Təfəkkürlə bağlı səriştələr - Qərar qəbuletmə səriştəsi

Qərar qəbuletmə səriştəsi

Qərar qəbuletmə nədir ?

Qərar qəbuletmə səriştəsi təhsilalanın qarşısında bir neçə seçim olduqda tələsik yox, düşünərək seçim etməsi, seçimin nəticəsini əvvəlcədən görməyə çalışması, hansı variantın daha uyğun və daha vacib olduğunu ayırd etməsi, qərarını səbəblə əsaslandırması və onun nəticəsinə görə məsuliyyət daşıması ilə bağlıdır. Ümumi təhsil pilləsində bu səriştənin inkişaf xətti belə qurulur: məktəbəhazırlıqda qərar qəbuletmədə iştirak edir, ibtidai təhsil səviyyəsində qərarlarının müsbət və mənfi nəticələrini proqnozlaşdırır, ümumi orta təhsil səviyyəsində qərar qəbulunda prioritetlərə əsaslanır, tam orta təhsil səviyyəsində isə əsaslandırılmış qərarlar qəbul edir və nəticəsi üçün məsuliyyət daşıyır. Eyni zamanda səriştələrin dərs və dərsdənkənar fəaliyyətlər vasitəsilə formalaşdığı göstərilir.

Məktəbdə qərar qəbuletmə sadəcə “birini seçmək” demək deyil. Hər seçim qərar sayılmır. Qərar o zaman formalaşır ki, şagird seçimlərə baxır, nəticəni düşünür, meyarı müəyyənləşdirir, vacibi ayırır və sonra mövqe tutur. Buna görə qərar qəbuletmə yalnız dərsdə cavab seçmək və ya tapşırıq ardıcıllığını müəyyən etmək deyil. Bu səriştə qrup işində vəzifə bölgüsündə, vaxtın planlaşdırılmasında, sinif tədbirinin təşkilində, mübahisəli vəziyyətdə düzgün mövqe seçməkdə, hətta şəxsi davranışla bağlı addım atmaqda da özünü göstərir.

Bu səriştə zəif olduqda şagird çox vaxt ya başqasının qərarını olduğu kimi qəbul edir, ya tələsik seçim edir, ya da qərarın nəticəsini düşünmür. Sonra da yaranan çətinliyi təsadüf, başqalarının səhvi və ya vəziyyətin uğursuzluğu ilə izah etməyə çalışır. Qərar qəbuletmə səriştəsi inkişaf etdikdə isə o, seçim etməzdən əvvəl düşünür, “bu qərarın yaxşı tərəfi nədir, çətin tərəfi nədir, indi ən vacib olan nədir, bu seçimin nəticəsi kimə necə təsir edəcək?” suallarını özünə verir. Məhz buna görə qərar qəbuletmə məktəbdə yalnız düşünmə deyil, həm də məsuliyyət səriştəsi kimi formalaşır.

Məktəbəhazırlıqda qərar qəbuletmə

Məktəbəhazırlıq dövründə qərar qəbuletmə uşağın sadə seçim prosesinə qoşulması ilə başlayır. Bu mərhələdə uşağın müstəqil, tam və dərin qərar verməsi gözlənilmir. Əsas məqsəd odur ki, o, seçim prosesindən kənarda qalmasın, öz fikrini bildirsin, təqdim olunan variantlar arasında seçim etməyi öyrənsin və qərarın formalaşmasında iştirak etsin.

Məsələn, müəllim uşaqlara soruşur: əvvəl hekayə dinləyək, yoxsa əvvəl musiqili hərəkət oyunu keçirək? Uşaqlar seçim prosesində iştirak edir, hansı fəaliyyəti istədiklərini bildirirlər və ortaq qərara qoşulurlar. Burada məqsəd onların düzgün və ya səhv seçim etməsi deyil. Əsas olan odur ki, uşaq qərar verilən situasiyada öz yerini hiss edir.

Başqa bir situasiyada müəllim sinifdə yaradıcılıq işi üçün iki material təqdim edir: rəngli kağızla işləmək, yoxsa boyalarla işləmək. Uşaq seçiminə münasibət bildirir və sadə səbəb də deyə bilir: “Mən boya istəyirəm, çünki rəngləri qarışdırmaq xoşuma gəlir.” Bu, qərar qəbuletmənin başlanğıcıdır. Uşaq hələ nəticəni dərin təhlil etmir, amma seçim etdiyini dərk edir.

