Metakoqnisiya və öyrənmənin özünütənzimlənməsi - Təhsilə Dəstək Fondunun(EEF) tövsiyələri

EEF (Education Endowment Foundation) -Təhsilə Dəstək Fondu İngiltərədə fəaliyyət göstərən müstəqil xeyriyyə təşkilatıdır. 2011-ci ildə Sutton Trust və Impetus təşkilatlarının əməkdaşlığı ilə yaradılıb. Onun yaradılmasına Birləşmiş Krallığın Təhsil Nazirliyi maliyyə dəstəyi verib. Əsas məqsədi ailəsinin maddi imkanı zəif olan uşaqların təhsildə daha yaxşı nəticələr qazanmasına kömək etməkdir. (Bax EEF haqqında)

EEF hansı təlim üsullarının şagirdlərə daha çox fayda verdiyini araşdırır. Müxtəlif ölkələrdə aparılan araşdırmaların nəticələrini toplayaraq müəllimlər və məktəb rəhbərləri üçün praktik tövsiyələr hazırlayır. Materiallarında şagirdin öz işini planlaşdırması, geribildirim və müstəqil öyrənmə kimi məsələlərə də yer verilir. Məktəblər bu materiallardan dərsləri yaxşılaşdırmaq və müəllimlərə metodik dəstək göstərmək üçün istifadə edə bilərlər.

QEYD: Metakoqnisiya insanın öz düşünməsini və necə öyrəndiyini anlaması, izləməsi və yönləndirməsidir. Sadə dillə, şagirdin hansı üsulla daha yaxşı öyrəndiyini bilməsi və çətinlik yarananda həmin üsulu dəyişə bilməsidir. Məsələn, şagird düşünür: “Mətni oxudum, amma əsas fikri başa düşmədim; indi hissələrə bölüb hər hissənin əsas fikrini yazacağam.” Burada şagird çətinliyini müəyyənləşdirir və öyrənmək üçün başqa yol seçir.

Tövsiyə 1

Məktəblər şagirdlərin metakoqnitiv biliklərini inkişaf etdirmək üçün strategiyalardan istifadənin əhəmiyyətini anlamaqda müəllimlərə dəstək göstərməlidir.

• Öz öyrənməsini tənzimləyən şagirdlər güclü və zəif tərəflərini bilir və öyrənməyə qoşulmaq, öz öyrənmələrini yaxşılaşdırmaq üçün özlərini həvəsləndirə bilirlər.

• Şagirdlərin necə öyrəndiklərinə dair metakoqnitiv biliklərinin — öyrənən kimi özləri, strategiyalar və tapşırıqlar haqqında biliklərinin — inkişaf etdirilməsi uğurlu metakoqnisiya yanaşmalarının ümumi xüsusiyyətidir.

• Müəllimlər metakoqnitiv strategiyalardan istifadəni aydın şəkildə öyrətməklə, nümunə üzərində göstərməklə və mərhələli dəstək verməklə şagirdlərin öz öyrənməsini planlaşdırmasına, izləməsinə və qiymətləndirməsinə kömək etməlidirlər.

Tövsiyə 2

Şagirdlərə öz öyrənmələrini planlaşdırmaq, izləmək və qiymətləndirmək də daxil olmaqla metakoqnitiv strategiyaları aydın şəkildə öyrədin.

• Metakoqnitiv strategiyaların aydın və birbaşa öyrədilməsi şagirdlərin öyrənməsini yaxşılaşdıra bilər.

• “Planlaşdır, izlə, qiymətləndir” kimi anlayışlar ümumi şəkildə təqdim oluna bilsə də, strategiyalar əsasən konkret məzmun və tapşırıqlarla bağlı tətbiq edilir və buna görə də onların öyrədilməsinin ən uyğun yolu budur.

• Əvvəlki biliklərin fəallaşdırılması ilə başlayan, müstəqil məşqə keçən və strukturlaşdırılmış özünütəhlillə tamamlanan addımlar ardıcıllığı müxtəlif fənlərə, yaşlara və məzmunlara tətbiq oluna bilər.

Tövsiyə 3

Şagirdlərin metakoqnitiv və idrak bacarıqlarını inkişaf etdirməsinə kömək etmək üçün öz düşünmə prosesinizi nümunə olaraq göstərin.

• Müəllimin nümunə göstərməsi səmərəli tədrisin əsas dayaqlarından biridir; təcrübəli öyrənənin düşünmə prosesinin açıq göstərilməsi şagirdlərin metakoqnitiv bacarıqlarını inkişaf etdirməyə kömək edir.

