Müstəqil öyrənmə səriştəsi - Təfəkkürlə bağlı səriştələr

Müstəqil öyrənmə səriştəsi

Müstəqil öyrənmə nədir? Müstəqil öyrənmə səriştəsi təhsilalanın öyrənməyə daxili maraq göstərməsi, öyrənmək üçün uyğun mənbələri seçməsi, öz işini planlaşdırması, başladığı işi istiqamətləndirib sona çatdırması və sonda gördüyü işin keyfiyyətinə dönüb baxa bilməsi ilə bağlıdır. Dövlət standartında bu səriştənin inkişaf xətti belə verilir: məktəbəhazırlıqda müstəqil öyrənməyə maraq nümayiş etdirir, ibtidai təhsil səviyyəsində öyrənmə mənbələrini ayırd edir, ümumi orta təhsil səviyyəsində öz öyrənmə fəaliyyətini müəyyənləşdirə, istiqamətləndirə və tamamlaya bilir, tam orta təhsil səviyyəsində isə öz öyrənmə fəaliyyətinin keyfiyyətini qiymətləndirir. Eyni sənəddə səriştələrin fənlər və dərsdənkənar məşğələlər vasitəsilə formalaşdığı da göstərilir.

Müstəqil öyrənmə o demək deyil ki, şagird həmişə tək qalmalıdır və heç kimdən kömək almamalıdır. Əsas məsələ budur ki, o, öyrənmə prosesində passiv gözləyən tərəf yox, hərəkətə keçən tərəf olsun. O, nəyi bilmədiyini hiss etsin, bunu necə öyrənəcəyini düşünsün, uyğun mənbə tapsın, işini yarımçıq qoymasın və sonunda özünə dönüb baxsın. Belə olduqda öyrənmə müəllimin verdiyi tapşırıqdan çıxıb şagirdin öz daxili işi səviyyəsinə yüksəlir.

Bu səriştə formalaşmadıqda şagird çox vaxt yalnız yönləndirmə ilə işləyir. O, müəllim demədən başlamır, çətinlik olanda dərhal dayanır, mənbələri qarışdırır, işi yarımçıq saxlayır və bitirdikdən sonra “yaxşı alındımı, yoxsa zəif qaldı?” sualına qayıtmır. Bu səriştə inkişaf etdikdə isə şagird öyrənmək istəyir, axtarır, soruşur, yoxlayır, plan qurur, başladığı işi tamamlayır və sonra nəticəni dəyərləndirir. Bu baxımdan müstəqil öyrənmə yalnız məktəb üçün deyil, ömürboyu təhsil üçün də əsas dayaq nöqtələrindən biridir. Dövlət standartında da ümumi təhsil məzmununun təhsilalanların müstəqil təhsil həyatına hazırlanmasına xidmət etməsi ayrıca vurğulanır.

Məktəbəhazırlıqda müstəqil öyrənmə

Məktəbəhazırlıq dövründə müstəqil öyrənmə maraqdan başlayır. Bu yaşda uşaq hələ öyrənmə planı qurmur, mənbə seçimini sistemli aparmır, öz işini meyarlarla qiymətləndirmir. Amma öyrənməyə meyl göstərir, yeni bir şey görəndə dayanıb baxır, sual verir, təkrar sınayır, bir dəfə alınmadıqda yenidən yoxlayır. Müstəqil öyrənmənin ilk nişanəsi də budur: maraq uşağı hərəkətə gətirir. Dövlət standartında məktəbəhazırlıq mərhələsi üçün məhz “müstəqil öyrənməyə maraq nümayiş etdirir” göstəricisi verilir.

Məsələn, müəllim sinfə müxtəlif toxumlar gətirir. Uşaq yalnız baxıb keçmir. O, hansı toxumun iri, hansının xırda olduğunu ayırır, “bunlardan hansı daha tez bitər?” deyə soruşur, suya salındıqda nə baş verəcəyini maraqla izləyir. Burada hələ elmi təhlil yoxdur, amma öyrənməyə açıq maraq və müşahidə var.

Başqa bir situasiyada təsviri fəaliyyət məşğələsində uşaqlara rənglər verilir və onlar iki rəngi qarışdıranda nə alındığını yoxlayırlar. Uşaqlardan biri müəllimin göstərdiyi ilə kifayətlənmir, başqa rəngləri də sınamaq istəyir, alınan fərqi diqqətlə izləyir və yenidən cəhd edir. Bu davranış sadə görünür, amma əslində müstəqil öyrənmənin başlanğıcıdır. Çünki uşaq “göstəriləni təkrar etmək”dən çıxıb “özüm də yoxlayım” mərhələsinə keçir.

