Şəxsi və sosial məsuliyyət səriştəsi - Dəyərlərlə bağlı səriştələr

Şəxsi və sosial məsuliyyət

Şəxsi və sosial məsuliyyət təhsilalanın həm öz davranışına, həm də başqaları ilə münasibətinə cavabdehlik hissi ilə yanaşması deməkdir. Bu dəyərin iki əsas tərəfi var. Şəxsi məsuliyyət insanın öz sözünə, işinə, vaxtına, seçiminə və öhdəliyinə sahib çıxması ilə bağlıdır. Sosial məsuliyyət isə onun təkcə özünü deyil, başqalarını da nəzərə alması, sinifə, məktəbə, ailəyə, cəmiyyətə və ümumi faydaya münasibətdə cavabdehlik hiss etməsi ilə bağlıdır.

Bu mövzu məktəbdə sadəcə “özünü yaxşı aparmaq” kimi anlaşılmamalıdır. Buraya davranış mədəniyyəti, verdiyi sözü yerinə yetirmək, tapşırığı vaxtında görmək, səhvini qəbul etmək, başqasına mane olmamaq, ortaq əmlaka diqqətlə yanaşmaq, ümumi işə biganə qalmamaq, lazım gəldikdə başqalarına dəstək vermək və ictimai fayda üçün iştirak etmək daxildir. Yəni məsuliyyət yalnız cəza qorxusu ilə qaydaya əməl etmək deyil; gördüyü işin nəticəsini başa düşmək və həmin nəticəyə görə özünü cavabdeh saymaqdır.

Şəxsi məsuliyyət olmadan insan öz işinə sahib çıxmır. Sosial məsuliyyət olmadan isə o, yalnız öz rahatlığını düşünür, başqasına təsiri nəzərə almır. Buna görə bu dəyər həm xarakter, həm münasibət, həm də davranış mədəniyyətidir. O, əvvəlcə sadə gündəlik qaydalarda görünür, sonra öhdəlik hissinə çevrilir, daha sonra cəmiyyətlə əlaqələnir və sonda sosial fayda yaradan fəaliyyət səviyyəsinə yüksəlir.

Bu dəyərin inkişaf xətti mərhələlidir: məktəbəhazırlıqda davranış mədəniyyəti haqqında məlumatlıdır, ibtidai təhsil səviyyəsində şəxsi məsuliyyətini dərk edir, ümumi orta təhsil səviyyəsində şəxs-cəmiyyət münasibətlərini şərh edir və cəmiyyət qarşısında məsuliyyətini dəyərləndirir, tam orta təhsil səviyyəsində isə cəmiyyət qarşısında məsuliyyətini şərh edir, sosial layihələrdə iştirak edir və könüllülük fəaliyyəti ilə məşğul olur. Bu ardıcıllıq göstərir ki, əvvəl qaydanı tanımaq gəlir, sonra öz işinə cavabdehlik, daha sonra başqalarına təsiri anlamaq, sonda isə sosial iştirak gəlir.

Məktəbəhazırlıqda şəxsi və sosial məsuliyyət

Məktəbəhazırlıq dövründə bu dəyər davranış mədəniyyəti haqqında ilkin məlumatlılıqla başlayır. Bu yaşda uşaqdan sosial layihə, ictimai cavabdehlik və ya dərin özünütəhlil gözlənilmir. Əsas məqsəd odur ki, o, sadə davranış qaydalarını tanısın: necə danışmaq, necə gözləmək, necə müraciət etmək, necə paylaşmaq, necə toplamaq, necə davranmaq lazımdır.

Məsələn, uşaq oyundan sonra oyuncağı yerinə qoyursa, növbə gözləyirsə, müəllim və dostları danışanda sözünü kəsmirsə, bir şey istəyəndə qışqırmaq əvəzinə xahiş etməyi öyrənirsə, burada davranış mədəniyyətinin ilkin əlamətləri görünür. Başqa bir situasiyada o, sinifdə istifadə etdiyi rəngli qələmi, kağızı və ya yapışqanı ortalığa səpələyib getmirsə, toplamağa kömək edirsə, burada artıq sadə məsuliyyət davranışı formalaşır.

