Tənqidi təfəkkür səriştəsi - Təfəkkürlə bağlı səriştələr

Tənqidi təfəkkür səriştəsi

Tənqidi təfəkkür nədir ?

Tənqidi təfəkkür səriştəsi təhsilalanın qarşısına çıxan məlumatı, fikri, hadisəni və ya mövqeni düşünmədən qəbul etməməsi, onu anlamağa, müqayisə etməyə, yoxlamağa və dəyərləndirməyə çalışması ilə bağlıdır. Bu səriştə şagirdə yalnız nəyi öyrəndiyini deyil, öyrəndiyini necə başa düşdüyünü də göstərir. O, bildiyi ilə yeni öyrəndiyini tutuşdurur, oxşar və fərqli cəhətləri ayırır, öz fikrini səbəblə izah edir, təhlil etdiyi məsələdə uyğunsuzluqları və ziddiyyətləri görür, daha sonra isə nəticə çıxararkən dəlilə və dəyərə söykənir.

Tənqidi təfəkkür hər deyilənə qarşı çıxmaq, hər mövzuda mübahisə aparmaq və ya fərqli görünmək üçün fərqli fikir söyləmək deyil. Onun əsasında düşünülmüş münasibət dayanır. Şagird bu səriştə vasitəsilə məlumatı seçməyi, faktı fikirdən ayırmağı, deyilənlə gerçək vəziyyət arasındakı münasibəti görməyi, sübutu zəif iddiadan fərqləndirməyi öyrənir. Buna görə tənqidi təfəkkür məktəb həyatında yalnız fənn nailiyyəti üçün deyil, həm də şəxsi mövqe, sosial davranış və gələcək həyat hazırlığı üçün vacibdir.

Məktəb şagirdə təkcə bilik ötürən yer deyil. Məktəb həm də ona düşünmə qaydası öyrədən mühitdir. Şagird burada yalnız suallara cavab verməyi deyil, cavabın niyə belə olduğunu düşünməyi, qərar verərkən tələsməməyi, eşitdiyi fikri süzgəcdən keçirməyi, bir məsələyə müxtəlif tərəfdən baxmağı öyrənməlidir. Tənqidi təfəkkür formalaşdıqca o, daha diqqətli dinləyir, daha ölçülü danışır, daha əsaslı mövqe tutur və daha məsuliyyətli nəticə çıxarır.

Bu səriştənin inkişaf xətti mərhələlidir. Məktəbəhazırlıq dövründə uşaq bildiyi və yeni qarşılaşdığı məlumat arasında eyniliyi və fərqləri müəyyənləşdirməyə başlayır. İbtidai təhsildə o, fikrini əsaslandırmağa çalışır. Ümumi orta təhsil səviyyəsində təhlil etdiyi məsələdə uyğunsuzluq və ziddiyyətləri görür. Tam orta təhsil səviyyəsində isə qiymətləndirmə zamanı dəlillərə və dəyərlərə əsaslanır. Deməli, tənqidi təfəkkür birdən-birə meydana çıxan keyfiyyət deyil; o, yaşa və inkişaf mərhələsinə uyğun şəkildə dərinləşən səriştədir.

Məktəbəhazırlıqda tənqidi təfəkkür

Məktəbəhazırlıq dövründə tənqidi təfəkkürün əsası müqayisə və fərqləndirmə üzərində qurulur. Uşaq bu mərhələdə mürəkkəb mühakimə aparmır, lakin gördüyü iki əşya, iki şəkil, iki hadisə və ya iki vəziyyət arasında oxşar və fərqli cəhətləri ayırd etməyə başlayır. Məhz bu sadə görünən bacarıq sonrakı mərhələlərdə daha dərin düşünmənin bünövrəsini yaradır.

Məsələn, müəllim uşaqlara iki bitki şəkli göstərir. Uşaqlardan biri deyir ki, hər ikisi bitkidir, amma birinin çiçəyi var, o birinin yoxdur. Başqa biri qeyd edir ki, birinin yarpağı enlidir, o birinin yarpağı isə nazikdir. Burada uşaq sadəcə baxmır; baxdığını müqayisə edir və fərqləndirir. Riyazi fiqurlarla iş zamanı da eyni məntiq görünür. Uşaq dairə, kvadrat və üçbucağın hamısının fiqur olduğunu anlayır, eyni zamanda onların formasına görə bir-birindən fərqləndiyini deyə bilir.

Məktəbəhazırlıqda tənqidi təfəkkür həm də yeni informasiyanı əvvəlki biliklə əlaqələndirməkdə görünür. Məsələn, müəllim ev heyvanları haqqında danışdıqdan sonra uşaqlara meşədə yaşayan heyvan şəkli göstərir. Uşaq bunu əvvəl bildiyi heyvan anlayışı ilə əlaqələndirir, lakin eyni zamanda onun fərqli xüsusiyyətini də ayırd edir. Bu, artıq ilkin təhlil davranışıdır.

