Pedaqoji işçi ilə pedaqoji staj fərq nədədir? Ən çox verilən sual .Məktəb situasiyaları

Elşən Qafarov Məktəbşünas.

Hörmətli həmkarlar, vebinarlarda və gündəlik ünsiyyətdə mənə ən çox verilən suallardan biri belədir: “Mən pedaqoji işçiyəm, bəs niyə mənə pedaqoji staj hesablanmır?” Bu sualı daha çox laborantlar, kitabxanaçılar, uşaq birliyi təşkilatının rəhbərləri və digər köməkçi pedaqoji heyət verir. Təcrübəm göstərir ki, sualın kökündə iki fərqli anlayışın qarışdırılması dayanır. Pedaqoji işçi olmaq qanunla müəyyən edilən statusdur, pedaqoji staj isə dərs deməklə qazanılan müddətdir. Bu yazıda hər iki anlayışı hüquqi sənədlər əsasında sizə sadə dillə izah etmək istəyirəm.

  Pedaqoji işçilər kimdir? Pedaqoji işçilərin dairəsi “Ümumi təhsil haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun 21.0.3-cü bəndi ilə müəyyən edilir. Qanun onları “təhsilverənlər (pedaqoji işçilər)” adlandırır. Bu siyahıya müəllimlər, məsləhətçilər, tərbiyəçilər və müəllim köməkçiləri daxildir. Siyahıda çağırışaqədərki hazırlıq rəhbərləri, defektoloqlar, loqopedlər və praktik psixoloqlar da var. Uşaq birliyi rəhbərləri, laborantlar, kitabxanaçılar və sosial xidmət sahəsinin işçiləri də pedaqoji işçi sayılır. Dərnək və musiqi rəhbərləri, metodistlər, konsertmeysterlər və məşqçilər də bu siyahıdadır. Bəndin sonunda ümumi təhsil müəssisələrində pedaqoji və idarəetmə fəaliyyəti ilə məşğul olan digər şəxslər də göstərilir. Deməli, direktor, tədris və tərbiyə işləri üzrə direktor müavinləri də pedaqoji işçidir. Pedaqoji işçinin vəzifə və əmək funksiyaları üç mənbə ilə müəyyən olunur. Birinci mənbə Təhsil sahəsinə aid olan qulluqçu vəzifələrinin Vahid Tarif-İxtisas Sorğu Kitabçasıdır (VTİSK). İkinci mənbə Azərbaycan Respublikasının Əmək Məcəlləsi, üçüncü mənbə isə işçi ilə bağlanmış əmək müqaviləsidir. Bu sənədlərin tələbləri işçinin vəzifə təlimatında birləşir.

  Pedaqoji staj nədir? Pedaqoji stajın tərifi VTİSK-ın giriş hissəsində verilib. Orada deyilir ki, pedaqoji staj təhsilverənin təhsil müəssisələrində, eləcə də pedaqoji proseslə bağlı olan digər müəssisələrdə dərs yükü aparmaqla və ya tədris, təlim-tərbiyə işlərini həyata keçirdiyi ümumi əmək stajının müddətidir. Bu tərifdə əsas anlayış “dərs yükü”dür. Pedaqoji staj müddətli və ya müddətsiz əmək müqaviləsi ilə işləyən şəxslərə hesablanır.

Dərs yükünün həcmi Nazirlər Kabinetinin 2010-cu il 24 noyabr tarixli 215 nömrəli qərarı ilə müəyyən edilib. Ümumi təhsil müəssisələrində, liseylərdə, gimnaziyalarda və peşə təhsili müəssisələrində 1 stavka dərs yükü həftədə 18 saatdır. Bir müəllimin həftəlik dərs yükü 2 stavkanı keçməməlidir. Məktəbdənkənar təhsil müəssisələrində dərnək rəhbərləri üçün 1 stavka 12 saatdır. Orta ixtisas və ali təhsil müəssisələrində dərs yükü illik hesablanır və 1 stavka üçün ən azı 500 saatdır. Əsas vəzifəsi bilavasitə dərs və ya təlim-tərbiyə olan işçilər pedaqoji stajı öz əsas işi ilə qazanır. Müəllim, tərbiyəçi, defektoloq, loqoped və dərnək rəhbəri buna misaldır. Əsas vəzifəsi dərs olmayan pedaqoji işçilər üçün isə vəziyyət fərqlidir.