Bu yaşda uşağa “düzgün davran” demək kifayət etmir. O, niyə gözləməli olduğunu, niyə paylaşmalı olduğunu, niyə yığışdırmalı olduğunu hiss etməlidir. Məsələn, müəllim belə sadə suallar verə bilər: “Hamı danışsa nə olar?”, “oyuncağı yerinə qoymasaq sabah onu tapa bilərikmi?”, “dostumuzun da istifadə etməsi üçün necə davranmalıyıq?” Bu tip yönləndirmə uşağın qaydanı qorxudan yox, mənadan çıxış edərək qəbul etməsinə kömək edir.

Məktəbəhazırlıqda şəxsi və sosial məsuliyyət əvvəlcə davranış mədəniyyəti kimi görünür. Uşaq anlayır ki, o, tək deyil, başqaları ilə birlikdədir və bu birlik müəyyən qayda tələb edir. Burada məsuliyyət hələ böyük sözlərlə yox, sadə davranışlarla başlayır.

İbtidai təhsil səviyyəsində şəxsi və sosial məsuliyyət

İbtidai təhsil səviyyəsində bu dəyər şəxsi məsuliyyətin dərk edilməsi ilə güclənir. Burada şagird artıq yalnız qaydanı tanımır, həm də başa düşür ki, öz işi, sözü və davranışı üçün özü cavabdehdir. Bu yaşda şəxsi məsuliyyət o deməkdir ki, şagird öz tapşırığını unudanda bunun nəticəsi olduğunu anlayır, verdiyi sözü yerinə yetirməyə çalışır, səhvini başqasının üstünə atmır, öz işi ilə bağlı cavabdehlikdən qaçmır.

Məsələn, şagird ev tapşırığını etməyibsə və bunu gizlətmək əvəzinə etiraf edib tamamlamağa çalışırsa, burada şəxsi məsuliyyət görünür. Başqa bir situasiyada sinif növbətçisidir, amma öz işini unudur və sonra bunun sinifin nizamına təsir etdiyini anlayır. Bu, sadə görünür, amma şəxsi məsuliyyətin çox vacib formasıdır. Şagird artıq “mən etmədimsə, bunun nəticəsi oldu” əlaqəsini görür.

İbtidai sinifdə bu dəyər dostluq münasibətlərində də görünür. Məsələn, şagird dostunun əşyasını korlayıbsa və bunu gizlətmək əvəzinə üzr istəyir, məsuliyyətini qəbul edir, düzəltməyə çalışırsa, burada yalnız etik davranış yox, şəxsi məsuliyyət də görünür. Yaxud qrup işi zamanı üzərinə düşən hissəni etmədikdə ümumi işin ləngidiyini hiss edirsə, artıq məsuliyyət düşüncəsi formalaşmağa başlayır.

Bu mərhələdə bir vacib fərq də aydınlaşdırılmalıdır: məsuliyyət özünü günahlandırmaq deyil. O, səhvini görmək, onu qəbul etmək və düzəltməyə çalışmaqdır. Şagird səhv etdikdə onu daim utandırmaq yox, məsuliyyətli davranışa yönəltmək lazımdır. “Səncə burada nəyi unutdun?”, “bunu necə düzəldə bilərsən?”, “bu iş sənə tapşırılmışdısa niyə vacib idi?” kimi suallar daha faydalıdır.

İbtidai təhsil səviyyəsində şəxsi məsuliyyət öz işinə, sözünə və öhdəliyinə sahib çıxmaqla formalaşır. Burada əsas xətt budur: şagird öz davranışını “başqasının işi” kimi yox, “mənim cavabdeh olduğum iş” kimi görməyə başlayır.