Gündəlik məktəb mühitində də bu proses görünür. Məsələn, müəllim soruşur: bu gün sinif guşəsində əvvəl kitablara baxaq, yoxsa əvvəl qurma oyunu ilə başlayaq? Uşaq bu qərarda iştirak edir. Başqa bir halda müəllim qrup üçün oturma düzülüşünü seçərkən uşaqların fikrini soruşur: dairəvi oturaq, yoxsa iki kiçik qrup şəklində? Belə situasiyalar uşağa başa salır ki, qərar təkcə böyüklərin işi deyil, o da seçim prosesinin bir hissəsidir.

Bu mərhələdə müəllim uşağın iştirakını qiymətləndirməli, ona sadə seçim imkanları yaratmalı və seçimə münasibət bildirməsinə şərait yaratmalıdır. “Sən hansını seçərdin?”, “Niyə bunu istəyirsən?”, “Dostlarınla necə razılaşmaq olar?” kimi suallar məktəbəhazırlıq dövrü üçün çox münasibdir. Bu yaşda qərar qəbuletmə bacarığı iştirak etmək, seçimə qoşulmaq və fikrini demək üzərindən başlanır.

İbtidai təhsil səviyyəsində qərar qəbuletmə

İbtidai təhsil səviyyəsində qərar qəbuletmə daha aydın forma alır. Bu mərhələdə şagird artıq təkcə qərarda iştirak etmir, seçiminin müsbət və mənfi nəticələrini əvvəlcədən düşünməyə başlayır. Yəni o, “bunu etsəm nə yaxşı olar, nə çətinlik yarana bilər?” sualını özünə verir. Bu keçid çox vacibdir. Çünki burada sadə seçim düşünülmüş qərara çevrilməyə başlayır.

Məsələn, şagird sinifdə verilən iki işdən birini əvvəl etməlidir: ya qısa yazı tapşırığını tamamlasın, ya da bir az vaxt aparan oxu işi ilə məşğul olsun. Əgər o, düşünürsə ki, əvvəl uzun işi edərsə, sonra qısa işi rahatlıqla çatdırar, amma qısa işdən başlasa, vaxtı az qala bilər, deməli qərarının nəticəsini qabaqcadan görməyə başlayır.

Başqa bir situasiyada şagird sinif kitabxanasından bir kitab seçməlidir. O, yalnız üz qabığına baxıb seçim etmir. Düşünür ki, çox qalın kitabı indi götürsə, vaxtında bitirməkdə çətinlik çəkə bilər, daha uyğun həcmdə olan kitabı seçsə, həm oxuyar, həm də vaxtında qaytara bilər. Bu, ibtidai səviyyədə qərarın nəticəsini görməkdir.

Həyat bilgisi və ya sinif saatında da bu səriştə görünə bilər. Məsələn, şagird görür ki, onun parta yoldaşı dəftərini evdə unudub. O, iki seçim arasında qalır: ya öz işinə davam etsin, ya da dəftərini qısa müddət üçün bölüşsün. Bu zaman o düşünə bilər ki, kömək etsə, dostu dərsdən geri qalmaz, amma öz işini də müəyyən qaydada qurmalıdır. Burada artıq müsbət və mənfi nəticələri düşünmək başlayır.

İbtidai mərhələdə müəllimin işi şagirdi qərarın nəticəsinə baxmağa alışdırmaqdır. “Bu seçimin yaxşı tərəfi nədir?”, “Çətin tərəfi nə ola bilər?”, “Sonra nə baş verə bilər?” kimi suallar bu yaş dövründə çox faydalıdır. Bu mərhələdə qərar qəbuletmə təsadüfi seçimdən çıxıb nəticəni qabaqcadan düşünmə ilə möhkəmlənir.

Ümumi orta təhsil səviyyəsində qərar qəbuletmə

Ümumi orta təhsil səviyyəsində qərar qəbuletmə daha yetkin xarakter alır. Burada şagird artıq yalnız nəticəni qabaqcadan görmür, qərar qəbul edərkən prioritetləri, yəni indi ən vacib olanı, daha təxirəsalınmaz olanı və daha çox təsir gücünə malik olanı müəyyənləşdirməyi öyrənir. Bu mərhələdə əsas məsələ seçimlər arasında vaciblik sırası qura bilməkdir.

Məsələn, şagirdin eyni həftədə həm summativ qiymətləndirməyə hazırlaşması, həm də qrup layihəsi üçün material toplaması lazımdır. O, hər iki işi eyni səviyyədə və eyni vaxtda aparmağın mümkün olmadığını görür. Burada qərar qəbuletmə ondan ibarətdir ki, o, indi daha yaxın tarixli, daha təsirli və daha vacib olan işi əvvəl seçə bilir. Bu, prioritetə əsaslanmaqdır.