Məktəbəhazırlıqda bu səriştə oyun zamanı da üzə çıxır. Məsələn, uşaq su və qumla işləyərkən quru qum ilə yaş qumun eyni formada qalmadığını görür və səbəbini özünə görə izah etməyə çalışır. Yaxud musiqi məşğələsində yeni səs alətinin çıxardığı fərqli səsi bir neçə dəfə yoxlayır, onu başqası ilə müqayisə edir. Bu hallarda onu hərəkətə gətirən müəllimin tələbi deyil, daxili maraqdır.

Bu mərhələdə müəllimin əsas işi uşağın marağını söndürməməkdir. Hər suala dərhal hazır cavab vermək əvəzinə uşağı baxmağa, müqayisə etməyə, yenidən sınamağa yönəltmək daha faydalıdır. “Səncə niyə belə oldu?”, “Bir də yoxlayaq, nə dəyişdi?”, “Bunu başqa cür sınasaq necə olar?” kimi suallar məktəbəhazırlıq dövründə müstəqil öyrənmənin təbii başlanğıcını gücləndirir.

İbtidai təhsil səviyyəsində müstəqil öyrənmə

İbtidai siniflərdə müstəqil öyrənmə artıq daha aydın şəkil alır. Şagird təkcə maraq göstərmir, öyrənmək üçün hansı mənbədən istifadə etməyin daha uyğun olduğunu ayırmağa başlayır. Dövlət standartında bu mərhələ üçün “öyrənmə mənbələrini ayırd edir” göstəricisi verilir və misal kimi müşahidə, insanlar, kitablar, internet və başqa mənbələr göstərilir.

Bu mərhələnin əsas xüsusiyyəti odur ki, şagird yavaş-yavaş anlayır: hər mövzu eyni yolla öyrənilmir. Bəzi şeyi müşahidə etməklə daha yaxşı başa düşmək olur, bəzən müəllimin izahı daha vacib olur, bəzən kitab, xəritə, şəkil, lüğət, video və ya başqa insanın təcrübəsi kömək edir. Müstəqil öyrənmənin bu yaş üçün mühüm tərəfi məhz budur: “öyrənmək üçün haraya baxmalıyam?” sualını hiss etməyə başlamaq.

Məsələn, həyat bilgisi dərsində “günün hissələri” mövzusu keçir. Şagird anlayır ki, bunu yalnız mətni oxumaqla deyil, gün ərzində işığın dəyişməsini izləməklə də öyrənmək olar. Burada müşahidə mənbə kimi önə çıxır. Başqa bir halda Azərbaycan dili dərsində yeni sözlə rastlaşan şagird həmin sözün mənasını mətnin ümumi məzmunundan çıxarmağa çalışır, alınmadıqda müəllimdən soruşur, sonra lüğətə baxır. Yəni o, bir mənbə alınmayanda başqa mənbəyə keçməyi də öyrənir.

Riyaziyyatda da bu xətt aydın görünür. Şagird yeni tapşırığı başa düşmədikdə dərhal cavabı istəmir. Əvvəl dəftərdəki nümunəyə baxır, sonra qaydanı xatırlayır, yenə çətinlik qalarsa müəllimin izahına müraciət edir. Bu, sadəcə kömək istəmək deyil; kömək üçün hansı qaynağın daha münasib olduğunu ayırd etməkdir.

İngilis dili və ya başqa xarici dil dərsində də buna bənzər situasiya olur. Məsələn, şagird yeni sözlərin yazılışı ilə tələffüzü arasında əlaqəni qurmaq istəyir. O, müəllimin oxusunu dinləyir, kitabdakı yazılışı izləyir, sonra özü təkrar edir. Burada o, səs, mətn və müəllim izahı arasında fərqi hiss edir və öyrənmə yollarını bir-birindən ayırır.