Ümumi orta təhsil səviyyəsində şəxsi və sosial məsuliyyət

Ümumi orta təhsil səviyyəsində bu dəyər daha yetkin məna qazanır. Burada şagird şəxs-cəmiyyət münasibətlərini şərh etməyə və cəmiyyət qarşısında məsuliyyətini dəyərləndirməyə başlayır. Bu çox vacib keçiddir. Çünki burada məsuliyyət yalnız “mən tapşırığımı etdim, ya yox” səviyyəsində qalmır. Şagird başa düşməlidir ki, onun davranışı sinfə, məktəbə, dostlarına, ailəsinə və ümumiyyətlə ictimai mühitə təsir edir.

Məktəb dili ilə desək, bu mərhələdə şagird belə düşünməyə başlayır: “mənim səhlənkarlığım başqasının işini çətinləşdirə bilər”, “ümumi qaydanı pozmaq təkcə mənim seçimim deyil, başqasına da təsir edir”, “ictimai əmlaka zərər vurmaq yalnız məktəbə yox, hamıya zərər vurmaqdır”, “öz rahatlığım üçün ümumi işi pozmaq doğru deyil”. Yəni o, şəxsi seçimlə ictimai nəticə arasındakı bağı görür.

Məsələn, bir qrup işi hazırlanır və bir nəfərin məsuliyyətsizliyi hamının nəticəsinə təsir edir. Şagird bu əlaqəni görürsə, burada şəxs-cəmiyyət münasibətini anlamaya başlayır. Yaxud sinifdə biri ictimai əmlaka zərər vurur, digərləri bunu adi hal sayır. Sosial məsuliyyət hissi formalaşan şagird bunu “şəxsi məsələ” kimi yox, ümumi mühitə zərər kimi qəbul edir.

Bu yaşda məktəb və cəmiyyət arasında əlaqə daha aydın qurulmalıdır. Məsələn, zibili yerə atmamaq, ictimai qaydanı qorumaq, ümumi resurslardan düzgün istifadə etmək, başqasının haqqını nəzərə almaq, zorakılığı və məsuliyyətsizliyi normal saymamaq kimi xəttlər sosial məsuliyyətin gündəlik görünüşüdür. Burada sosial məsuliyyət yalnız kömək aksiyası deyil; gündəlik ictimai davranış mədəniyyətidir.

Bu mərhələdə hüquq və məsuliyyət əlaqəsi də hiss etdirilməlidir. Şagird başa düşməlidir ki, onun hüquqları olduğu kimi məsuliyyətləri də var. Yalnız öz haqqını tələb edib öz öhdəliyini unutmaq yetkin münasibət deyil. Bu fikir sinif qaydalarında, qrup işlərində, məktəb tədbirlərində və müzakirələrdə sadə nümunələrlə verilməlidir.

Müəllim bu mərhələdə “sənin seçimin başqalarına necə təsir edir?”, “ümumi iş niyə yalnız bir nəfərin işi deyil?”, “ictimai qaydanı pozmaq niyə sosial məsuliyyət məsələsidir?”, “cəmiyyət qarşısında məsuliyyət deyəndə nə başa düşürsən?” kimi suallarla şagirdi daha dərin düşünməyə yönəltməlidir. Ümumi orta təhsil səviyyəsində şəxsi və sosial məsuliyyət insanın tək yaşamadığını, davranışının başqalarına da təsir etdiyini anlamaqla dərinləşir.

Tam orta təhsil səviyyəsində şəxsi və sosial məsuliyyət

Tam orta təhsil səviyyəsində bu dəyər daha fəal və daha sosial xarakter alır. Burada şagird cəmiyyət qarşısında məsuliyyətini şərh edir, sosial layihələrdə iştirak edir və könüllülük fəaliyyəti ilə məşğul olur. Bu, o deməkdir ki, o, artıq sosial məsuliyyəti yalnız anlayış kimi yox, fəaliyyət kimi də yaşayır. Burada məsuliyyət düşüncəsi real iştirakla tamamlanır.