Başqa bir situasiyada sinif tədbiri üçün plan hazırlanır. İdeyalar çoxdur: afişa hazırlanmalı, çıxışlar məşq olunmalı, zal bəzədilməli, qonaqlar üçün yerlər ayrılmalıdır. Vaxt isə məhduddur. Burada qərar qəbuletmə “ən maraqlı olanı seçək” demək deyil. Əsas sual budur: indi ən vacib olan hansıdır, tədbirin baş tutması üçün nə əvvəl görülməlidir, nələri sonra da tamamlamaq olar? Şagird bu suallara cavab tapanda prioritet düşüncəsi formalaşır.

Kimya və ya biologiya üzrə layihə işində də bu xətt aydın görünür. Şagirdlər çoxlu məlumat toplayırlar, amma hamısını təqdimata daxil etmirlər. Onlar mövzu üçün əsas olan hissələri seçir, əlavə məlumatları kənarda saxlayır, təqdimatın mərkəzində nə qalmalı olduğunu müəyyən edirlər. Bu da qərar qəbuletmədir, çünki burada informasiya bolluğu içində vacibi ayırmaq bacarığı var.

Bu mərhələdə müəllim “İndi ən vacib olan nədir?”, “Bu qərarda hansı meyar əsasdır?”, “Hansını birinci etməsək, sonrakı iş də dayanacaq?” kimi suallarla şagirdi prioritet müəyyənləşdirməyə yönəltməlidir. Ümumi orta təhsil səviyyəsində qərar qəbuletmə vacibliyi ayırmaq, düzgün sıra qurmaq və resursu əsas işə yönəltməklə güclənir.

Tam orta təhsil səviyyəsində qərar qəbuletmə

Tam orta təhsil səviyyəsində qərar qəbuletmə daha yetkin və daha məsuliyyətli xarakter alır. Bu mərhələdə şagird əsaslandırılmış qərar verir və həmin qərarın nəticəsinə görə məsuliyyət daşıyır. Yəni o, yalnız seçim etmir; nə üçün belə qərar verdiyini bilir, qərarının təsirini nəzərə alır, nəticə arzu etdiyi kimi alınmadıqda məsuliyyətdən yayınmır və lazım gəldikdə öz qərarını yenidən gözdən keçirir. Bu, qərar qəbuletmənin ən yüksək mərhələsidir.

Məsələn, şagird məktəb konfransında çıxış etmək təklifi alır. O, yalnız “bəli” və ya “xeyr” deməklə kifayətlənmir. Öz imkanını, vaxtını, hazırlıq səviyyəsini, bu qərarın digər işlərinə təsirini düşünür. Əgər razılaşırsa, sonra hazırlıq məsuliyyətini də qəbul edir. Əgər imtina edirsə, bunu da əsasla edir. Burada əsaslandırılmış qərar və məsuliyyət birlikdə görünür.

Başqa bir situasiyada şagirdlər könüllü fəaliyyət üçün qrup yaradırlar. Onlardan biri rəhbərliyi üzərinə götürmək istəyir. Bu qərar yalnız istək əsasında verilməməlidir. O, öz bacarığını, vaxtını, kollektivlə işləmək qabiliyyətini və təşkilati yükü düşünməlidir. Əgər bu rolu qəbul edirsə, sonra işlərin ləngiməsinə görə “mənimlə bağlı deyil” deyə bilməz. Bu, qərarın nəticəsinə görə məsuliyyət daşımaqdır.

İctimai və etik mövzularda da bu səriştə aydın görünür. Məsələn, şagird bir mübahisəli məsələ ilə bağlı mövqe tutur. O, yalnız dostlarının fikrinə qoşulmur. Mövqeyini fakt, ədalət, insanlara təsir və ümumi fayda baxımından düşünür. Sonra seçdiyi mövqenin arxasında dayanır, nəticəsi ilə bağlı suallardan yayınmır. Bu artıq yetkin qərarvermədir.

Tam orta mərhələdə müəllim şagirdi “hansı variantı seçdin?” sualından “bu qərarı nəyə əsasən verdin?”, “bu seçimin nəticəsinə hazır olacaqsanmı?”, “bu qərar başqalarına necə təsir edəcək?”, “səhv çıxarsa nəyi dəyişməlisən?” suallarına keçirməlidir. Bu mərhələdə qərar qəbuletmə sadəcə seçim deyil; düşünülmüş mövqe, etik baxış və şəxsi məsuliyyətin birliyidir.