Bu mərhələdə müəllimin əsas vəzifəsi uşağın müşahidəsini düşünməyə çevirməkdir. Bunun üçün hazır cavab verməkdən çox, müqayisəyə sövq edən suallardan istifadə olunmalıdır. “Bunlar nə ilə oxşardır?”, “Hansında fərq var?”, “Bu, əvvəl baxdığımız şeyə bənzəyir, yoxsa başqa cürdür?” kimi suallar uşağın sadə baxışını məqsədli müşahidəyə çevirir. Beləliklə, məktəbəhazırlıq dövründə tənqidi təfəkkür ilkin müqayisə, ayırdetmə və əlaqələndirmə bacarığı kimi formalaşmağa başlayır.

İbtidai təhsil səviyyəsində tənqidi təfəkkür

İbtidai siniflərdə tənqidi təfəkkür artıq daha aydın görünür. Bu mərhələdə şagirdin əsas yeni addımı fikrini əsaslandırmağı öyrənməsidir. O, yalnız cavab verməklə kifayətlənmir, cavabının niyə belə olduğunu da izah etməyə başlayır. Bu, sadə görünən, lakin çox mühüm keçiddir. Çünki burada şagird sadəcə nəticəni səsləndirmir, nəticəyə aparan düşüncə yolunu da qismən açır.

Məsələn, Azərbaycan dili dərsində müəllim mətn oxuduqdan sonra soruşur: “Səncə, qəhrəman düzgün hərəkət etdimi?” Şagirdin “bəli” və ya “xeyr” cavabı təkbaşına hələ kifayət deyil. Tənqidi təfəkkürü formalaşan şagird isə deyir: “Bəli, çünki o, dostuna kömək etdi və səhvini gizlətmədi.” Bu cür cavab şagirdin mövqeyini səbəblə birləşdirə bildiyini göstərir.

Riyaziyyat dərsində də bu bacarıq başqa formada görünür. Şagird təkcə məsələni həll etmir, niyə məhz həmin əməliyyatları seçdiyini izah edir. O, məsələnin şərtinə baxaraq deyir ki, əvvəl toplamaq, sonra çıxmaq lazım idi, çünki verilənlər belə tələb edirdi. Burada cavabdan daha vacib olan şey düşüncə ardıcıllığıdır.

İbtidai təhsildə tənqidi təfəkkür gündəlik məktəb mövzularında da inkişaf edir. Məsələn, həyat bilgisi dərsində müəllim “Nəyə görə sinifdə qaydaya riayət etmək vacibdir?” sualını verir. Şagird “çünki müəllim belə deyib” deməklə kifayətlənirsə, əsaslandırma hələ zəifdir. Lakin “çünki qayda olmasa, dərs pozular, başqalarına maneə yaranar və hamı eyni rahatlıqla öyrənə bilməz” deyirsə, artıq səbəb göstərir və fikrini genişləndirir.

Bu mərhələdə müəllimin işi cavabı yalnız qəbul etmək deyil, onu açdırmaqdır. “Nəyə görə?”, “Bunu nə ilə izah edirsən?”, “Səncə, hansı nümunə bunu göstərir?” kimi suallar ibtidai sinif şagirdinin düşüncəsini sadə münasibətdən əsaslandırılmış münasibətə keçirir. Əgər bu yaşda səbəb göstərmək vərdişi formalaşarsa, sonrakı mərhələlərdə şagird daha dərindən təhlil etməyə hazır olur.

Ümumi orta təhsil səviyyəsində tənqidi təfəkkür

Ümumi orta təhsil səviyyəsində tənqidi təfəkkür yeni mərhələyə keçir. Bu dövrdə şagird təkcə fikrini əsaslandırmaqla kifayətlənmir, təhlil etdiyi məsələdə uyğunsuzluq və ziddiyyətləri də görə bilir. Artıq o, deyilən fikrin içində boşluq olub-olmadığını, sözlə əməl arasında fərq yaranıb-yaranmadığını, iddia ilə faktın bir-birini dəstəkləyib-dəstəkləmədiyini düşünür. Bu, tənqidi təfəkkürün daha yetkin mərhələsidir.

Məsələn, tarix dərsində eyni hadisə haqqında iki mənbə verilir. Şagird başa düşür ki, hər iki mətn eyni hadisədən danışsa da, yanaşmaları fərqlidir. Biri hadisəni daha qəhrəmanlıq xətti ilə verir, digəri isə nəticələrinə və problemlərinə diqqət çəkir. Burada şagird təkcə mətnin məzmununu yox, təqdimatındakı baxış bucağını da görür.