İbtidai təhsil səviyyəsində müəllim yalnız “mənbə göstərən” yox, “mənbənin funksiyasını hiss etdirən” rol oynamalıdır. “Bunu müşahidə ilə tapmaq olar, yoxsa kitabdan baxmaq daha doğru olar?”, “Bu mövzuda kimdən soruşmaq daha faydalıdır?”, “Sözün mənasını hansı yolla dəqiqləşdirə bilərik?” kimi suallar şagirdin mənbələrə düşünərək yanaşmasına kömək edir. Bu mərhələdə müstəqil öyrənmə maraqdan bir addım irəli gedir və uyğun öyrənmə yolunu seçməyə başlayır.

Ümumi orta təhsil səviyyəsində müstəqil öyrənmə

Ümumi orta təhsil səviyyəsində müstəqil öyrənmə daha yetkin mərhələyə keçir. Dövlət standartında bu mərhələ üçün “öz öyrənmə fəaliyyətini müəyyənləşdirə, istiqamətləndirə, tamamlaya bilir” göstəricisi verilir. Burada artıq şagird yalnız maraq göstərmir və ya mənbəni seçmir; o, öyrənmə işini idarə etməyə başlayır.

Bu yaşda müstəqil öyrənmənin əsas məğzi budur: şagird nəyi öyrənməli olduğunu müəyyənləşdirir, işini necə aparacağını düşünür, başladığı işi izləyir və sona çatdırır. Yəni o, öyrənmə prosesinə kənardan baxmır; onun içində yönləndirici mövqedə olur. O, məsələyə “mənə nə verdilər?” sualından çox “mən bunu necə öyrənəcəyəm?” sualı ilə yanaşır.

Məsələn, ümumi tarix dərsində ona kiçik mövzu üzrə təqdimat hazırlamaq tapşırılır. Müstəqil öyrənmə səriştəsi formalaşan şagird işi qarışıq şəkildə başlamır. Əvvəl mövzunun çərçivəsini müəyyən edir: hansı dövrə baxacaq, hansı hissəni seçəcək, nəyi əsas, nəyi əlavə saxlayacaq. Sonra mənbələrini seçir, qeydlər aparır, plan qurur və işi tamamlayır. Burada əsas məsələ məlumat toplamaq deyil; öyrənmə fəaliyyətini müəyyənləşdirib istiqamətləndirməkdir.

Başqa bir nümunədə fizika dərsində şagird müəyyən mövzunu başa düşmədiyini hiss edir. O, bunu ötürüb keçmir. Əvvəl hansı hissədə ilişdiyini ayırır, sonra dərslikdə həmin hissəyə qayıdır, əlavə nümunəyə baxır, müəllimin əvvəlki izahını dəftərində tapır, yenə alınmadıqda sual hazırlayıb müəllimə verir. Burada o, çətinliyi görür, yolunu dəyişir və öyrənmə işini davam etdirir.

Coğrafiya fənnində xəritə ilə işləyərkən də bu səriştə görünə bilər. Şagird əvvəl terminləri dəqiqləşdirir, sonra xəritə işarələrini yoxlayır, daha sonra konkret tapşırığa keçir. Əgər ilk yanaşması işləmirə, yenidən xəritə nişanlarına və verilən göstəriciyə qayıdır. Bu, öyrənməni öz içindən tənzimləməkdir.

Ümumi orta mərhələdə vacib xəttlərdən biri də budur: şagird öyrənmə prosesində ilişəndə dayanıb qalmamalıdır. O, nəyi dəyişməli olduğunu hiss etməlidir. Məsələn, yalnız oxumaqla mövzunu qavramadığını görürsə, sxem qurur; sxem kömək etmirsə, nümunəyə baxır; yenə çətinlik qalırsa, dəqiq sual hazırlayır. Bu, müstəqil öyrənmənin çox vacib göstəricisidir.

Bu mərhələdə müəllim şagirdi yalnız işləməyə yox, öz işini içəridən idarə etməyə yönəltməlidir. “Bu mövzuda əvvəl nəyi aydınlaşdırmalısan?”, “İşinə hansı qaydada başlayacaqsan?”, “Harda dayandığını necə anlayacaqsan?”, “Sənin üçün hansı üsul daha çox kömək etdi?” kimi suallar ümumi orta mərhələdə çox əhəmiyyətlidir. Burada müstəqil öyrənmə öyrənmə işinə sahib çıxmaq səviyyəsinə yüksəlir.

Tam orta təhsil səviyyəsində müstəqil öyrənmə

Tam orta təhsil səviyyəsində müstəqil öyrənmə daha dərin və daha yetkin xarakter alır. Dövlət standartında bu mərhələnin əsas göstəricisi “öz öyrənmə fəaliyyətinin keyfiyyətini qiymətləndirir” şəklində verilir. Bu, çox mühüm mərhələdir. Çünki burada şagird yalnız öyrənmir, həm də öyrənməsinə dönüb baxır.