Bu mərhələdə əsas sual budur: “Mən cəmiyyət üçün nə edə bilərəm?” Şagird anlayır ki, məsuliyyət yalnız qaydaya əməl etmək deyil; ehtiyac olan yerdə fayda vermək, ümumi işə qoşulmaq, sosial təşəbbüsdə iştirak etmək, könüllü şəkildə zaman və əmək ayırmaq da məsuliyyətin yetkin formasıdır.

Məsələn, şagird məktəbdə kitab toplama aksiyasında, ekoloji təmizlik təşəbbüsündə, yardım kampaniyasında, maarifləndirici layihədə və ya sosial fayda yönümlü başqa fəaliyyətdə iştirak edir. Burada mühüm məqam yalnız tədbirdə görünmək deyil. O, işin mənasını başa düşür, öz iştirakını məsuliyyətli şəkildə qurur və bunun kimə, necə fayda verdiyini düşünür. Bu, sosial məsuliyyətin fəaliyyətə çevrilmiş formasıdır.

Könüllülük bu mərhələdə xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Amma könüllülük sadəcə bir dəfə tədbirə qatılmaq deyil. O, başqasına və cəmiyyətə fayda vermək üçün öz istəyinlə zaman, zəhmət və diqqət ayırmaqdır. Məsələn, məktəbdə kiçikyaşlı şagirdlər üçün oxu dəstəyi proqramına qoşulmaq, ekoloji guşənin saxlanmasına yardım etmək, yaşlı insanlar və ya ehtiyacı olan qruplar üçün yardım aksiyasına qoşulmaq, maarifləndirici təqdimat və sosial təşəbbüs hazırlamaq kimi nümunələr burada çox uyğundur.

Bu mərhələdə sosial layihə də daha yetkin başa düşülməlidir. Sosial layihə təkcə bir tədbir keçirmək deyil. O, ehtiyacı görmək, məqsəd müəyyənləşdirmək, plan qurmaq, insanları cəlb etmək, nəticəni qiymətləndirmək deməkdir. Məsələn, məktəbdə kağız israfını azaltmaq, su qənaəti ilə bağlı maarifləndirmə aparmaq, kitab mübadiləsi sistemi yaratmaq, sosial dəstəyə ehtiyacı olan şagirdlər üçün kampaniya qurmaq kimi təşəbbüslər bu baxımdan çox dəyərlidir.

Bu mərhələdə bir vacib məqam da var: sosial məsuliyyət kor itaət demək deyil. O, düşünərək, anlayaraq və faydanı nəzərə alaraq iştirak etməkdir. Şagird ümumi faydanı başa düşməli, niyə iştirak etdiyini bilməli, sadəcə görünmək üçün yox, həqiqətən fayda vermək üçün fəaliyyət göstərməlidir.

Müəllim bu mərhələdə “yardım edin” çağırışı ilə kifayətlənməməlidir. O, “bu layihə kimə və necə fayda verir?”, “sənin iştirakın nəyi dəyişir?”, “könüllülük niyə dəyərlidir?”, “birdəfəlik aksiya ilə davamlı sosial məsuliyyət arasında nə fərq var?” kimi suallarla şagirdi daha yetkin düşünməyə yönəltməlidir. Tam orta təhsil səviyyəsində şəxsi və sosial məsuliyyət ümumi fayda üçün fəal, şüurlu və davamlı iştirakla tamamlanır.

Müəllim bu dəyəri necə dəstəkləyə bilər ?

Şəxsi və sosial məsuliyyət müəllimin yaratdığı məktəb mühitində formalaşır. Əgər məktəbdə yalnız qayda elan olunur, amma məsuliyyətin mənası açıqlanmırsa, şagird çox vaxt bunu yalnız nəzarət kimi qəbul edir. Əgər müəllim davranış mədəniyyəti, şəxsi öhdəlik, sosial münasibət və ictimai fayda üçün yaşa uyğun imkanlar yaradırsa, bu dəyər daha sağlam formalaşır.