• Müəllimlər tapşırığa başlayarkən və onun üzərində işləyərkən öz metakoqnitiv düşüncələrini səsləndirməlidirlər: “Bu cür məsələlər haqqında nə bilirəm?”, “Onları həll etmək üçün əvvəllər hansı yollardan istifadə etmişəm?”, “Öyrənmədə uğurlu olmaq üçün nə etməliyəm?”

• Həll addımları göstərilmiş nümunələr kimi dəstəklə təqdim olunan tapşırıqlar şagirdlərin əqli imkanlarını həddən artıq yükləmədən metakoqnitiv və idrak bacarıqlarını inkişaf etdirməsinə imkan verir.

Tövsiyə 4

Sinifdə metakoqnitiv söhbəti təşviq edin və inkişaf etdirin.

• Metakoqnitiv bacarıqları inkişaf etdirmək üçün aydın şəkildə öyrətmə və nümunə göstərmə ilə yanaşı, sinifdə dialoqdan da istifadə etmək olar.

• Şagirdlər arasında və şagirdlə müəllim arasında söhbət idrak və metakoqnitiv strategiyalar haqqında bilik və anlayışın formalaşmasına kömək edə bilər.

• Lakin dialoq məqsədyönlü olmalı, müəllimlər söhbətin düşünmə tələb etməsini və fənn üzrə əvvəlki biliklərə əsaslanmasını təmin etmək üçün onu istiqamətləndirməli və dəstəkləməlidirlər.

Tövsiyə 5

Şagirdlərin özünütənzimləməsini və metakoqnisiyasını inkişaf etdirmək üçün uyğun çətinlik səviyyəsi müəyyənləşdirin.

• Çətinlik səviyyəsinin düzgün müəyyənləşdirilməsi şagirdlərin tapşırıqlar, strategiyalar və öyrənən kimi özləri haqqında biliklərini inkişaf etdirib zənginləşdirməsi üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır.

• Müəllimlər çətinliyin uyğun səviyyədə müəyyənləşdirilməsini təmin etməlidirlər.

• Müəllimlər müxtəlif məqsədlər üzrə geribildirim verməklə şagirdlərin motivasiyasını dəstəkləyə bilərlər.

• Xüsusilə şagirdlərdən yeni strategiyalar tətbiq etmək gözlənildikdə, tapşırıqlar onların idrak imkanlarını həddən artıq yükləməyəcək şəkildə hazırlanmalıdır.

Tövsiyə 6

Şagirdlərə öz öyrənmələrini müstəqil şəkildə necə təşkil etməyi və səmərəli idarə etməyi aydın şəkildə öyrədin.

• Müəllimlər şagirdlərin müstəqil öyrənmə bacarıqlarını inkişaf etdirməsinə aydın və birbaşa dəstək göstərməlidirlər.

• Müəllimin istiqamətləndirdiyi məşq diqqətlə planlaşdırıldıqda və şagird bacarıq qazandıqca dəstək tədricən azaldıldıqda, şagirdlər bacarıq və strategiyaları müstəqil məşqdə tətbiq etməzdən əvvəl inkişaf etdirə bilərlər.

• Şagirdlərin nə dərəcədə səmərəli öyrəndiklərini düzgün qiymətləndirə bilmələri üçün vaxtında verilən təsirli geribildirimə və strategiyalara ehtiyacları olacaq.

• Müəllimlər şagirdlərin təlim tapşırıqlarını yerinə yetirmək motivasiyasını da dəstəkləməlidirlər.

Tövsiyə 7

Məktəblər metakoqnisiyanı və öyrənmənin özünütənzimlənməsini təşviq etmək üçün səmərəli tətbiq prosesləri qurmalıdır.

• Yüksək keyfiyyətli peşəkar inkişaf və resurslar vasitəsilə müəllimlərin bilik və anlayışını inkişaf etdirin.

• Məktəb rəhbərləri yanaşmaların ardıcıl tətbiq olunmasını təmin etmək üçün müəllimlərə vaxt ayırmalı və dəstək göstərməlidirlər.

• Müəllimlər şagirdlərin öz öyrənmələrini tənzimləmə bacarıqlarından necə istifadə etdiklərini qiymətləndirmək üçün “izlər” və müşahidə kimi vasitələrdən istifadə edə bilərlər.

• Metakoqnisiya müəllimlər üçün yerinə yetiriləcək “əlavə” tapşırıq olmamalı, onların tədris fəaliyyətinə daxil edilməlidir.

Ətraflı oxuyun

“Metakoqnisiya və öyrənmənin özünütənzimlənməsi” üzrə metodik vəsait.

https://iris.peabody.vanderbilt.edu/az/module/sr/cresource/q1/p02/?utm_source=chatgpt.com