Bu mərhələdə şagird özünə belə suallar verir: mən bunu həqiqətən başa düşdümmü, yoxsa yalnız yadımda saxladım? İstifadə etdiyim yol mənə kömək etdimi? Hansı hissə daha yaxşı alındı, hansı hissə zəif qaldı? Mən yalnız nəticəyə baxmıram, yoxsa prosesə də baxıram? Müstəqil öyrənmənin yetkin forması məhz burada görünür. Özünüqiymətləndirmə özünüittiham deyil; zəif və güclü tərəfi ayırd edib növbəti addımı daha şüurlu seçməkdir.

Məsələn, şagird kimya üzrə sınaqdan sonra yalnız neçə düzgün cavabı olduğuna baxmır. O, hansı tip tapşırıqlarda səhv etdiyini, səhvin diqqətsizlikdənmi, mövzunu tam anlamamaqdanmı yarandığını ayırır. Sonra özünə yeni iş planı qurur: hansı bölməyə qayıtmalı, hansı qaydanı yenidən işləməli, hansı tip sualları daha çox həll etməlidir. Bu, öyrənmə keyfiyyətini dəyərləndirməyin peşəkar başlanğıcıdır.

Ədəbiyyat dərsində esse yazan şagird də eyni səriştəni göstərə bilər. O, yazını bitirdikdən sonra yalnız orfoqrafik səhvlərə baxmır. Fikrin aydın olub-olmadığını, seçdiyi nümunələrin mövzuya uyğunluğunu, nəticə hissəsinin əsas fikri tamamlayıb-tamamlamadığını da düşünür. Bu, öz öyrənmə fəaliyyətinə kənardan baxmaq bacarığıdır.

Riyaziyyat və informatika kimi fənlərdə də bu çox aydın görünür. Şagird müəyyən mövzu üzrə işlədikdən sonra təkcə “mən bunu etdim” demir. O, hansı üsulla daha yaxşı başa düşdüyünü, hansı mərhələdə ilişdiyini, niyə bəzi suallarda eyni səhvi təkrarladığını müəyyən etməyə çalışır. Beləliklə, o, yalnız nəticəni yox, öyrənmənin keyfiyyətini də qiymətləndirir.

Tam orta təhsildə müstəqil öyrənmə gələcək həyatla da sıx bağlıdır. Çünki burada şagird artıq müəllimin tam nəzarətindən çıxaraq öz hazırlıq rejimini qurmağa yaxınlaşır. O, hansı üsulun ona uyğun gəldiyini, hansı tempdə daha yaxşı öyrəndiyini, hansı şəraitdə daha məhsuldar işlədiyini hiss etməlidir. Bu şüur formalaşdıqda müstəqil öyrənmə məktəb daxilindən çıxıb gələcək təhsil və peşə həyatına da daşınır.

Bu mərhələdə müəllim “işini bitirdinmi?” sualı ilə kifayətlənməməlidir. “Bu işin hansı hissəsi daha yaxşı alındı?”, “Səncə əsas çətinlik harada idi?”, “Növbəti dəfə nəyi dəyişsən daha yaxşı nəticə verər?”, “Sən öz öyrənmə yolunu necə qiymətləndirirsən?” kimi suallar tam orta mərhələdə çox vacibdir. Burada müstəqil öyrənmə təkcə özünüidarəetmə ilə yox, özünüqiymətləndirmə ilə tamamlanır.

Müəllim bu səriştəni necə dəstəkləyə bilər

Müstəqil öyrənmə səriştəsi müəllimin yaratdığı öyrənmə mühitində formalaşır. Əgər sinifdə hər şey yalnız izahla verilir, şagirdə müşahidə, axtarış, seçim, yenidən baxış və özünüqiymətləndirmə imkanı yaradılmırsa, bu səriştə zəif qalır. Əgər şagirdə maraq göstərmək, mənbə seçmək, plan qurmaq, çətinlikdə yolunu dəyişmək və sonda öz işinə baxmaq imkanı verilir, müstəqil öyrənmə güclənir.