Müəllim bu səriştəni necə dəstəkləyə bilər

Qərar qəbuletmə səriştəsi müəllimin yaratdığı məktəb mühitində formalaşır. Əgər bütün seçimləri yalnız müəllim edir, şagirdin fikri formal xarakter daşıyır, nəticə sonradan təhlil olunmur və qərarın məsuliyyəti barədə danışılmırsa, bu səriştə zəif qalır. Əgər şagirdə yaşına uyğun seçim imkanı verilir, seçim meyarları düşündürülür, nəticə sonradan dəyərləndirilirsə, bu səriştə güclənir.

Müəllim qərarvermə üçün real və təbii situasiyalar yaratmalıdır. Bu, yalnız dərs tapşırığı ilə məhdudlaşmamalıdır. Məsələn, qrup işində rol bölgüsü, vaxtın planlaşdırılması, layihə mövzusunun seçilməsi, tədbirdə fəaliyyət ardıcıllığının müəyyən edilməsi, təqdimatın hansı formada aparılmasının seçilməsi kimi situasiyalar qərar qəbuletməni inkişaf etdirir.

Burada müəllimin sualları çox əhəmiyyətlidir. “Bu qərarın yaxşı tərəfi nədir?”, “Hansı tərəfi çətinlik yarada bilər?”, “İndi əsas meyar nə olmalıdır?”, “Bu seçim kimə necə təsir edəcək?”, “Qərarından sonra nə baş verdi?” kimi suallar şagirdi səthi seçimdən düşünülmüş qərara aparır.

Müəllim qərardan sonrakı mərhələni də diqqətdə saxlamalıdır. Şagird yalnız qərar verməyi yox, verdiyi qərarın nəticəsini dəyərləndirməyi də öyrənməlidir. “Bu qərar işə yaradı, ya yox?”, “Növbəti dəfə nəyi dəyişmək lazımdır?” kimi dönüş sualları qərarvermə təcrübəsini daha yetkin edir.

Dərsdənkənar fəaliyyətlər də bu səriştənin inkişafı üçün çox münasibdir. Sinif tədbiri, ekskursiya hazırlığı, könüllü fəaliyyət, məktəb guşəsinin təşkili, kitab sərgisi, layihə müdafiəsi kimi işlərdə şagird həm fərdi, həm də ortaq qərar verməyi öyrənir. Belə situasiyalarda qərar artıq sadə seçim yox, plan, nəticə və məsuliyyət demək olur.

Məktəbdə qərar qəbuletməni necə görmək olar

Məktəbdə qərar qəbuletmə səriştəsini tanımaq üçün yalnız şagirdin hansı variantı seçdiyinə baxmaq kifayət etmir. Əsas diqqət onun seçimi necə etdiyinə, nəyə əsaslandığına, nəticəni düşünüb-düşünmədiyinə, vacibi ayırıb-ayırmadığına və verdiyi qərarın arxasında durub-durmadığına yönəlməlidir.

Məktəbəhazırlıqda uşaq seçim prosesinə qoşulursa, ilkin əlamət görünür. İbtidai sinifdə qərarının yaxşı və çətin tərəfini əvvəlcədən düşünürsə, bu səriştə güclənir. Ümumi orta səviyyədə vacibi ayırır və qərarını prioritetə görə qurursa, daha yetkin mərhələ görünür. Tam orta təhsil səviyyəsində isə şagird səbəbli qərar verir, nəticəsinə görə məsuliyyət daşıyır və qərarın təsirini qəbul edirsə, bu səriştə formalaşmış sayılır.

Bəzən çox fəal görünən şagirddən daha çox, sakit şəkildə düşünən, ölçüb-biçən və seçiminin səbəbini aydın deyən şagird qərar qəbuletmə baxımından daha güclü olur. Buna görə məktəbdə bu səriştəni yalnız sürətli seçimlə yox, düşünülmüş mövqe, nəticəni görmə və məsuliyyətlə tanımaq lazımdır.

Qərar qəbuletmə səriştəsi məktəbəhazırlıqda qərar prosesində iştirak etməklə başlayır, ibtidai təhsildə qərarın müsbət və mənfi nəticələrini qabaqcadan görməklə güclənir, ümumi orta təhsil səviyyəsində prioritetləri düzgün müəyyənləşdirməklə dərinləşir, tam orta təhsil səviyyəsində isə əsaslandırılmış qərar verib onun nəticəsi üçün məsuliyyət daşımaqla tamamlanır. Bu inkişaf xətti göstərir ki, qərar qəbuletmə sadəcə seçim etmək deyil. O, meyarı müəyyənləşdirmək, nəticəni düşünmək, vacibi ayırmaq, səbəbli mövqe tutmaq və həmin mövqenin nəticəsini qəbul etmək bacarığıdır. Bu məntiq ümumi təhsildə formalaşdırılan səriştə xətti ilə uyğun gəlir.