Kənd məktəbi və yeni maliyyələşmə: risklər və imkanlar. Niyə kiçik məktəb daha həssasdır? Kiçik məktəbləri hansı risklər gözləyir? Direktor nə edə bilər?

Şagirdbaşına maliyyələşmə haqqında danışanda çox vaxt böyük şəhər məktəbləri göz önünə gəlir. Halbuki ölkəmizdə xeyli məktəb kənddə yerləşir və onların bir çoxunda şagird sayı azdır. “Pul şagirdin arxasınca gedir” prinsipi belə məktəblər üçün həm imkan, həm də ciddi sınaqdır. Bu mətndə kiçik məktəblərin qarşılaşa biləcəyi riskləri, qanunvericiliyin verdiyi imkanları, beynəlxalq təcrübədən dərsləri və direktorun edə biləcəyi addımları sadə dillə nəzərdən keçiririk.

Niyə kiçik məktəb daha həssasdır? Yeni sistemdə məktəbin büdcəsi şagird sayı ilə birbaşa bağlıdır. Lakin məktəbin bir çox xərci şagird sayından asılı deyil. Binanı qızdırmaq, işıqlandırmaq və təmiz saxlamaq 100 şagird üçün də, 300 şagird üçün də lazımdır. Hər sinfə dərs deyən müəllim olmalıdır, sinifdə 25 deyil, 8 şagird oxusa belə. Böyük məktəbdə bu sabit xərclər çox şagird arasında bölünür, kiçik məktəbdə isə hər şagirdin üzərinə daha ağır yük düşür. Bir hesablamaya baxaq. Kənddə 120 şagirdli tam orta ümumtəhsil məktəbi olsun: 50 şagird I–IV, 55 şagird V–IX, 15 şagird X–XI siniflərdə oxuyur. Hesablama belədir: 50 × 2000 = 100 000, 55 × 2500 = 137 500, 15 × 3400 = 51 000 manat. Məktəbin illik maliyyələşməsi 288 500 manat təşkil edir. İndi təsəvvür edin ki, X sinifdən 5 şagird rayon mərkəzindəki liseyə keçdi. Bu, məktəbin büdcəsindən 17 000 manat deməkdir, amma binanın istilik xərci də, müəllimin dərs yükü də demək olar ki, dəyişmir. Böyük məktəb üçün belə itki hiss olunmaya bilər, kiçik məktəb üçün isə ciddi zərbədir.

Kiçik məktəbləri hansı risklər gözləyir? İlk risk şagird sayının tədricən azalmasıdır. Kənddən şəhərə köç, doğum sayının azalması və yuxarı sinif şagirdlərinin rayon mərkəzinə getməsi bu prosesi sürətləndirə bilər. İkinci risk büdcənin qeyri-sabitliyidir: bir neçə şagirdin gedişi bütün illik planı dəyişə bilər. Üçüncü risk xərclərin çatışmamasıdır, xüsusilə qış aylarında istilik xərcləri artanda. Dördüncü risk isə “qısır dairə”dir: vəsait azalır, şərait zəifləyir, valideyn uşağını başqa məktəbə aparır və vəsait daha da azalır. Bu dairəni vaxtında görmək və qırmaq direktorun ən vacib vəzifələrindən birinə çevrilir.

Qanun və Qərar kiçik məktəbləri necə qoruyur? Kiçik məktəblərin müdafiəsi üçün ilk əsas “Təhsil haqqında” Qanundadır. Qanunun 38.5-ci maddəsinə görə, zəruri hallarda müvafiq icra hakimiyyəti orqanının, yəni Elm və Təhsil Nazirliyinin qərarı ilə azkomplektli dövlət ümumi təhsil müəssisələri mövcud normativlərdən üstün maliyyələşdirilə bilər. Bu o deməkdir ki, adambaşına məbləğ az şagirdli məktəb üçün son hədd deyil. 357 nömrəli Qərar da riskləri görməzdən gəlmir. Mexanizm mərhələlərlə tətbiq olunur və siyahıya seçimdə şagird sayı, bina və maddi-texniki bazanın vəziyyəti nəzərə alınır. Faktiki xərc təsdiqlənmiş məbləği keçərsə, fərq büdcədənkənar hesabdan, təsisçidən və ya məktəbin tabe olduğu qurumdan ödənilir. Lakin Qərarın özündə kənd və ya azkomplektli məktəblər üçün avtomatik tətbiq olunan əmsal, eləcə də məktəbin ölçüsündən asılı olmayan sabit məbləğ yoxdur. Yəni Qanun imkan yaradır, amma bu imkan hər məktəbə özü-özünə şamil olunmur — Nazirliyin ayrıca qərarını tələb edir.

Litvanın dərsi: təmiz model kiçik məktəbi qorumur. Litva 2002-ci ildən “şagird səbəti” modelini tətbiq edib. Zamanla şəhər və kənd məktəbləri arasında maliyyə bərabərsizliyi dərinləşib. Şagird sayı azalanda kiçik məktəblərin vəsaiti kəskin dəyişib, model isə məktəbləri daha böyük siniflər yaratmağa sövq edib. Nəticədə Litva 2018-ci ildə “sinif səbəti” modelinə keçib. Yeni modeldə hesablama şagirddən yox, sinif kompleksindən başlayır və şagird sayı dəyişəndə maliyyə daha sabit qalır. Litvanın dərsi aydındır: əlavə qoruyucu mexanizm olmadan təmiz şagirdbaşına model kiçik məktəblər üçün çətinlik yarada bilər.