Müəllim əvvəlcə sadə davranış qaydalarından başlamalıdır. Sonra şagirdə öz işinə sahib çıxmağı öyrətməlidir. Daha sonra onu başqalarına təsiri üzərində düşündürməlidir. Sonda isə sosial layihə, yardım və könüllülük kimi sahələrə çıxış yaratmalıdır. Bu dəyər yalnız nəsihətlə formalaşmır; gündəlik təcrübə ilə möhkəmlənir.

Burada müəllimin sualları çox vacibdir. “Bu davranışın nəticəsi nə oldu?”, “bu iş sənə tapşırılmışdısa, niyə vacib idi?”, “sənin hərəkətin başqalarına necə təsir etdi?”, “ümumi fayda üçün sən nə edə bilərsən?”, “könüllü iştirak niyə dəyərlidir?” kimi suallar şagirdin düşüncəsini dərinləşdirir.

Dərsdənkənar fəaliyyətlər də bu dəyər üçün çox münasibdir. Sinif növbətçiliyi, məktəb həyətinin qorunması, kitab toplama aksiyası, ekoloji təşəbbüs, sosial yardım kampaniyası, məktəb daxilində maarifləndirici guşə, könüllü dəstək qrupları kimi fəaliyyətlər bu dəyərin canlı formalaşmasına kömək edir. Burada məsuliyyət qaydadan çıxıb fəaliyyətə çevrilir.

Məktəbdə şəxsi və sosial məsuliyyəti necə görmək olar ?

Məktəbdə bu dəyəri tanımaq üçün yalnız şagirdin “mən məsuliyyətliyam” deməsinə baxmaq kifayət etmir. Əsas diqqət onun davranış mədəniyyətinə, öz işinə münasibətinə, verdiyi sözə sahib çıxmasına, ortaq işə yanaşmasına, başqalarına təsirini düşünüb-düşünməməsinə və sosial təşəbbüsdə iştirakına verilməlidir.

Məktəbəhazırlıqda uşaq davranış qaydalarını tanıyır və sadə mədəni davranış göstərirsə, ilkin əlamət görünür. İbtidai təhsil səviyyəsində şəxsi məsuliyyətini dərk edir, üzərinə düşən işi başqasının üstünə atmırsa, bu dəyər güclənir. Ümumi orta səviyyədə davranışının cəmiyyətə təsirini qiymətləndirirsə, daha yetkin mərhələ görünür. Tam orta təhsil səviyyəsində isə sosial layihələrdə və könüllü fəaliyyətdə iştirak edirsə, bu dəyər formalaşmış sayılır.

Bəzən bu dəyər böyük çıxışlarda yox, çox sadə davranışlarda daha aydın görünür: verdiyi sözü saxlamaqda, tapşırığı gecikdirməməkdə, səhvini qəbul etməkdə, ümumi əmlaka diqqətdə, sosial təşəbbüsə qoşulmaqda. Buna görə şəxsi və sosial məsuliyyəti məktəbdə yalnız intizamla yox, öhdəlik, münasibət və ictimai fayda ilə birlikdə görmək lazımdır.

Şəxsi və sosial məsuliyyət məktəbəhazırlıqda davranış mədəniyyəti haqqında ilkin məlumatlılıqla başlayır, ibtidai təhsil səviyyəsində şəxsi məsuliyyətini dərk etməklə inkişaf edir, ümumi orta təhsil səviyyəsində şəxs-cəmiyyət münasibətlərini anlamaq və cəmiyyət qarşısında məsuliyyətini dəyərləndirməklə dərinləşir, tam orta təhsil səviyyəsində isə sosial layihələrdə və könüllülük fəaliyyətində iştirak etməklə tamamlanır. Bu inkişaf xətti göstərir ki, şəxsi və sosial məsuliyyət sadəcə “özünü yaxşı aparmaq” deyil. O, davranışına sahib çıxmaq, öhdəliyini yerinə yetirmək, başqalarına təsirini düşünmək, ümumi faydaya laqeyd qalmamaq və lazım gəldikdə cəmiyyət üçün fəal iştirak etmək bacarığıdır.