  1/3 qaydası: həftədə ən azı 6 saat. Əmək Məcəlləsinin 118-ci maddəsinin 1-ci hissəsinə görə, təhsil müəssisəsi rəhbərinin uzadılmış məzuniyyət hüququ üçün onun pedaqoji fəaliyyəti il ərzində təyin olunan normanın üçdə birindən az olmamalıdır. Pedaqoji stajın hesablanmasında da praktikada məhz bu ölçü əsas götürülür: həftəlik dərs yükü normasının ən azı 1/3 hissəsi. Ümumi təhsil müəssisəsində 1 stavka 18 saat olduğu üçün bu, həftədə ən azı 6 saat deməkdir. Bu qayda ilk növbədə laborantlara, kitabxanaçılara və uşaq birliyi təşkilatının rəhbərlərinə aiddir. Onlar pedaqoji işçidir, lakin onların əsas işi dərs demək deyil. VTİSK-da da bu vəzifələrin ödəniş dərəcələri üçün “pedaqoji staj” yox, “əmək stajı” tələbi qoyulub. Məsələn, kitabxanaçının dərəcəsi kitabxanaçı vəzifəsindəki əmək stajına görə müəyyən edilir. Laborantın dərəcəsi isə yalnız təhsil səviyyəsindən asılıdır. Bu işçilər həftədə ən azı 6 saat dərs deyirsə, həmin müddət onlara pedaqoji staj kimi hesablanır. Dərs demirlərsə və ya 6 saatdan az dərs deyirlərsə, onlar pedaqoji işçi olaraq qalır, amma pedaqoji staj qazanmırlar. Eyni qayda direktora və onun müavinlərinə də şamil olunur, çünki 118-ci maddədəki şərt də məhz rəhbərlər üçün qoyulub. Direktor və ya müavin dərs aparmırsa, rəhbər vəzifədə işlədiyi müddət ona pedaqoji staj kimi hesablanmır. Ona görə də direktor və müavinlərə tövsiyə edirəm ki, öz dərs yüklərini tarifikasiyada mütləq düzgün göstərsinlər.

  Pedaqoji staj harada tələb olunur? Pedaqoji staj ilk növbədə bəzi rəhbər vəzifələrə təyinat zamanı tələb olunur. VTİSK-a görə, direktor vəzifəsi üçün ən azı 5 il pedaqoji staj lazımdır. Elmi dərəcəsi və elmi adı olan namizəd üçün bu müddət 3 ildir. Tədris (təlim-tərbiyə) işləri üzrə direktor müavini üçün ən azı 3 il pedaqoji staj tələb olunur. Tərbiyə işləri üzrə direktor müavini üçün də eyni tələb, yəni 3 il pedaqoji staj qoyulub. Sinifdənxaric və məktəbdənkənar tərbiyə işi üzrə təşkilatçı üçün də 3 il pedaqoji staj lazımdır. Pedaqoji staj bir sıra vəzifələrdə ödəniş dərəcəsinə də təsir edir. Məsələn, ali pedaqoji təhsilli müəllimin dərəcəsi stajı artdıqca 10-cu dərəcədən 14-cü dərəcəyə qədər yüksəlir. Dərnək rəhbərinin, tərbiyəçinin və defektoloqun dərəcəsi də pedaqoji staja görə müəyyən edilir. Ona görə də hər kəsə məsləhət görürəm ki, stajını hər il sənədlərlə düzgün rəsmiləşdirsin, çünki bu, həm vəzifə, həm də maaş hüququnu qoruyur.

 Praktik nümunələr. Fikrimi dörd nümunə ilə aydınlaşdırım. Birinci nümunə: laborant əsas işi ilə yanaşı həftədə 6 saat kimya dərsi deyir. Bu halda dərs dediyi müddət ona pedaqoji staj kimi hesablanır. İkinci nümunə: kitabxanaçı dərs demir, yalnız kitabxana işi ilə məşğuldur. O, pedaqoji işçidir, lakin bu müddət ona pedaqoji staj kimi hesablanmır. Üçüncü nümunə: tədris işləri üzrə direktor müavini dərs aparmır. Onun müavin kimi işlədiyi illər pedaqoji staja daxil edilmir. Dördüncü nümunə: uşaq birliyi təşkilatının rəhbəri həftədə 3 saat dərs deyir. Bu, 6 saatlıq minimumdan az olduğu üçün ona pedaqoji staj hesablanmır.

Sonda bir daha vurğulamaq istəyirəm: pedaqoji işçi statusu ilə pedaqoji staj eyni şey deyil. Status qanunla verilir, staj isə dərs deməklə qazanılır. Pedaqoji staj qazanmaq istəyən hər bir həmkarımın dərs saatları tarifikasiya siyahısında və direktorun əmrində rəsmi qeyd olunmalıdır. Əmək kitabçanızı, əmrlərdən çıxarışları və tarifikasiya sənədlərini qoruyun, çünki gələcəkdə stajınız məhz bu sənədlərlə təsdiq ediləcək.

Hüquqi əsaslar

1.    “Ümumi təhsil haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunu, 21.0.3-cü bənd.

2.    Azərbaycan Respublikasının Əmək Məcəlləsi, 118-ci maddənin 1-ci hissəsi.

3.    Təhsil sahəsinə aid olan qulluqçu vəzifələrinin Vahid Tarif-İxtisas Sorğu Kitabçası (ƏƏSMN Kollegiyasının 20.12.2017 tarixli, 18-1 nömrəli qərarı).

4.    Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 24.11.2010 tarixli, 215 nömrəli qərarı (dərs yükü normaları).