Coğrafiya dərsində müəllim ətraf mühitin qorunması ilə bağlı ümumi məlumat verir. Şagird isə məktəbin həyətyanı sahəsində tullantıların nizamsız atıldığını görüb deyilənlə mövcud vəziyyət arasındakı fərqi hiss edir. Bu uyğunsuzluğu görmək tənqidi təfəkkürün mühüm əlamətidir. Çünki burada şagird məlumatı həyatla tutuşdurur.

Ədəbiyyat dərsində qəhrəmanın danışığı ilə davranışı arasında ziddiyyət ola bilər. Şagird bunu görür və deyir ki, qəhrəman bir dəyərdən danışsa da, əməlində başqa cür davranır. Biologiya dərsində də oxşar yanaşma mümkündür. Şagird sağlam həyat tərzi haqqında verilən məlumatla insanların gündəlik vərdişləri arasında uyğun gəlməyən tərəfləri görə bilir.

Bu mərhələdə müəllim şagirdi cavab almağa deyil, fikri təhlil etməyə yönəltməlidir. “Burada nə uyğun gəlmir?”, “Bu fikirin zəif yeri haradadır?”, “Bu nəticə hansı hissədə dayanır, hansı hissədə boş qalır?” kimi suallar ümumi orta səviyyədə xüsusilə faydalıdır. Çünki tənqidi təfəkkür bu mərhələdə məhz uyğunsuzluğu görmək və onu əsaslı şəkildə ifadə etmək bacarığı ilə dərinləşir.

Tam orta təhsil səviyyəsində tənqidi təfəkkür

Tam orta təhsil səviyyəsində tənqidi təfəkkür daha yüksək mərhələyə çatır. Bu dövrdə şagird qiymətləndirmə zamanı dəlillərə və dəyərlərə əsaslanır. O, artıq təkcə fərqi və ziddiyyəti görmür, mövqeyini qurarkən sübut axtarır, mənbəni yoxlayır, nəticənin ədalətli olub-olmadığını düşünür, mövzunu insan, cəmiyyət və məsuliyyət baxımından da qiymətləndirir.

Məsələn, rəqəmsal mühitlə bağlı bir müzakirədə şagird yalnız “sosial şəbəkə yaxşıdır” və ya “pisdir” kimi ümumi fikir söyləmir. O, onun öyrənmə, ünsiyyət və məlumatlanma baxımından verdiyi imkanları qeyd etməklə yanaşı, asılılıq, yanlış məlumat, vaxt itkisi və diqqət dağınıqlığı kimi riskləri də göstərir. Daha sonra isə mövqeyini bunların hansı şəraitdə fayda, hansı şəraitdə risk yaratdığı əsasında qurur.

Kimya və ya biologiya ilə bağlı ekoloji mövzularda da bu yanaşma aydın görünür. Məsələn, şagird sənaye obyektinin iqtisadi faydasını qəbul edir, lakin bunun ətraf mühitə, insan sağlamlığına və yaşayış şəraitinə təsirini də nəzərə alır. Yəni o, təkcə bir tərəfə baxmır; mövqeyini həm fakt, həm nəticə, həm də dəyər ölçüsü ilə formalaşdırır.

Tam orta təhsil səviyyəsində tənqidi təfəkkürün vacib hissələrindən biri də mənbəyə münasibətdir. Şagird anlamalıdır ki, hər məlumat eyni dərəcədə etibarlı deyil. Bir fikrin kim tərəfindən, hansı şəraitdə və nə məqsədlə səsləndirildiyi də onun qiymətləndirilməsinə təsir edir. Buna görə bu mərhələdə tənqidi təfəkkür sadəcə “mən belə düşünürəm” demək deyil, “mən bu nəticəyə bu dəlillərə, bu müşahidələrə və bu dəyərlərə əsasən gəlirəm” demək bacarığıdır.

Müəllim bu yaşda şagirdi daha məsuliyyətli mövqe qurmağa yönəltməlidir. “Bu fikrə hansı dəlillə gəldin?”, “Bu mövqe hansı dəyərə söykənir?”, “Sənin nəticən nə dərəcədə ədalətlidir?”, “Bu məlumatın mənbəyi nə qədər etibarlıdır?” kimi suallar tənqidi təfəkkürün tam orta səviyyədə daha yetkin formalaşmasına kömək edir.

Müəllim bu səriştəni necə dəstəkləməlidir

Tənqidi təfəkkür təsadüfən inkişaf etmir. O, müəllimin yaratdığı düşünmə mühitində güclənir. Əgər dərsdə yalnız bir cavab gözlənilir, cavabın səbəbi soruşulmur, fərqli fikirə yer verilmir və şagirdin düşünmə yolu deyil, yalnız son cavabı qiymətləndirilirsə, bu səriştə zəifləyir. Əgər müəllim müqayisə aparmağa, səbəb göstərməyə, fərqli mövqeləri eşitməyə, dəlil axtarmağa imkan yaradırsa, tənqidi təfəkkür inkişaf edir.

