi valideynlərin təhsili, ananın doğulduğu ölkə və Niderlandda yaşama müddəti, məktəbdəki anaların orta təhsil səviyyəsi və ailənin borc ödəmə proqramında olub-olmaması nəzərə alınır. Məktəb əlavə vəsaiti sərbəst xərcləyir, çünki pul ümumi məbləğin içində verilir və təyinata bağlanmır. Sistemin zəif tərəfi odur ki, böyük vəsait xərclənsə də, effektivliyi ciddi araşdırılmayıb.

Azərbaycanla müqayisə: 357 nömrəli Qərarda sosial çəki yoxdur, məbləğ yalnız məktəbin növünə və təhsil pilləsinə görə dəyişir; Niderland təcrübəsi gələcəkdə həssas ailələrin uşaqları üçün əlavə əmsal müzakirəsində faydalı ola bilər.)

 Məktəb şuraları vəsaiti qanun çərçivəsində öz təhsil məqsədlərinə uyğun sərbəst xərcləyə bilir. Country information for Netherlands - Financing of inclusive education systems +6

İngiltərə: çoxamilli milli düstur. İngiltərədə 2018/2019-cu ildən Milli Maliyyələşmə Düsturu tətbiq olunur. Düsturun əsasını şagirdə bağlı amillər təşkil edir: hər şagird üçün baza məbləğ, sosial ehtiyac, zəif ilkin nəticə, ingilis dilini əlavə dil kimi öyrənmə və şagird mobilliyi. Baza məbləğ təhsil pilləsinə görə fərqlənir və yuxarı siniflərdə şagirdin payı artır — bu, bizim artım əmsallarına çox bənzəyir. Bundan başqa, hər məktəb ölçüsündən asılı olmayaraq eyni sabit məbləğ alır. Seyrək məskunlaşmış ərazilərdəki məktəblər üçün ayrıca “seyrəklik” amili var. Regionlar arasında əmək haqqı fərqini nəzərə almaq üçün isə coğrafi əmsal tətbiq olunur. Proforma publication 18 19 FINAL FOR PUBLICATION +5

İsveç: “məktəb pulu”. İsveçdə bələdiyyə hər şagird üçün onun oxuduğu məktəbə müəyyən məbləğ — “məktəb pulu” ödəyir. Bu məbləğ tədris, bina, qidalanma, şagird sağlamlığı xidməti və idarəetmə xərclərini əhatə edir. Məbləğ bələdiyyədən, məktəbin növündən və sinifdən asılı olaraq dəyişir. İsveç modelinin fərqi ondadır ki, valideyn məktəbi seçir və vəsait həqiqətən uşağın ardınca həmin məktəbə gedir. Per-pupil funding (Elevpeng) +2

Özbəkistan: qarışıq model. Özbəkistanda maliyyələşmə hələ qarışıq xarakter daşıyır. Dövlət büdcəsi, adambaşına maliyyələşmə elementləri, büdcədənkənar vəsaitlər, sponsorluq və məqsədli proqramlar birlikdə istifadə olunur. Ölkənin əsas problemi şagird sayının sürətli artımı və hər il təxminən 300 yeni məktəbə ehtiyacdır.

Cədvəl 1. Ölkələr üzrə modellərin qısa xülasəsi

Azərbaycan modeli necədir? Azərbaycan modelində baza məbləğ məktəbin növünə görə 2000 manatdan 3000 manata qədər müəyyən edilib. Bu məbləğə təhsil pilləsinə görə 1,00, 1,25 və 1,70 artım əmsalları tətbiq olunur. Mexanizm mərhələlərlə tətbiq olunur, məktəblə Nazirlik arasında hər il Nümunəvi Çərçivə Müqaviləsi bağlanır. Vəsait çatmadıqda fərq büdcədənkənar hesabdan, təsisçidən və ya tabe olunan qurumdan ödənilir. Hər məktəbə ayrılan vəsait və onun istifadəsi barədə məlumatlar isə hər il Nazirliyin saytında açıqlanacaq.

Cədvəl 2. Mexanizmlərin müqayisəsi

Qeyd: “—” işarəsi həmin ölkə üzrə dəqiq məlumat tapılmadığını göstərir.

Müqayisədən çıxan nəticələr. Cədvəl göstərir ki, pilləyə görə fərqləndirmə baxımından Azərbaycan modeli beynəlxalq təcrübə ilə üst-üstə düşür. Mərhələli tətbiq də Qazaxıstanın uğurlu pilot təcrübəsinə bənzəyir. Müqavilə əsasında maliyyələşmə və nəticələrin ictimaiyyətə açıqlanması isə modelin güclü tərəflərindəndir. Bununla yanaşı, Qərarın mətnində kənd məktəbləri, xüsusi təhsil ehtiyacı olan şagirdlər və sosial cəhətdən həssas ailələr üçün ayrıca əmsal nəzərdə tutulmayıb. Məktəbə ölçüsündən asılı olmayan sabit məbləğ də ayrılmır. Litva təcrübəsi göstərir ki, belə qoruyucu mexanizmlər olmadıqda az şagirdli məktəblər çətin vəziyyətə düşə bilər. Bizdə bu riski qismən mərhələli tətbiq və çatışmayan vəsaitin təsisçi tərəfindən ödənilməsi azaldır. Gələcəkdə kənd və kiçik məktəblər üçün əlavə əmsalların müzakirəyə çıxarılması məntiqli addım ola bilər.

Məktəb rəhbəri üçün dərslər. Beynəlxalq təcrübədən məktəb rəhbəri üçün bir neçə praktik dərs çıxır. Birincisi, hər ölkədə maliyyələşmə dəqiq şagird uçotuna əsaslanır və səhv məlumat birbaşa büdcəyə təsir edir. İkincisi, daha çox sərbəstlik daha çox məsuliyyət və hesabatlılıq deməkdir. Üçüncüsü, şagird cəlb etmək və saxlamaq üçün ən güclü vasitə təhsilin keyfiyyəti və məktəbin nüfuzudur. Nəhayət, Niderland və Qazaxıstan nümunəsi göstərir ki, vəsaitin səmərəli istifadəsi direktorun idarəetmə bacarığından birbaşa asılıdır.

Şagirdbaşına maliyyələşmə dünyada sınaqdan çıxmış, amma hər ölkədə öz şəraitinə uyğunlaşdırılmış modeldir. Azərbaycan bu yolun başlanğıcındadır və başqalarının həm uğurlarından, həm də səhvlərindən öyrənmək imkanına malikdir.

Elşən Qafarov. Məktəbşünas