Gürcüstanın dərsi: əmsal və sabit məbləğ. Qonşu Gürcüstan bu məsələni başqa yolla həll edib. Orada hər məktəb şagird sayına görə vauçer alır, amma bu məbləğə kənd və dağlıq ərazi üçün əmsal tətbiq olunur. Azsaylı xalqın dilində təhsil və xüsusi təhsil ehtiyacı olan şagirdlər üçün də əlavə əmsallar var. Bundan başqa, məktəbə ölçüsünə görə sabit məbləğ ayrılır. Uzaq kənd və dağ kəndlərindəki şagirdlərin daşınması üçün isə 2013-cü ildən ayrıca proqram fəaliyyət göstərir. Oxşar yanaşma İngiltərədə də var: orada hər məktəb ölçüsündən asılı olmayaraq eyni sabit məbləğ alır, seyrək məskunlaşmış ərazilərdəki məktəblər üçün isə əlavə amil tətbiq olunur. Qazaxıstanda da kənd məktəbində bir şagirdə düşən məbləğ şəhərdəkindən yüksəkdir. Bu nümunələr göstərir ki, kiçik məktəbləri qorumağın sınaqdan çıxmış yolları mövcuddur.

Direktor nə edə bilər? Bəs kiçik kənd məktəbinin direktoru bu gün nə edə bilər? İlk addım hər şagirdin dəqiq uçotudur, çünki kiçik məktəbdə bir şagirdin səhv qeydiyyatı da hiss olunur. İkinci addım şagirdi məktəbdə saxlamaqdır. Yuxarı siniflərdən gedən şagirdlərin səbəblərini öyrənmək lazımdır: zəif hazırlıq qorxusu, müəllim çatışmazlığı, yoxsa başqa səbəb? Səbəb məlum olanda onu aradan qaldırmaq üçün konkret plan qurmaq mümkündür. Üçüncü addım xərclərə qənaətdir. İstilik sisteminin vaxtında yoxlanması, pəncərələrin izolyasiyası və elektrikdən qənaətlə istifadə ilin sonunda nəzərəçarpacaq fərq yaradır. Dördüncü addım valideyn və icma ilə sıx əlaqədir. Kənd məktəbi çox vaxt kəndin mədəni mərkəzidir və bu, onun böyük üstünlüyüdür. Valideynləri məktəb tədbirlərinə cəlb etmək və uğurları açıq göstərmək ailənin məktəbə bağlılığını artırır. Beşinci addım qonşu məktəblərlə əməkdaşlıqdır. Təcrübə mübadiləsi, birgə tədbirlər və metodik dəstək kiçik kollektivin imkanlarını genişləndirir. Altıncı addım isə rəqəmlərlə danışmaqdır. Direktor məktəbin real xərclərini sənədlərlə əsaslandırmağı bacarmalıdır. Vəsait çatmayanda təsisçiyə və ya tabe olunan quruma müraciət etmək üçün dəqiq hesablama ən güclü dəlildir. Azkomplektli məktəb üçün isə bu hesablama Qanunun 38.5-ci maddəsi əsasında Elm və Təhsil Nazirliyinə üstün maliyyələşmə ilə bağlı müraciətin əsasını təşkil edir.

Kiçik məktəbin gizli gücü. Kiçik məktəbi yalnız risk kimi görmək düzgün olmaz. Az şagirdli sinifdə müəllim hər uşağa daha çox vaxt ayıra bilir. Fərdi yanaşma, şagirdi yaxından tanımaq və ailə ilə birbaşa əlaqə kiçik məktəbin təbii üstünlükləridir. Bu üstünlükləri yaxşı təlim nəticələrinə çevirən məktəb valideynin etimadını qazanır. Yeni sistemdə qiymətləndirmədə davamiyyət və təlim nəticələri nəzərə alınacağı üçün bu, kiçik məktəbə öz dəyərini göstərmək imkanı verir.

Beləliklə, şagirdbaşına maliyyələşmə kiçik və kənd məktəbləri üçün asan sınaq olmayacaq. Qanunun 38.5-ci maddəsi, Qərardakı mərhələli tətbiq və təsisçi dəstəyi riskləri azaldır, amma tam aradan qaldırmır. Litva və Gürcüstan təcrübəsi göstərir ki, bu imkanın aydın meyarlarla, hər il avtomatik tətbiq olunan əmsal şəklində qaydaya salınması kiçik məktəblər üçün daha etibarlı olardı. O vaxta qədər isə uğurun açarı direktorun əlindədir: dəqiq uçot, qənaətli planlama və hər şagirdə qayğı. Kiçik məktəb böyük məsuliyyətlə idarə olunanda, onun gələcəyi də etibarlı olur.

Elşən Qafarov. Məktəbşünas