Müəllim dərsdə sadəcə “doğrudur, ya yanlışdır?” sualı ilə kifayətlənməməlidir. “Nəyə görə belə düşünürsən?”, “Bunu nə ilə əsaslandırırsan?”, “Başqa cür baxmaq olarmı?”, “Bu fikrin hansı tərəfi güclüdür, hansı tərəfi zəifdir?” kimi suallar şagirdin düşünməsini dərinləşdirir. Bu cür suallar şagirdi məlumatı təkrar etməyə yox, onun üzərində işləməyə sövq edir.

Sinif mühitində təhlükəsizlik də mühüm şərtdir. Şagird bilməlidir ki, fikrini demək olar, amma hər fikir əsaslandırılmalıdır. Bu, çox vacib sərhəddir. Tənqidi təfəkkür sərbəst danışmaq deməkdir, lakin məsuliyyətsiz danışmaq demək deyil. Müəllim bu mühiti qura bildikdə şagird həm öz fikrini deməyə cəsarət edir, həm də fikrini əsaslandırmağın zəruriliyini anlayır.

Dərsdənkənar fəaliyyətlər də bu səriştənin inkişafı üçün zəngin imkan yaradır. Debatlar, təqdimatlar, layihə müdafiələri, sinif saatında hadisələrin müzakirəsi, məktəb tədbirlərinin nəticələrinin birgə dəyərləndirilməsi, kitab və film müzakirələri tənqidi təfəkkürün praktiki inkişaf mühitləridir. Çünki bu səriştə yalnız dərsliyin içində qalmamalıdır; o, məktəb həyatının ümumi düşünmə mədəniyyətinə çevrilməlidir.

Məktəbdə tənqidi təfəkkürü necə görmək olar

Məktəbdə tənqidi təfəkkürü görmək üçün şagirdin yalnız nə dediyinə baxmaq kifayət etmir. Əsas diqqət onun necə düşündüyünə, nəticəyə hansı yolla gəldiyinə, fikrini nə ilə əsaslandırdığına yönəlməlidir. Bu səriştə çox vaxt son cavabda deyil, cavaba gedən yolda özünü göstərir.

Məktəbəhazırlıqda uşaq oxşar və fərqli cəhətləri görə bilirsə, tənqidi təfəkkürün ilkin əlamətləri görünür. İbtidai sinifdə o, fikrini səbəblə deyirsə, bu səriştə daha aydın formalaşır. Ümumi orta səviyyədə şagird uyğunsuzluğu, ziddiyyəti və məntiq boşluğunu görürsə, onun təhlil bacarığı güclənmiş sayılır. Tam orta təhsil səviyyəsində isə şagird mövqeyini fakt, nümunə, dəlil və dəyər üzərində qurursa, tənqidi təfəkkür artıq yetkin mərhələyə çatır.

Bəzən çox danışan şagird deyil, az danışan, amma aydın və əsaslı fikir bildirən şagird bu baxımdan daha güclü görünə bilər. Buna görə məktəbdə tənqidi təfəkkürü yalnız fəallıqla ölçmək düzgün olmaz. Əsas olan şagirdin müqayisə edə bilməsi, səbəb göstərə bilməsi, ziddiyyəti görə bilməsi və mövqeyini dayaq nöqtəsi ilə qurmasıdır.

Tənqidi təfəkkür səriştəsi məktəbəhazırlıqda müqayisə və fərqləndirmə ilə başlayır, ibtidai təhsildə əsaslandırma ilə güclənir, ümumi orta təhsildə uyğunsuzluq və ziddiyyətləri müəyyən etməklə dərinləşir, tam orta təhsildə isə dəlilə və dəyərə əsaslanan qiymətləndirmə səviyyəsinə yüksəlir. Bu inkişaf xətti göstərir ki, tənqidi təfəkkür sadəcə düşünmək deyil. O, məlumatı yoxlamaq, fərqi görmək, fikri səbəblə demək, ziddiyyəti müəyyən etmək, sübuta söykənmək və nəticəni məsuliyyətlə qurmaq bacarığıdır.

Məktəbin əsas vəzifəsi bu səriştəni yalnız dərs suallarına cavab vermək səviyyəsində saxlamaq deyil. Məktəb elə mühit qurmalıdır ki, uşaq və şagird müqayisə etsin, sual versin, əsaslandırsın, yoxlasın, dəlil axtarsın və mövqeyini düşünərək qursun. Tənqidi təfəkkür məhz belə mühitdə canlı, işlək və həyatla bağlı səriştəyə çevrilir.