Müəllim əvvəlcə marağı qorumağı bacarmalıdır. Sonra mənbələrin funksiyasını hiss etdirməlidir. Daha sonra şagirdə işini necə quracağını düşündürməlidir. Ən sonda isə onu öz işinə qayıtmağa alışdırmalıdır. Yəni müəllim bu səriştəni bir addımda yox, mərhələ-mərhələ qurur. Dövlət standartında ümumi təhsil məzmununun yaş xüsusiyyətlərinə uyğun, şagirdyönümlü, nəticəyönümlü və potensialın inkişafına şərait yaradan prinsip əsasında qurulduğu göstərilir; müstəqil öyrənmənin də məktəbdə dəstəklənməsi məhz bu məntiqlə üst-üstə düşür.

Burada müəllimin sualları xüsusi əhəmiyyət daşıyır. “Bu mövzu sənə nəyə görə maraqlı gəldi?”, “Bunu haradan öyrənmək daha uyğundur?”, “İşinə necə başlayacaqsan?”, “Alınmasa nəyi dəyişəcəksən?”, “Səncə öz işinin ən güclü və ən zəif tərəfi nədir?” kimi suallar şagirdi passiv öyrənmədən fəal öyrənməyə aparır.

Dərsdənkənar fəaliyyətlər bu səriştə üçün çox münasibdir. Kitab müzakirəsi, məktəb qəzeti üçün material toplamaq, mövzu üzrə müşahidə aparmaq, kiçik tədqiqat işi görmək, sərgiyə hazırlaşmaq, təqdimat həftəsində çıxış etmək kimi fəaliyyətlərdə şagird müəllimin birbaşa izahından kənar da axtarmağı, seçməyi, planlaşdırmağı və öz işini dəyərləndirməyi öyrənir. Buna görə müstəqil öyrənmə yalnız dərsin içində yox, bütöv məktəb həyatında inkişaf etdirilməlidir.

Məktəbdə müstəqil öyrənməni necə görmək olar

Məktəbdə müstəqil öyrənmə səriştəsini tanımaq üçün yalnız şagirdin işi tək görməsinə baxmaq kifayət etmir. Əsas diqqət onun öyrənməyə maraq göstərib-göstərmədiyinə, mənbəni necə seçdiyinə, işini necə qurduğuna, çətinlik zamanı nə etdiyinə, başladığını tamamlayıb-tamamlamadığına və sonda öz işinə dönüb baxa bildiyinə verilməlidir.

Məktəbəhazırlıqda uşaq maraq göstərir, sual verir, yenidən sınayırsa, ilkin əlamət görünür. İbtidai sinifdə haradan öyrənəcəyini ayırmağa başlayırsa, bu səriştə güclənir. Ümumi orta mərhələdə öz öyrənmə işini qurur, istiqamətləndirir və tamamlayırsa, daha yetkin səviyyə görünür. Tam orta təhsil səviyyəsində isə şagird öz öyrənməsinin keyfiyyətinə dönüb baxır, güclü və zəif tərəfini ayırır, növbəti addımını daha şüurlu qurursa, bu səriştə formalaşmış sayılır.

Bəzən çox fəal görünən şagirddən daha çox, sakit şəkildə işləyən, amma öyrənmə yolunu dərk edən, çətinlikdə yolunu dəyişən və sonda öz işinə baxan şagird bu baxımdan daha güclü olur. Ona görə məktəbdə müstəqil öyrənməni yalnız görünən hərəkətlə yox, öyrənmənin iç məntiqi ilə tanımaq lazımdır.

Müstəqil öyrənmə səriştəsi məktəbəhazırlıqda öyrənməyə maraqla başlayır, ibtidai təhsildə öyrənmə mənbələrini ayırd etməklə inkişaf edir, ümumi orta təhsil səviyyəsində öz öyrənmə fəaliyyətini müəyyənləşdirib istiqamətləndirməklə dərinləşir, tam orta təhsil səviyyəsində isə öz öyrənmə fəaliyyətinin keyfiyyətini qiymətləndirməklə tamamlanır. Bu inkişaf xətti göstərir ki, müstəqil öyrənmə sadəcə müəllimsiz işləmək deyil. O, maraq göstərmək, uyğun mənbəni seçmək, öz öyrənmə işini qurmaq, çətinlikdə geri qayıdıb yolu dəyişmək, işi sona çatdırmaq və sonda öz işinə şüurlu baxmaq bacarığıdır. Bu məntiq ümumi təhsildə formalaşdırılan səriştə xətti ilə uyğun gəlir.