Müsahibə sualları: 9. Şagird yalan danışır Sual: Niyə?

9. Şagird yalan danışır

Sual: Niyə?

Şagird yalan danışırsa, bu davranışa təkcə pis hərəkət kimi baxmaq düzgün olmaz. Məktəbdə uşaq çox vaxt səbəbsiz yerə yalan danışmır. Onun yalanı adətən daxilində yaşadığı bir qorxunun, təzyiqin və ya çıxılmazlığın nəticəsi olur. Bəzən uşaq cəzadan qaçmaq üçün yalan danışır. Bəzən danlanmamaq, alçaldılmamaq və ya ailəsinə şikayət getməməsi üçün həqiqəti gizlədir. Bəzən də o, artıq belə bir inam formalaşdırıb ki, həqiqəti desə, onu heç kim anlamayacaq. Ona görə burada ilk sual bu uşaq niyə belə etdi olmalıdır.

Pedaqoji baxımdan müəllim yalanı yalnız qayda pozuntusu kimi görsə, problemin kökünə çata bilməz. Çünki yalan çox vaxt başqa bir çətinliyin üzünü örtür. Uşaq dərsə hazır deyil və bunu etiraf etməyə utanır. Tapşırığı yerinə yetirməyib və sərt reaksiya gözləyir. Sinifdə bir hadisə baş verib və o, özünü qorumağa çalışır. Yəni görünən davranış yalandır, amma onu doğuran səbəb çox vaxt qorxudur. Müəllim məhz bu qorxunu görməlidir. Əgər səbəb görünməzsə, yalanın özü ilə mübarizə də nəticəsiz qalır.

Psixoloji baxımdan yalan uşağın müdafiə mexanizmi kimi də ortaya çıxa bilər. Uşaq özünü təhlükədə hiss edəndə həqiqəti yox, onu xilas edəcəyini düşündüyü cavabı seçir. Bu, düzgün davranış deyil, amma anlaşılması vacib olan davranışdır. Bəzi uşaqlar evdə çox sərt münasibət gördüyünə görə məktəbdə də həqiqəti deməkdən çəkinir. Bəziləri isə əvvəlki təcrübələrdən belə nəticəyə gəlib ki, doğrunu demək ona xeyir gətirmir. Belə olduqda yalan sadəcə söz yox, etimad probleminin əlamətinə çevrilir. Ona görə müəllim əvvəlcə uşağın niyə özünü həqiqətlə təhlükəsiz hiss etmədiyini anlamalıdır.

Bu vəziyyətdə müəllimin ilk reaksiyası hədə, qışqırıq və ifşa olmamalıdır. Hamının yanında sən yalan danışırsan demək uşağı daha çox müdafiəyə aparır. O, həqiqətə yaxınlaşmaq əvəzinə yalanını daha çox qorumağa başlayır. Daha doğru yol şagirdlə ayrıca və sakit söhbət aparmaqdır. Söhbətdə onu sıxışdırmaq yox, danışmağa açmaq lazımdır. Səni nə qorxutdu, bu sözü niyə deməyə ehtiyac duydun, həqiqəti demək sənə niyə çətin gəldi kimi suallar daha faydalıdır. Bu cür yanaşma uşağın öz davranışına baxmasına kömək edir.

Məktəbşünas baxımdan burada əsas məsələ məktəbdə etibarlı münasibət mühitinin olub-olmamasıdır. Əgər uşaq həqiqəti deyəndə yalnız cəza, qınaq və utandırılma görəcəksə, o, həqiqətdən uzaqlaşacaq. Əgər məktəbdə səhvi etiraf etmək üçün yol açıqdırsa, uşaq da doğrunu deməyə daha çox meyl göstərəcək. Bu o demək deyil ki, yalan cavabsız qalmalıdır. Əlbəttə, uşaq anlamalıdır ki, yalan doğru yol deyil. Amma bu nəticə yalnız cəza ilə yox, düzgün söhbət və münasibətlə formalaşır. Uşaq başa düşməlidir ki, məktəb ondan həqiqəti tələb edir, amma həqiqəti dediyinə görə onu sındırmır.

Müəllim və ya rəhbərlik yalanın səbəbini aydınlaşdırdıqdan sonra uşağa daha doğru davranış yolunu göstərməlidir. Ona demək lazımdır ki, səhv etmək mümkündür, amma onu örtmək üçün yalan danışmaq problemi böyüdür. Həqiqəti demək isə çıxış yolunun başlanğıcıdır. Əgər bu hal təkrarlanırsa, sinif rəhbəri, psixoloq və lazım gələrsə valideyn də prosesə qoşulmalıdır. Çünki davamlı yalan bəzən daha dərin etimad və münasibət çətinliyindən xəbər verir. Doğru yanaşma budur ki, müəllim yalanın özünü yox, onun arxasında duran qorxunu, çətinliyi və etimadsızlığı da görsün. Uşaq hiss edəndə ki, həqiqət onu daha böyük təhlükəyə yox, daha düzgün həll yoluna aparır, yalan danışmağa ehtiyac da tədricən azalır.